Bizdiń keıipkerimiz de sahnada eshqashan Eńlik bolyp erkelemegen, Qaragóz bolyp qaıǵy shekpegen, biraq sahna ónerindegi asyl muratyn qýyrshaqtarmen baılanystyryp, Almaty Memlekettik Qýyrshaq teatrynda 55 jyldan beri úzilissiz eńbek etip kele jatqan erekshe daryn ıesi. Minezdi ártis. Mıllıondaǵan oqyrman tartyp, tutas urpaqty tárbıelegen belgili ertegi jelileri boıynsha sahnalanǵan pesalarda 200-den artyq ról oınap, qýyrshaq júrgizý óneriniń qyr-syryn meńgergen Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi Sábıla Abýeva búginde «Qýyrshaq teatrynyń anasy» atanǵan.
Qýyrshaqqa jan bergen jarty ǵasyr
– Egizdiń syńary ekenmin. Syńarymdy anamyzǵa tartqan aqquba bolǵandyqtan Altynshash, al meni ákeme tartqan qaratory bolǵan soń Qarashash dep atapty. Atymnyń Sábıla, syńarymnyń esimi Ámına ekenin mektep bitirer shaqta qujat alǵanda ǵana bildim. Búginde jasym jetpisten assa da, Sábılá degen atqa úırene almaı-aq kelemin. Akterlik ónerdiń ne ekenin alǵash Atyraý oblystyq drama teatryna jumysqa kelgende kórdim, kásibı ónerimen tańdaı qaqtyratyn Zarına Súleımenova, Alma Ahmetova, Jupar Manapova sekildi úsh birdeı Qazaqstannyń halyq ártisi, Kúnıpa apa, Qazıla apalardaı eńbek sińirgen ártister qyzmet etetin úlken ujym ónerime jol ashty. Eńbek jolym osy teatrdyń ishinde ornalasqan «Aq Jaıyq» ansamblindegi bıshilikten bastaldy. Osynda júrip Nazym Hıkmettiń «Eleýsiz qalǵan esil er» spektaklinen dırektordyń ekinshi áıeliniń rólin oınadym. Meniń sholaqtaý pishilgen murnyma Shyǵys arýynyń kelbetine uqsatý úshin dóńesteý kelgen tumsyq jalǵap, sahnaǵa shyǵardy. Oqta-tekte til qatqanym bolmasa, kóp sózim joq, qatyryp oınap júrgen sııaqtymyn. Álden ýaqytta ashýly kelgen professor kúıeýim betime qarady da, eki ıyǵy selkildep kúlkisin tyıa almaǵan kúıi qumyqty da qaldy. Turǵan ornymda qatyp qalǵan men qozǵalýǵa qorqamyn. Sóıtsem meniń jalǵamaly murnym jerge túsip ketken eken. Osyndaı qyzyqpen bastalǵan akterlik óner ıirimine tartyp, Almatyny ańsady da turdy. Teatrdaǵy aktrısalar: «Almaty degen taýdyń eteginde jatqan alyp shahar, kóshelerinde alma men órik tógilip jatady, tek alasyń da, aryqtaǵy sýǵa jýyp jeı beresiń» dep tamsana aıtatyn áńgimesi ómiri kórmegen Almatynyń kóńildegi beınesin tipti sharyqtata tústi. Ártistiń oqýyn izdep, Almatyǵa osylaı kelgen edim.
Taǵdyrda kezdeısoqtyq bolmaıdy deımiz ǵoı, biraq Almatyǵa kelgen bette oılamaǵan jerden Qýyrshaq teatryna jumysqa qabyldandym. Ol ýaqytta qýyrshaq jasaıtyn sheberlerdiń arasynda ulttyq maman joqtyń qasy edi. Jumysty qorqa-qorqa bastasam da, keıin kúlip otyryp jasaıtyn jaǵdaıǵa jettim. Qýyrshaq qalaı jasalady, aǵashqa basy qalaı qondyrylady, aýzy, aıaǵy, qoly, kirpigi qalaı qımyldaıdy, kózi qalaı ashylyp-jumylady, qalaı burylyp, qalaı shalqaıyp-eńkeıedi, ne kerek, az ýaqytta osynyń bárin úırenip aldym. Osy sehta alty aı jumys istedim. Kúndiz qýyrshaq jasaımyn, keshke spektakl kóremin, jumystan soń bári úıine qaıtqan kezde, esik-terezeni tars bekitemin. Túngi kúzetke kelgen eki apam: «Al Qarashash, oına, kórset, tańyrqat!» deıdi. Qoltyǵyma sý búrkip, dem berip otyrǵan soń, aıanam ba, kez kelgen keıipkerdiń obrazyna kirip eligip alǵan men biri aýyr, biri uzyn qýyrshaqtardy eppen de, ekpindetip te júrgizip, bar ónerimdi salyp oınaımyn. Kúzette otyrǵan qos kórermenim: «Sen aktrısadan aınymaısyń, sen túbi aktrısa bolasyń» dep maqtaýymdy asyryp, máz bolady.
Qýyrshaqtyń kóleńkesindegi qýanysh
– Qýyrshaqtyń túrleri kóp. «Marıonetka», «shırmovoı spektakl», «trostevaıa kýkla», «planshetnyı» dep qýyrshaqtyń alýan túri týraly syr shertip otyrǵan Sábıla Abýevanyń sózinen, qýyrshaq teatryndaǵy termınderdiń tilimizge sińgen tárjimasy joǵyna kóńil aýdardyq. Qalalyqtardyń qyzyǵy bolmasa, alystaǵy aýyl balalaryna bul óner áli de tańsyq. «Qýyrshaq teatrynyń ártisi bolýdyń qıyndyǵy nede?» dep suradyq keıipkerimizden.
– Qýyrshaq teatryna kelgen ártis sahnaǵa qara basyn alyp shyǵyp, ánin aıtyp, bıin bılep, óz ónerin jeke-dara kórsete almaıdy. Basty orynda qýyrshaqtyń óneri, qýyrshaq júrgize bilý óneri turady. Balet bıshisi kún uzaq aıaǵyn qalaı baptasa, qýyrshaq júrgizetin ártis te erteli-kesh qolyn solaı jattyqtyrady.
1981 jyly Almaty Qýyrshaq teatry gastroldik saparmen Vetnamǵa bardy. Aýyldaǵy ájesine qydyryp barǵan kishkentaı qalalyq boksshy balanyń ómiri týraly baıandaıtyn «Chempıon Qojanasyr» spektaklin kórgen vetnamdyqtardyń yqylasy men tańdanysy áli kúnge kóz aldymda. Ospanhan Áýbákirov aǵamyzdyń qalamynan týǵan pesa qyzyq edi. Eń qyzyǵy, vetnamdyqtardy tańyrqatqan sol spektakldi aýdarmasyz qazaqsha oınap shyqtyq. Mine, óner tiliniń qudireti. Vetnamdyq kórermen qazaq tilindegi pesany kedergisiz túsingenin dýyldata qol soǵýymen bildirdi. Sondaı-aq aqyn-dramatýrg Nurlan Orazalınniń «Aq qus týraly ańyz» pesasyn da olar esi ketip, qumarta tamashalady. Qaı eldiń sahnasynda óner kórsetsek te, bizdiń bota kózi men meıirimdi júzine qos etek kóılek, bıik sáýkele, qynama bel kamzoly jarasqan qyzyldy-jasyldy ulttyq kıimdegi ásem qýyrshaqtarymyz ózge eldiń kórermeniniń kózin jaınatyp, kóńilin aýdarmaı qoımaıdy. Vetnamǵa aparǵan eki spektaklimizdiń de bıik deńgeıde qoıylýynyń bir sebebi, sol qýyrshaqtarymyzdyń ulttyq bolmys-bitimmen bite qaınasyp, tarıhymyz ben dástúrimizdiń ózegine jan salyp kórsete alǵanynda. Osy gastroldik sapardan oralǵan soń «Aq qus týraly ańyz» spektaklindegi mystan róli úshin maǵan «Qazaqstannyń eńbek sińirgen ártisi» degen ataq berildi. Jarty ǵasyrdan astam sahnalyq ǵumyrymda barlyq keńestik respýblıkalarda, Kampýchııa, Qytaı, Japonııa, Túrkııa elderinde ótken halyqaralyq Qýyrshaq festıvalderine qatysyp, óner kórsettim, keıin tipti ózim de qazylar alqasynyń quramyna shaqyrylatyn boldym. Shúkir.
Qýyrshaq teatrynda Sharl Aznavýr da án salǵan
– Tylsym sıqyr ónerin tabandap júrip meńgerip, qazaqtan shyqqan tuńǵysh ıllıýzıonıst atanyp, álemdi moıyndatqan ataqty Sultanǵalı Shúkirov pen Sara Qabıǵojına teatrymyzdyń tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan jandar. Sırk óneriniń maıtalmandary sol jyldary Afrıkadan laýreat bolyp oralyp, bizdiń teatrymyzda biri dırektor, biri rejısser bolyp jumys istedi. Men rejısserdiń kómekshisi edim. Jup-jumyr bir ról shyǵarý úshin pesany bir aı boıy «myjımyz». Bir qýyrshaqtyń kúlgenin, júrgenin, qaraǵanyn, akrobatıka jasap, shpagatqa otyryp, ıilip-búgilgenin úsh adam júrip jasaımyz. Bastysy, birdeı jasaý kerek. Máskeý kórermeniniń aldynda óner kórsetkenimizde, osy ónerdiń atasy sanalatyn orystardyń ózi aýzyn ashyp, kózin jumatyn. «Qýyrshaq-shoý» degen úlken dúnıeni Qýyrshaq teatrynyń sahnasyna ǵana emes, kúlli qazaq ónerine ákelgen S.Shúkirov edi. Ol ózimizdiń Músilim men Rashıd Abdýllınderdiń, Ǵarıfolla Qurmanǵalıev pen Roza Baǵlanovanyń, Batystyń tanymal óner juldyzdarynyń qýyrshaq beınesin jasatty. Abdýllınder basyn túıistirip turyp eki daýysta án salǵanda, jurt máz bolatyn edi. Fransýzdyń álemge áıgili ánshisi Sharl Aznavýrdyń sahnaǵa shyǵyp «Máńgilik mahabbat» ánimen muńǵa batyratyn beınesi qandaı edi! Ǵarıfolla aǵamyzdyń aıaǵyn aıqastyryp, basyn silkip, moınyn ońdy-soldy yrǵap, dombyramen daýyldata án salǵanyn kórgen jurt kúmis kómeı, jeztańdaı tiri Qurmanǵalıevtiń ózin kórgendeı ornynan dúrkireı kóterilip, belgili ártistiń minezin dál keıipteı alǵan qýyrshaqtarǵa aıamaı qol soǵyp, qoshemet bildiretin. О́kinishke qaraı, bul qýyrshaqtardyń eshqaısysy saqtalmady. Ár jerge kóship júrip, aqyry qýrap qaldy. Sebebi qystyń kúni qatpaıtyn, jazda qurǵap ketpeıtin, birqalypty jylý ustaıtyn arnaıy qoıma teatrda qarastyrylmaǵan.
Ulylar da qýyrshaqty ulyqtaǵan
– Belgili kompozıtor Áset Beıseýov bizdiń Qýyrshaq teatrynyń mýzykalyq bólimin basqardy. Ol kezde Eskendir Hasanǵalıev symǵa tartylǵandaı symbatty jigit, ekeýi arasynan qyl ótpesteı dos. Eskendir joldasyn izdep teatrǵa jıi keletin. Ekeýi de ári ánshi, ári kompozıtor, án jazýdaǵy qoltańbasy eki túrli bolǵanymen, áýeni anyq, boıaýy qanyq ánderge ortaq bir belgi – erkindik, keńdik, erkelik eki kompozıtordyń da ánderinen esip turatyn. E.Hasanǵalıev pen Á.Beıseýovtiń jańa jazylǵan ánderin aýyl-aýyldarda birinshi bolyp baıanmen oryndap shyǵatyn naq osy Qýyrshaq teatrynyń ártisteri bolǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Qos kompozıtordyń da sııasy keýip úlgermegen kóp ánderiniń betasharyn biz jasadyq, biz oryndaǵannan keıin ǵana qalyqtap, basqa jaqqa qanat qaǵyp tarap jatatyn. Ol ýaqytta gastrolde uzaq júremiz, eki-úsh aılap úı betin kórmeı ketemiz. Áli esimde, О́zbekstan, Qaraqalpaqstan elderine barǵan saparymyzda spektakldiń sońynan konsert qoıamyz. E.Hasanǵalıevtiń «Boztorǵaı» ánin oryndaǵanymyzda, sahnany qaýmalaı jaıǵasqan qazaqtar kóziniń jasyn tyıa almaı, kemseńdep jylap otyrady. «Taǵy da aıtshy» deıdi qıylyp. «Tirshilikte aınymasqa taǵdyr qosqan, Qus ediń ǵoı, keń dalaǵa baýyr basqan...» Ne kerek, bir ándi eki-úsh qaıtara aıtqyzady. Keıin oılap otyrsam, qıyr qonyp, shet jaılaǵan qandastarymyz elin saǵynady eken ǵoı.
Balany aldaý múmkin emes
– Shyǵarmashylyq joldaǵy 55 jyl – az ýaqyt emes. Jarty ǵasyr boıy teatrdyń arǵy tarıhynyń da, bergi kezeńiniń de kýási boldym. Spektakl de ýaqyt talabyna oraı qoıylady. Dál osy kezeńniń tamyryn tap basyp tanyp, qoǵam kútip otyrǵan, ýaqytqa kerek kesek sózdi aıta alsa, teatrdyń erlegeni. Dostyqty, birlikti, jalpy ıdeologııany nasıhattaǵan keńes kezindegi qoıylymdardyń baǵyt-baǵdary bárimizge belgili ǵoı, al bárin jańasha quramyz degen búgingi arpalys kezeńindegi aıtylar sóz de halyqty aýyzbirshilikke, otanshyldyqqa, adamgershilikke shaqyrýy kerek. Burynǵy spektaklderden búgingi qoıylymdardyń mazmuny da, taqyryby da bólek. «Qýyrshaq teatry tek balalarǵa arnalǵan spektakl qoıýy kerek» degen qatyp qalǵan qaǵıda búginde buzyldy. Dál qazir bizdiń teatrdyń sahnasynda «Romeo men Djýletta», «Medeıa», «Ana – Jer – Ana», «Ana júregi» sekildi eresekterge arnalǵan spektaklder qoıylyp jatyr. Mekteptiń joǵarǵy synyp oqýshylary spektakldiń basynda «ha-ha-ha-hı-hı-hı» dep otyrady da, sońynda aǵyl-tegil kóz jasyna erik beredi.
Ras, búgingi shetel anımatorlarynyń ne adamǵa, ne ańǵa uqsamaıtyn neshe túrli qubyjyq keıipkerleri keshegi men oınaǵan qııal ǵajaıyp ertegilerindegi mystandar men ajdahalarǵa uqsamaıdy. Búgingi balalardyń pir tutatyn keıipkerleri men qaharmandary basqa. Qýanarlyǵy, soǵan qaramastan balalarymyzdyń qýyrshaq keıipkerlerge qyzyǵýshylyǵy artpasa, alasarǵan joq. Búgingi balalardy aldaý múmkin emes. Tilińdi burap, sendiremin dep oılama. Ineniń jasýyndaı qateligińdi kórip qoıady. Balalardyń aldynda oınaǵan soń ártistiń jan tazalyǵy jarqyrap kórinip turýy tıis. Akterdiń qýyrshaq keıipkerin jaqsy kóretini, janashyrlyǵy, jaýapkershiligi sezilip turýy qajet. Teatrymyzda senimdi oıyn úlgisin kórsetip «balalardyń ishine kirip ketetin» izdenis jolyndaǵy talantty jastar jeterlik. Sol sebepti sahnanyń tártibi men rejısser belgilegen maqsattyń sharttary qatań saqtalýy kerek.
«88 jyldyq tarıhy bar, Qazaqstandaǵy betke ustar úlken teatrlarynyń birinen sanalatyn Almaty Qýyrshaq teatryna biregeı óner ordasy retinde nege akademııalyq mártebe berilmeıdi eken» dep jıi oılanamyn. О́zgeshe ónerimen sahnanyń sáni bolyp, ókshemizdi basyp kele jatqan jastarymyz da ataq-marapattan tysqary qalyp jatady. Onyń sebebi Almaty Qýyrshaq teatry Mádenıet mınıstrligine emes, qala ákimdiginiń quzyryndaǵy mekeme. El alyp jatqan «eńbek sińirgen qaıratker» degendi olar bere almaıdy. Al bizdiń talantty jastarymyzdyń óneri qaı drama ártisiniń ónerinen kem, nege olar tar sheńberde qalyp, eńbegi eskerilmeı, eleýsiz júre berýi kerek? Sondaı-aq Qýyrshaq jasaıtyn sheberler meniń jas kúnimde qandaı qat bolsa, maman jetispeýshiliginiń zardaby áli kúnge seziledi. Jastar bul kásipke qyzyqpaıdy. Sheshimi meniń qolymda bolmasa da, osynyń bári jasy ulǵaıǵan adamnyń janyna tynyshtyq bermeıdi eken.
ALMATY
