II dúnıejúzilik soǵysta erlik kórsetip, keýdesin oqqa tósegen batyr aǵalarymyzdyń biri – Dúısen Súıesinov. Ol kisi týraly bizge aqparat bergen balasy Ádilǵalı Dúısenovtiń jazǵanyna qaraǵanda, Dúısen atamyz 1923 jyly qazirgi Atyraý oblysynyń Maqat kentinde týyp, ataqty 316-shy atqyshtar dıvızııasynyń qataryna onyń «general Panfılov atyndaǵy 8-shi gvardııalyq atqyshtar dıvızııasyna» aınalǵan kezinde, 1942 jyldyń naýryz aıynda 19 jasynda kelip, 1947 jyldyń maýsym aıyna deıin qyzmet etken. Gvardııa leıtenanty D.Súıesinov soǵystaǵy erlikteri úshin Qyzyl Tý, I jáne II dárejeli «Otan soǵysy», sondaı-aq «Qyzyl Juldyz» ordenderimen nagradtalǵan. Osynaý 4 ordenge qosa, oǵan «Erligi úshin», «Áskerı qyzmetteri úshin», «Lenıngradty qorǵaǵany úshin» jáne t.b. medaldar berilgen.
Árıne, Uly Otan soǵysynda tórt orden alǵan qazaq sırek. Soǵan qaraǵanda, leıtenant Súıesinovtiń erlikteri atamaýǵa bolmaıtyn kólemde bolǵany ǵoı.
Polk komandıri, gvardııa podpolkovnıgi G.Lomov pen shtab bastyǵy, gvardııa maıory A.Sýhanov qol qoıǵan marapattaý qaǵazyndaǵy bir erlik týraly aıta keteıik. Lenıngrad qorshaýyn buzý kezinde bólimshe komandıri bolǵan D.Súıesinov óziniń jaýyngerlerin birneshe ret qoıan-qoltyq aıqasqa alyp shyǵady. Osyndaı bir aıqasta onyń jeke ózi bir ýnter-ofıserdi jáne jaýdyń birneshe soldatyn vıntovkanyń naızasymen shanshyp óltirgen. Osy shabýylda ol aýyr jaralansa da maıdan dalasyn tastap ketpeı, jaýyngerlerine rýh berip, olardyń alǵa basýyn talap etken.
Al 1944 jyldyń 19 qańtarynda Kazachıha derevnıasynyń túbinde bolǵan aıqastaǵy kórsetken erligi Keńes Odaǵy batyry ataǵyna laıyqty ekeni kórinip tur. Osy erlik týraly marapattaý qaǵazynda: «...sovershıl geroıcheskı podvıg na kotorom vospıtyvaetsıa ves lıchnyı sostav batalona. Nemeskıı rýchnoı pýlemet sılno obstrelıval perednıı kraı nasheı oborony. Tov.Sýıesınov vzıal razreshenıe ý komandıra ýnıchtojıt pýlemet protıvnıka ı s granatoı v rýkah popolz k nemý. Kogda tov. Sýıesınov podpolz vplotnýıý, pýlemetchık pytalsıa rasstrelıat ego v ýpor, no Sýesınov brosıl granatý, gde odın nemes byl ýbıt, a vtoroı rasterıavshıs bejal ostavıv rýchnoı pýlemet ı parabellým s patronamı», dep jazylǵan. Bul pýlemeti zirkildep turǵan ambrazýrany óshirgen erlikten esh kem bolmasa kerek.
8-shi gvardııalyq dıvızııa quramynda ol Kalının, Soltústik-Batys jáne 2-shi Baltyq maıdandaryna qatysady. Sonyń ishinde, 1942 jyldyń qańtar-sáýir aılarynda bolǵan, Demıan operasııasyna («Demıan qapshyǵy») da qatysqan. Novgorod qalasynyń túbindegi Demıansk qalasynyń janynda nemistiń úlken qolyn qorshaýǵa alyp, joıyp jiberýdi kózdegen bul shaıqas tórt aıǵa deıin sozylyp, aqyrynda nemister qorshaýdy buzyp shyqqan. Alaıda, bul «qazandyq» nemistiń 15 dıvızııasyn Lenıngrad shabýylyna tartýǵa kedergi keltirip, strategııalyq jaǵynan keńes áskerine zor paıda bergen. Mine, osy soǵysta 8-shi gvardııalyq dıvızııanyń quramyndaǵy bir vzvodtyń komandıri bolyp Dúısen Súıesinov te soǵysqan eken. Aıta ketetin bir jaıt, V.Polevoıdyń «Naǵyz adam týraly ańyz» atty povesindegi bas qaharmannyń prototıpi, ushqysh Alekseı Maresev 1942 jyldyń 4 sáýirinde naq osy Demıansk qalasynyń túbinde atyp túsirilgen.
D.Súıesinov maıdan dalasynda joǵaryda aıtqanymyzdan da basqa birneshe ret jaralanyp, ómirine qaýipti jaǵdaılardy bastan keshken. 1945 jyldyń 27-29 qańtarynda Grıeten derevnıasy mańyndaǵy soǵysta qaza tapqan rota komandıriniń mindetin ózine qabyldap, osy shaıqastyń sátti aıaqtalýyna úlken úles qosqan.
Sonymen birge, ol dıvızııa quramyndaǵy esimderi artynan búkil elimizge máshhúr bolǵan qazaq ofıserlerimen tyǵyz qarym-qatynasta bolǵan. Sonyń ishinde birneshe jyl «Sosıalıstik Qazaqstan» (qazirgi «Egemen Qazaqstan») gazetiniń bas redaktory bolǵan maıor Qasym Sháripovpen jáne t.b. birge soǵysqan. Soǵystyń sál tynystaǵan bir kezeńinde onyń maıorlar Q.Sháripov, Q.Tyshqanbaev, kapıtan A.Jylqybaev, leıtenanttar S.Shaýmanov, Á.Baıbatyrovtarmen birge túsken sýreti de saqtalǵan. Sondaı-aq, onyń general I.Panfılovtyń qyzy Valentına Panfılovamen de birge túsken sýreti qazir otbasynyń qymbat eskertkishteriniń biri. Keýdesi orden-medalǵa toly D.Súıesinov ásker qatarynan tek 1947 jyly ǵana bosatylady. Jergilikti ókimet jas ofıserdi burynǵy Gýrev oblysyndaǵy Maqat aýpartkomynyń nusqaýshysy qyzmetine taǵaıyndaıdy. Al 1948-1950 jyldary ol osyndaǵy jastar uıymyn basqarady. Odan, 1950-1957 jyldary aýpartkomnyń birneshe bóliminde meńgerýshi qyzmetin atqaryp, basqarý apparatynyń qyr-syryn meńgeredi. Al 1957 jyly ol osy aýdannyń partııa hatshylyǵyna saılanady. Alaıda, bul qyzmette uzaq bolmaı, kelesi, 1958 jyly ókimet ony Embi aýdanyndaǵy Dossor munaı óndirisi kásipornyna partııa uıymynyń hatshysy qyzmetin atqarýǵa jiberedi. Odan kásiporyn bastyǵynyń orynbasary qyzmetine aýystyrylady.
Barlyq tapsyrylǵan mindetterdi adal atqaryp, jan aıamaı eńbek etken D.Súıesinovtiń eńbegin ókimet joǵary baǵalap, ol Búkilodaqtyq jastar odaǵynyń jáne Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń Qurmet gramotalarymen marapattalady. 1964 jyly 41 ǵana jasynda ómirden ótedi. Artynda balasy Ádilǵalı qalǵan. Qazir odan Dáýren esimdi nemeresi bar.
Mine, «Demıan qapshyǵyna» qatysqan bir batyr qazaqtyń taǵdyry osyndaı.
Jaqsybaı SAMRAT,
«Egemen Qazaqstan».
