Danagóı

XVII-XIX ǵasyrlarda eliniń taǵdyryn, bolashaǵyn oılap, basqa túsken zulmattan qutylý jolynda halqyna tirek, aqylshy basshy bolǵan jaýjúrek batyrlar men sóz bastaıtyn ozyq oıly bılerdiń ınstıtýsıonaldyq negizi qalyptasqan edi. Bir aıta keterligi, batyr – eldi bas­qynshylardan azat etý jolynda qol bastaý­shy bolsa, bı – jurtty uıymdastyrýshy bolatyn. Sol tusta qazaqta «bı» men «sheshen» degen ataýlar qatar qoldanylyp, keıde birin-biri aýystyryp otyrǵany kezdeısoq emes. Sheshendik – qadirli óner. Sondyqtan qazaq «О́ner aldy – qyzyl til» dep beker aıtpaǵan. Sheshendik – qaı zamanda, qandaı qoǵamda bolsa da qaýymǵa, kópshilikke úlken áser etetin, onyń sanasyn, sezimin baýrap, kúsh-jigerin tasytatyn qýatty qural bolyp, eshýaqytta qudireti men qasıeti joıylmaǵan óner. Sondyqtan belgili bir máseleni talqylaý kezinde aýyzeki sózimen tyńdaýshylardy aýzyna qaratyp, ózine tarta biletin tereń oıly, sheber tildi bıdi sheshen deıdi. Al, naqty jaǵdaıdy talqylaǵanda bı adamnyń tapqyr oıymen, sheber tilimen aýyzsha aıtqan mazmundy, oryndy pikirin sheshendik sózge telıdi. Sol kezdegi osyndaı aty shyqqan dúrlerdiń birine Baıanaýyl óńiriniń týmasy Naızabekuly Úkibaı bı jatady. Asyly bul kisi de bı bolýmen qatar sózge tapqyr, ári sheshen, aldynda kim tursa da betiń bar, júziń bar demeı oıyn aıtyp salýdan tartynbaıtyn ot aýyzdy, oraq tildi dilmar adam bolǵan eken. Úkibaı bı ómirinde adaldyqtyń aq týyn berik ustap, jalǵandyqty meılinshe jek kóripti. Bul babamyz 1794 jyly qazirgi Pavlodar oblysyna qarasty Baıanaýyl aýdanyndaǵy Sabyndykól mańynda dúnıege kelip, 1859 jyly osy óńirde qaıtys bolǵan. Úkibaı baldyrǵan shaǵynda atasy О́teýdiń áńgimelerin tyńdap ósken. Eseıe kele aýyl aqsaqaldarynyń sózinde aıtylǵan maqal-mátelder men qyzyqty jáıtterdi zeıin qoıyp tyńdaýdy mashyq etedi. Keıin aýyldaǵy moldadan saýatyn ashyp, Quran Kárimdegi aıattardy kókeıine túıip ósedi. Úkibaı eresek bala shaqqa aıaq basqanda Sátı batyrdyń uly Kúshiktiń (belgili Shorman bıdiń ákesi) úıine jıi baryp, sonda jınalǵan aqsaqaldardan el tirshiligine baılanysty áńgimelerdi de tyńdap júredi. Birde ol Kúshik myrzanyń úıinde júrgende sol úıge bir top qonaq kele qalady. Sonda Kúshik myrza Úkibaıǵa: «Balam, myna qonaqtarǵa qymyz ákelip ber», deıdi. Úkibaı úlken tostaǵanǵa quıylǵan qymyzdy alyp úıdiń tabaldyryǵyn attaı bergende, jazataıym súrinip ketip, qymyzdy tógip alady. Osyny kórip otyrǵan qonaqtardyń bireýi: «Oı, myna balanyń deni saý emes shyǵar!» degen bolsa kerek. Muny qulaǵy shalyp qalǵan Úkibaı dereý múdirmesten: «Úıiniń jabyǵy ashyq jatpasa, Qazany tarsyldap tasyp jatpasa, Qymyzy asyp tógilip jatpasa, Ol Kúshik atanyń úıi bolmasa – Sonda bul úı kimniń úıi bolady?», – dep shýmaqtatyp bir qaıyryp, jańaǵy kisige tike qarap: «Qymyzdy tógip alǵanym úshin maǵan bura aıtqan sóleket sózińizdiń aıyby joq. Aıtpaqshy, «jańylmas jaq bolmas, súrinbes tuıaq bolmas» degen emes pe», – deıdi. Jalpy, Úkibaıdyń bizge jetken tapqyrlyǵy, sheshendigi jáne bıligi jóninde derekter birshama. Bir joly bozbala ol aýyldas eki joldasymen Kókshetaý jaqtan kele jatyp, keshqurym beıtanys aýylǵa jetkende osynda túnep shyqpaqshy bolyp, alǵashqy kezikken jigitten qaı úıde aqsaqal turatynyn suraıdy. Sonda janyndaǵy jigittiń biri Úkibaıǵa: «Oı, sen óziń qyzyqsyń, álgi jigitten qaı úıde ádemi qyz bar dep suramaı, qaıdaǵy bir shaldy suraǵanyń ne?» – dep qaljyńdaǵan bolady. Sodan Úkibaı eki joldasymen aqsaqaly bar úıge kelip, sálem beredi de, ózderin jolaýshylap kele jatqan qudaıy qonaqpyz dep tanystyrady. Jaıǵasyp áńgime-dúken quryp otyrǵanda qarııa Úkibaıǵa: «Balam, sóz saptaýyńa qaraǵanda óziń bir tekti atanyń urpaǵy bolýyń kerek. Saǵan bir suraq qoıaıyn, sonyń jaýabyn aıtsań», – deıdi. Sonda Úkibaı: «Qoıyńyz, suraqqa jaýap bermeý adamnyń kemshiligi bolar», – deıdi. Sosyn aqsaqal qynabynan júzi ótkir kezdigin sýyryp alyp, dastarqanǵa qoıady da: «Balam osy kezdikten ne ótkir?», – dep suraıdy. Sonda Úkibaı oılanbastan: «Bul kezdikten ótkir – tek til ǵana» – deıdi. Sál kidirip qalǵan aqsaqal Úkibaıdyń betine bajyraıa qarap otyryp: «Balam, aqylyńa jigeriń men sóziń saı, ýyzdaı jas ekensiń. «Attyń ishinde de aty bar, biraq sondaǵy qazanatyn aıt, jigittiń ishinde de jigit bar, bi­raq sondaǵy azamatyn aıt», degen babalary­­­myz. Alla ózińe ár ýaqytta jar bolyp, al­dyń jarqyn bolsyn», – dep aq batasyn beripti. *   *   * 1831 jyly qarjas pen qanjyǵaly rýlary arasynda Ereımentaý silemindegi qyrattar úshin bolǵan talastan janjal shyǵyp, jeti qanjyǵaly adamy qaza bolady. Osyǵan baılanysty máseleni qaraǵan Omby qalasyndaǵy Batys Sibir general-gýbernatorynyń ákimshiligi eki jaqty mámilege keltire almaı, bitimshilik jasaýdy qazaqtyń bılerine tapsyrady. Sonda osy máseleni qaraýǵa qarjas jaǵynan Shorman men Úkibaı bıler, aıdabol rýynan Shoń bı, qanjyǵaly jaǵynan Abylaı hannyń nemeresi Nurmaǵanbet jáne araaǵaıynnyń mindetin atqarýshy kereı rýynyń bıi Kóshenniń Turlybegi bastaryn qosady. Aldymen sóz alǵan Turlybek bı: «Jer áýeli Qudaıdiki, sodan keıin paıǵambardiki, sodan keıin handiki, sodan keıin tóreniki...», – dep sóziniń arǵy jaǵyn jalǵastyrýdy Nurmaǵanbetke ıkemdeı bastaǵanda, Úkibaı bı qamshymen syrmaqty osyp jiberip: «Han men tóreler kirme. Olarǵa jer qaıda. Jer áýeli Qudaıdiki, sodan keıin qazaqtiki», dep short kesipti. Sonda Turlybek bı: «Paıǵambar she?», – deıdi. Bul suraqqa Úkibaı bı: «Janym men ımanym paıǵambardiki. Oǵan sol da jetedi», – deıdi. Sol mezette Shoń bı daýly másele jóninde bitim aıtýǵa sózdi Úkibaı bıge beredi. Sonda ol: «Budan bylaı qarjastar О́leńti ózeninen ári ketpesin, al qanjyǵalylar – beri ótpesin!», – dep óz úkimin aıtypty. Osy kezde Shorman bı yrshyp túsedi de: «Úke, bul ne degenińiz?! Ereımendi qanjyǵalylarǵa tegis bere salǵanyńyz. Ol jaqta qarjastardyń jeti qystaý jeri bar emes pe?», – deıdi. Sonda Úkibaı bı: «Onda qanjyǵalylardyń jeti adamy jer astynda jatyr ǵoı. Bir adamnyń quny 100 jylqy bolǵanda, olardyń quny – 700-aq jylqy. Al, bir aıǵyrdyń úıirinde 12-15-ten bıe bolsa, Ereımenniń qarjastarǵa tıesili jerine shamamen 700 úıir jylqy baǵýǵa bolatynyn eskergen jón», – dep Shorman bıge tosqaýyl qoıypty. Osydan keıin Shoń bı:«Úkibaıdyń bitimi – bitim!», – dep kesedi de: «Asyly, adam qunyn malmen baǵalaý ábestik. Adam degen ardaqty at. Oǵan jeter qun joq», – dep túıin sózin aıtypty. Mine, daý joq, aıqaı joq, máseleni bir aýyz sózben tyndyrǵan danalar dıplomatııasy degenimiz osyndaı bolǵan. (Bul derek Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq muraǵatynyń 338-qoryndaǵy 692-istiń 708- betinde jazylǵan). *   *   * 1852 jyly Qarqaralyda Qunanbaı qajy (Abaıdyń ákesi) salǵyzǵan meshittiń ashylý rásimi bolady da, oǵan jer-jerden ıgi jaqsylar shaqyrylady. Soǵan Baıanaýyl dýanynan Musa Shormanov pen Úkibaı bı qatysady. Osy jıynǵa jınalǵan jurttyń aldynda meshittiń esigin aldymen ashý qurmetine kim ıe bolýy kerek degen másele turady. Sonda tobyqty jaǵy: «Qunanbaı ári aǵa sultan, ári ózi saldyrǵan meshiti. Jol sol kisiniki ǵoı», – deıdi. Al, qarakesek jaǵy: «Ata qonysynda boı kótergen Qudaı úıi bolǵannan keıin onyń esigin aldymen ashyp, jurtty namazǵa shaqyrý Alshynbaı bıdiń joly», – deıdi. Osylaısha eki rý adamdary tárkeıge túskende, Úkibaı bı top aldyna shyǵyp: «Allanyń qasıetti úıiniń esigin alǵash ashatyn adamnyń tula boıynda eshqandaı kemistik bolmaýy kerek», – dep syńar kózdi Qunanbaı men shashy joq Alshynbaıdy eleń qylmaı aıat oqyp, meshittiń esigin ózi ashypty. *   *   * Baıanaýyl dýanynyń aǵa sultany Musa Shormanovtyń úıine Ombydan kelgen orys sheneýnigi: – Mýsa Chormanovıch, meniń qoıatyn eki suraǵyma jaýap bere alatyn kırgız (qazaq – S.J.) aýylyńda bar ma? Suraqtardy tek soǵan ǵana qoıamyn», – deıdi. Sonda Musa myrza: – Bizde ondaı adam bar, – dep Úkibaı bıge kisi jiberip: «Mynaý kelip jatqan meıman osylaı deıdi, buǵan ne der eken, bilip kel», – deıdi. Sonda bı: «Qudaı bergenin almasa, ınshalla qonaqtyń suraqtaryna jaýap berýge daıynmyn», – depti. Muny estigen Musa myrza qasyna álgi sheneýnikti ertip Úkibaı bıdiń aýylyna keledi. Sonda onyń Úkibaı bıge qoıǵan suraqtary mynalar eken: «Qudaı bar ma, álde joq pa? Al, ol bar bolsa qaıda?», Kırgızdar qudaı qahar qylsa, jer-jahandy bir tarynyń qaýyzyna syıǵyzady deıdi. Osyǵan ılanýǵa bola ma?». Buǵan Úkibaı bı az oılanyp otyryp, toqaly Qulja Aǵymbetqyzyna bir shara sút ákel deıdi. Sútti ákelgen soń, Úkibaı bı meımanynan: – Myna sútte maı bar ma? – dep suraıdy. Orys sheneýnigi oǵan «bar» dep jaýap beredi. Sonda bı: – Maı bar bolsa, sol maı súttiń betinde me, ortasynda ma, bolmasa astynda ma? – dep orysqa qaıyrylady. Sonda jaýap berýshi: – Bile almaımyn, – deıdi. Úkibaı bı: – Endeshe, birinshi suraǵyńyzdyń jaýaby osy. Qudaıdyń bary anyq, al onyń turaǵy osy súttegi maı sııaqty. Bizge beımálim, – depti. Ekinshi suraqqa kelgende, Úkibaı bı qonaqty aýyldyń janyndaǵy tóbeniń basyna ertip shyǵyp, oǵan: –  Sen bir kózińdi qo­lyńmen basyp, ekinshi kózińmen myna Musa myrzanyń aýylyna qaraı qara, – deıdi. Orys sheneýnigi: – Aıtqanyńyzdy istedim, – deıdi. Sonda bı odan: – Bir kózben kórip turǵan jerge qansha jylqy qamaýǵa bolady? – degende, ol kózin ashyp jiberip: – Bul jerge san myńdaǵan jylqyny syıǵyzýǵa bolady, – deıdi. Sonda Úkibaı: – О́zińiz aıtqandaı, san myńdaǵan jylqy bir kózińizdiń tarydaı ǵana qarashyǵyna syıdy emes pe? Mine, Qudaı qahar qylsa, jer jahandy bir tarynyń qaýyzyna syı­ǵyzady degen osy, – deıdi. Sonda amaly quryp, mysy basylǵan meıman: – Oı, Mýsa Chormanovıch! Eı-Bogý, osyndaı da óte aqyldy kırgız bolatynyn bilmedim. Eger bul oryssha oqyp, bilim alǵan bolsa, kim bolar edi? Ýdıvıtelnyı chelovek, – dep Úkibaı bıge rızashylyǵyn bildiripti. Úkibaı bı jóninde qazaqtyń asa ardaqty uly Máshhúr Júsip: «О́teýden shyqqan keshe bı Úkibaı, Kim bar qalǵan qazaqtan endi sondaı?! Qazaq aty óshkenshe aty sónbeı, Artyltqan alapattan patsha qudaı», – dep taǵy bir óleńinde: «Qazaqqa aty shyqqan bı Úkibaı, Dúnıege endi qaıtyp kelmes deımin», – dese kerek. Úkibaı bı kópshilik bas qosqan jıyndarda taqpaqtaı sóılep ulaǵatty ósıetter aıtady eken. О́tken ǵasyrdyń 60-shy jyldary bir azamat Omby oblysynyń memlekettik muraǵatynan Úkibaı bıdiń 58 joldan turatyn ósıetnamasyn taýyp alyp, Baıanaýyl óńirine belgili shejireshi О́kpeniń Kárimtaıy degen aqsaqalǵa bergen eken. Onda mynadaı joldar bar: «Eki dostyń arasyn – Aıyrady ońbaǵan. Aqsaqal bolmas aýylǵa – Aýzyna duǵa qonbaǵan. Jaýǵa tastar joldasyn – О́ziniń basyn qorǵaǵan. Jaqsy joldas sol bolar – Shashpaıtyn syryn jınaǵan. Jaman joldas sol bolar – Orynsyz jerde qınaǵan, Balanyń asyl týǵany – Ata-anasyn syılaǵan». Endi Naızabekuly Úkibaı babamyz týraly kóp jasaǵan, kópti kórgen kónekóz qarııalardyń aıtqandaryna súıene otyryp, áńgimemizge qorytyndy jasasaq, ol óz zamanynda qara sózge des bermegen sheshen, urpaqtaryna ónegeli ósıetter qaldyrǵan, boıynan oıy bıik bop jaratylǵan, degendeı qazaqtyń aıaýly perzentteriniń qataryna jatady desek, artyq aıtylǵan pikir bolmas deımin. Alaıda, osyndaı babamyzdyń rýhy aldynda búgingi onyń baıanaýyldyqtar urpaqtary qaryzdar kúıde kele jatqan syńaıly. О́ıtkeni, birinshiden, oblys ortalyǵy Pavlodar qalasy túgil Baıanaýyl aýylynda jáne osy aýdannyń eldi mekenderinde Úkibaı bı atynda ne bir kóshe, mektep, kitaphana, meshit joq. Ekinshiden, qazirgi Baıanaýyl perzentteriniń tikeleı qatysýymen sońǵy jyldary Baıanaýyl óńiri men Pavlodar oblysyna arnalyp jazylyp, jaryq kórgen «Pavlodarskoe Prıırtyshe. Ensıklopedııa» (2003 jyly shyqqan), Jambyl Artyqbaevtyń «Meniń Otanym – Qazaqstan» serııasymen «Baıanaýyl» (2009 j.), Astanada 2011 jyly shyqqan «Baıanaýyl», «Ertistiń Pavlodar óńiri. Ensıklopedııa» (2013 jyly Almatyda shyqqan) degen kólemdi kitaptarda Úkibaı bı týraly eshkim lám-mım dep aýyz ashpaǵan. Bıyl Úkibaı bıdiń týǵanyna 220 jyl bolýyna oraı, onyń esimin máńgilik el esinde saqtaý úshin Qyzylaǵashtaǵy óz qystaýyn «Úkibaı bı aýyly» dep atap, belgi qoısa jáne Qundykól aýylyndaǵy meshitke burynǵy «Úkibaı bı meshiti» degen ataýyn qaıtaryp berse, eki ıgilikti is bolar edi. Baryp baıqaǵanym, Úkibaı bıdiń beıiti Kókdombaq aýylynyń kúnshyǵys jaǵyndaǵy tóbeniń ústinde eken. Kezinde Úkibaı bıdiń máńgilik jatqan jerine samannan segiz qyrly kúmbezdi tam salynypty. Ýaqyt óte ol tam tegis qulap qalǵan. Keıin onyń syrtynan ár qyry 4 metr, bıiktigi 0,5 metr segiz qyrly irgetas qalap, onyń ústine bıiktigi 1,3 metr segiz qyrly temirden sharbaq ornatylǵan. Endeshe, osy jerge alǵashqy qalpyn saq­tap jańadan eskertkish-tas salý úshin, árıne kóp qarajat kerek. Sondyqtan Baıanaýyl aýylynda «Úkibaı bı qoǵamdyq qory» qurylyp, aýdandyq bankte onyń esep-shoty ashylýy qajet. Sosyn «Úkibaı bı kúmbezi» dep atalatyn jańa eskertkish-tamdy salyp shyǵý úshin kópshilik bolyp at salyssa quba-qup bolar edi. Keıingi urpaqqa Úkibaı bı sııaqty aıtýly babamyzǵa arnap ádemi eskertkish belgi salyp qaldyrý – qazirgi bilikti azamattarymyzdyń boryshy dep iske kiriseıik! Serik Jaqsybaev, Ekibastuz qalasynyń qurmetti azamaty, Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.