Rýhanı azyq ıesi

Uzaq jyldar boıy rýhanı baılyqty nasıhattaý jolynda tabandylyqpen bel sheship, bilek sybana eńbek etip, mańdaıynyń terin tóge júrip, búgingi urpaqqa rýhanı azyq bolarlyq týyndylar jazyp, eńbekqorlyǵymen, ulaǵatty isimen tanylǵan qalamgerdiń biri – Álı Ápekuly Ysqabaı. Ol – jetpis bestiń belesine shyǵyp otyrǵan qalamger Almaty oblysynyń Ile ózeni Balqash kóline taqaý saǵasyndaǵy Quıǵan aýylynda dúnıege kelgen eken. Jastaıynan jetim qalyp, ájesiniń qolynda tárbıelengen bala Álı ómirdiń taýqymetin kóp kóredi. Beli qatpaı eńbekke aralasady. Tapshylyqtyń taqsiretin de tartady. Ony óleń órneginde bylaısha baıandaıdy: «Qamys kúrke qalqaıtyp yqtasynǵa, Kózdi ýqalap, súıenip júk qasyna, Sháýgim asyp mosyǵa telmirgenmin, Qıyndyqty uǵynar uqpasyńda». Iá, balalyq shaqtary surapyl soǵys jyldaryna tuspa-tus kelgen shoǵyr-shoǵyr balǵyn býyndardyń bárine ortaq sherli qaıǵy ǵoı bul. Olar da qazir aǵalyq jastan atalyq jasqa jetip, aqsaqaldyq bıikke kóterildi. Ýaqyt ótken saıyn sırep te barady. Jetimdiktiń qıyndyǵyna moıymaı, ilgerige umtylǵan Álı Quıǵan aýylyndaǵy Bozjanov atyndaǵy orta mektepti bitirgennen keıin, sol tustaǵy «Jıdeli» sovhozynda jumysshy bolyp eńbek jolyn bastaıdy. Mektepte júrgen kezinen maqala jazyp mashyqtanǵan ol Balqash aýdandyq «Balqash eńbekkeri» gazetiniń redaksııasyna qyzmetke shaqyrylyp, áýelde ádebı qyzmetker, odan keıin bólim meńgerýshisi, jaýapty hatshy mindetterin atqara júrip, ál-Farabı atyndaǵy Qazaq memlekettik ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka fakýltetin 1966 jyly oıdaǵydaı bitiredi. Osy jyly Qaratal aýdandyq «Kommýnızm joly» gazeti redaktorynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalady. Almaty Joǵary partııa mektebine oqýǵa jiberilip, onyń jýrnalıstıka bólimin jaqsy aıaqtap shyǵady. Budan keıin Qaratal, Kóksý, Shelek aýdandarynda gazet redaktory, respýblıkalyq «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń Mańǵystaý oblysyndaǵy menshikti tilshisi qyzmetin atqarady. Taldyqorǵan oblystyq «Oktıabr týy» keıin «Jeruıyq» dep atalǵan gazette redaktorynyń orynbasary mindetin taban aýdarmaı jıyrma jylǵa jýyq isteıdi. Odan keıin Taldyqorǵan oblystyq Polıgrafııa óndiristik birlestiginiń bas dırektory, Almaty oblystyq «Jetisý» gazeti redaktorynyń birinshi orynbasary jáne «Alataý» gazetiniń bas redaktory mindetinde bolady. Jetisý óńirindegi gazet oqyrmandaryna esselerimen, kórkem sózderimen, respýblıka jurtshylyǵyna ádebı shyǵarmalarymen jaqsy tanys Álı Ysqabaı «Jetekshi shopan», «Áýbákirovter áýleti», «Qyzyljardyń qyzǵaldaqtary» atty derekti kitaptarymen qatar, eki márte Eńbek Eri Nurmolda Alda­bergenov týraly «Shynaıy shyndyq» derekti dúnıesin oqyrmandarǵa usyndy. Álı – balalar ádebıetine eleýli úles qosqan jazýshy. Jetkinshekterge arnaǵan «Meniń inim», «Soldat aǵaǵa hat», «Eńbekqor qumyrsqa», «Besik jyry», «Aıdostyń arǵymaǵy», «Ana alaqany», «777 jumbaq», «Álippe-jańyltpashtar» jáne basqa kitaptaryna engen týyndylary san alýan taqyryptardy qamtıtyn tanymdyq-tálimdik máni úlken taqpaqtardan, jumbaqtardan, jańyltpashtardan turady. Álıdiń kisilik ári adamı kelbetin belgili jazýshy Beksultan Nurjekeuly bylaısha músindeıdi: «О́tken ǵasyrdyń sekseninshi jylynyń basynda óz týǵan ólkem, sol kezdegi Taldyqorǵan oblysy jaıynda tarıhı-tanymdyq bir kitap jazǵym keldi. О́ıtkeni, shyǵystaǵy úlken kórshimiz únemi «Balqashqa deıingi jer ejelgi bizdiń jer» degendi aıta da beretin, jaza da beretin. Olaı emes, ol aranyń ejelden qazaq jeri ekenin dálelmen jazǵandy jón kórdim. Sol kezde Qýanysh Sultanov Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetinde uıymdastyrý bóliminiń meńgerýshisi edi, oıymdy oǵan aıtyp em, qýana qup kórdi de, dereý sol oblys­ty baqylap otyratyn azamatqa tapsyrdy. Sonyń arqasynda Taldyqorǵan oblysyna qarasty aýdan basshylary birinen keıin biri meni qolǵa tıgizbeı qaǵyp alyp otyrdy. Al oblystyq partııa komıteti qasyma oblystyq gazet bas sarapshynyń orynbasary bolyp isteıtin Álı aǵany qosty. Biz ekeýmiz bir-birimizdi oǵan deıin de biletinbiz, oǵan deıin de syılasyp júretinbiz. Biraq uzaq ýaqyt birge bolyp, birge júrip rahattanǵanymyz osy ǵana edi. О́zi bastyq, ózi aqyn bola turyp, dál Álekeńdeı sypaıy júretin, dál ondaı óz ornyn kez kelgen jerde biletin, artyq sóz aıtpaıtyn, óreskel qylyq jasamaıtyn jaısań adamdy sırek kezdestirdim. Keıde tipti, qasyńda bar ekenin de bildirmeıdi. Alaıda, sóz kezegi, óz kezegi kelgende, sózden de, isten de tosylmaıdy. Asyp sóılep, astamshylyq ta jasamaıdy, tasyp sóılep, tasyrlyq ta kórsetpeıdi. Beıne bir men aǵa da, ol inim sekildi. Qonaq bop kósilip, esilip otyrǵanda da sol qylyǵynan bir jazbaıdy. Tabıǵatyna bitken tamasha minezi eken. O kisi óz jaǵdaıynan buryn janyndaǵy adamnyń jaǵdaıyn oılaıtyn adam eken. Árkimniń ondaı aǵasy bar shyǵar. Bálkim, kóp te shyǵar. Men biraq aǵalarymnyń ishinde Álekeńdi aıryqsha bólip, erekshelep aıtam». Jaqsynyń jaqsylyǵyn jaqsy jazýshydan asyryp aıtam deý bos áýreshilik bolar. Al Memlekettik syılyǵynyń laýreaty, Qazaqstannyń halyq jazýshysy Muzafar Álimbaev aǵasy aqyn inisi týraly: «Balalar ádebıetinde eń qıyn janr, árıne, bul jumbaq... Balalar aqyny atana tura, birde-bir jumbaq shyǵara almaı ótken aǵalar da bolǵan. Osynyń ózi-aq jumbaqtyń kóringen talapkerge nemese dámegerge jalynan sıpatpaıtynyn sıpattasa kerek. Shynaıy balalar aqyny shynaıy jumbaq shyǵarǵanda ǵana sheberlik shyńyna qalam urdym dep túsinýi lázim. Zattyń, qubylystyń ózindik derbes qasıetin dóp basyp, ekinshi bir zatqa nemese qubylysqa uqsastyǵyn tappaıynsha jáne sol uqsastyqty aıshyqty túrde sózben sýrettep bermeıinshe, jumbaq dúnıege kelmeıdi. Endeshe, jumbaq – aqyndyqtaǵy tapqyrlyq mektebi. Tyńdarmandar men oqyrmandardyń oı ushqyrlyǵyn shyńdaıtyn da osy órnekti jumbaqtar. Ysparlanǵan qalam ıesi Álı Ysqabaı endi jumbaq janrynda kúshin synaýǵa kirisipti. «Izdengenge injý iliger» degen. Bul baǵyttaǵy aqyn qadamdary, ınshalla, sátti eken. Aspan álemindegi aı jóninde ǵana bizdiń tól ádebıetimizde kúni búginge deıin týǵan jumbaqtardyń sany da júzdep sanalatyn shyǵar... Al burynǵy barǵa uqsatpaı, óz jumbaǵyńdy ózińshe órnekteı alsań, bul ónerińdi tanytqanyń! Álı sol bıik talapty sátti oryndap shyǵyp: «Oraq bolyp týady, Tabaq bolyp tynady» dep, alty sózben-aq aıdyń sýretin aınytpaı salǵan da shyqqan... «Qoly menen qalamy joq, Biraq sýret salady kóp». Sheshýin taptyńyz ba? Bul kádimgi aıaz týraly jumbaq. Súńgi jaıyndaǵy jumbaqqa men qyzyǵa qaradym: «Jıegine shatyrdyń, Sýdan shege qatyrdym». Avtordyń tapqyrlyǵyna kýálik beretin ústel jónindegi («Ústi jazyq, tórt qazyq»), sirińke jaıyndaǵy («Qabyrǵaǵa qasynar, bylǵaýysh basy bar») jáne taǵy basqalary yrzalyq týdyrary haq. «Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen mádenıet qyzmetkeri», Almaty oblysynyń qurmetti azamaty, jazýshy inisi aǵa tutqan, aqyn aǵasy týyndylaryn bıik dárejede baǵalaǵan Álı Ysqabaı týraly sózdi óz óleńimen túıgendi jón kórdik. Aqynnyń: «Tuǵyrynan taımasa altyn qalam, Qýatyn da kórseter sarqylmaǵan. Máńgi tursyn kún syndy nuryn tógip, Kókbaıraqty táýelsiz jarqyn zaman» – dep oı tujyrymdaýy zańdy qubylys.Onyń ómirlik qarýy – qalamy. Sol qalamyn qarý etken qalamger halqynyń qadirlisi, urpaǵynyń uıytqysy bola bermek. Súleımen MÁMET, «Egemen Qazaqstan».