Jańa Qazaqstannyń Konstıtýsııalyq soty

Jyl basynda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyqqa Joldaýynda Jańa Qazaqstandy qurý jolyndaǵy jumystyń naqty baǵyttaryn atap ótti. Sol maqsattardy iske asyrý Ata Zań­ǵa túzetýler engizýdi qajet etti. Bıyl 5 maý­symda ótken respýblıkalyq referen­dýmda qoldanystaǵy Konstıtýsııa tolyq­tyrylyp, sol arqyly qoǵam men memleketti ári qaraı damytýǵa beıimdi quqyqtyq negizder qalandy.

Prezıdenttik basqarý nysanyn odan ári jańǵyrtý, Parlament pen jergilikti ókildi organdardyń rólin kúsheıtý, saılaý zańnamasyn, partııalyq júıeni, ákimshilik-aýmaqtyq qurylymdy jetildirý boıynsha pármendi sharalar anyqtaldy. Mańyzdy jańalyqtardyń biri – Konstıtýsııalyq keńesti Konstı­týsııalyq sotqa transformasııalaý.

Konstıtýsııalyq baqylaý organy memlekettiń basty zańynyń talaptaryn iske asyrýda mańyzdy ról atqarady. Álemdik tájirıbede olardyń ataýlary men modelderine (Konstıtýsııalyq sot, Konstıtýsııalyq keńes, konstıtýsııalyq trıbýnal, konstıtýsııalyq palata jáne t.b.) qaramastan, barlyǵy uqsas fýnksııalar atqarady. Olardyń báriniń mıssııasy – memlekettiń aýmaǵynda Negizgi Zańnyń ústemdigin qamtamasyz etý. Konstıtýsııalyq baqylaý organdary óz kompetensııalaryn: resmı túsindirme, konstıtýsııalyq-quqyqtyq daýlar bo­ıynsha qorytyndylar berý, ártúrli sýbektilerdiń ótinishteri boıynsha zańnamalyq bazanyń konstıtýsııalyǵyn tekserý arqyly júzege asyrady.

Bizdiń eldegi jaıǵa kelsek, qolda­nystaǵy Konstıtýsııa qabyldanǵannan keıin qurylǵan Konstıtýsııalyq keńes respýblıka aýmaǵynda quqyqtyq memleket qaǵıdattaryn bekitý isine laıyqty úles qosty. Alaıda zaman aǵymy jańa talaptar qoıyp otyr.

Halyqaralyq keńistikte sońǵy jyldary júrgizilgen konstıtýsııalyq reformalar azamattardyń konstıtýsııa­lyq baqylaýǵa qol jetkizýin keńeıtý­diń tendensııasyn kórsetip otyr. Álemniń 70-ten astam elinde konstıtýsııalyq baqylaý organdary Konstıtýsııalyq sot túrinde jumys isteıdi. Bul óziniń tıimdiligin dáleldegen ári keń taralǵan model. Azamattardyń konstıtýsııalyq quqyǵyn konstıtýsııalyq baqylaý organdaryna tikeleı júginý arqyly qorǵaý tereńdetilýde. Mundaı tájirıbe Aýstrııa, Germanııa, Koreıa, Latvııa jáne basqa da elderde bar. Sonymen qatar Germanııada azamattar konstıtýsııalyq talaptardy saqtaý turǵysynan zańǵa ǵana emes, naqty sot sheshimine de baǵa berýdi suraı alady. Mundaı ınstıtýt óte tıimdi jumys isteıdi, azamattarǵa zańnamalyq qaıshylyqtardy sheshýge tikeleı qatysýǵa múmkindik beredi jáne quqyqtyq memleket negizderin nyǵaıtýǵa aıtarlyqtaı úles qosady.

Halyqaralyq quqyq qorǵaý qury­lym­dary jáne kóptegen memleket azamat­tyń konstıtýsııalyq shaǵymyn engizýge basymdyq bere bastady. Sońǵy ýaqytta bul model Túrkııada (2011), Majarstanda (2012), Lıtvada (2019) jáne basqa da elderde engizildi.

2021 jyly О́zbekstanda azamattar men zańdy tulǵalarǵa Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqyǵy berildi. Mundaı sýbek­tilerdiń qatarynda Bala quqyq­tary jónindegi ýákil, Adam quqyqtary jónindegi ulttyq ortalyq, О́zbekstan Respýblıkasy Prezıdentiniń janyndaǵy Kásipkerlerdiń quqyqtary men zańdy múddelerin qorǵaý jónindegi ýákil de qarastyryldy.

2021 jyly Qyrǵyz Respýblıkasynda Negizgi Zańǵa ózgerister engizý týraly másele boıynsha referendým ótti. О́zge de túzetýlerdiń ishinde Konstı­týsııanyń jańartylǵan redaksııasynda Konstıtýsııalyq sot qalpyna keltirildi.

Qyrǵyzstannyń Konstıtýsııalyq sotyna júginý quqyǵy Prezıdent­ke, Joǵarǵy keneshke, fraksııalar­ǵa, depýtattyq toptarǵa, Mınıstrler kabınetine, Joǵarǵy sotqa, jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryna, Bas pro­kýrorǵa, ombýdsmenge, sýdıalarǵa berildi. Sonymen qatar eger zańdarda jáne ózge de normatıvtik-quqyqtyq aktilerde Konstıtýsııamen tanylǵan quqyqtary men bostandyqtary buzylady dep sanasa, jeke nemese zańdy tulǵalar da mundaı quqyqqa ıe boldy.

Azamattardyń konstıtýsııalyq shaǵy­my ınstıtýty osy jyldyń aqpan aıynyń sońynda referendýmda maqul­danǵan Belarýs Respýblıkasynyń kons­tı­týsııalyq ózgeristerinde de qarastyryldy.

Erekshe kóńil bóletin nárse, kóp elderde, atap aıtsaq, Ázerbaıjan, Armenııa jáne Reseıdiń Konstıtýsııalyq sottary azamattardyń shaǵymdaryn naqty iste qoldanylǵan zańdar boıynsha ǵana tekseredi. Ol úshin tulǵa barlyq sot satylarynan ótýi qajet. 2014 jyly mundaı ınstıtýt Tájikstanda jumys isteı bastady.

Osy ýaqytqa deıin Qazaqstanda azamattar Konstıtýsııalyq keńeske sottar arqyly janama túrde júgine alatyn. Mundaı tetik Konstıtýsııanyń 78-babynda kózdelgen, soǵan sáıkes eger sot qol­danylýǵa tıisti normatıvtik-quqyq­tyq akt adamnyń Konstıtýsııamen baıandy etilgen quqyqtary men bostandyqtaryna nuqsan keltiredi dep tapsa, is júrgizý­di toqtata turyp, osy aktini konstıtý­sııa­­lyq emes dep taný týraly usynys­pen Kons­tıtýsııalyq keńeske júginýge quqy­ly bolatyn. Iаǵnı sońǵy ózgeristerge deıin de aza­mat­tar sotta naqty isti qaraǵan kezde qol­da­nystaǵy zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáı­kes­tigin daýlaýǵa múm­kindigi bar boldy. Alaıda bul ıns­tı­týttyń áleýeti to­lyq ashylmaı, sońǵy jyldary sottar Kons­tıtýsııalyq keńeske óte sırek júgindi.

Munyń basty sebebi – sottardyń ju­mys­bastylyǵy, taraptardyń ótini­shin eskermeýi jáne sýdıalardyń óz mindetterin atqarǵan kezde qyzmetine jan-jaqty qaramaýynan týady. Sýdıalardyń basym kópshiligi naqty iste qoldanyp otyrǵan zańdarǵa Konstıtýsııa turǵysynan tereń qaraı almaıdy. Sol sebepti sottar Konstıtýsııalyq keńeske qoldanystaǵy zańdardyń Konstıtýsııaǵa sáıkestigin tekserý jónindegi usynystardy sırek joldaıdy. Al shetelderde mundaı ınstıtýt tıimdi jumys isteıdi.

Moldova Respýblıkasynda da azamattar Konstıtýsııalyq sotqa júginý quqy­ǵyn jalpy sottar arqyly júzege asyrady. Bul eldiń sottary Konstıtýsııalyq sotqa jylyna júzdegen usynys engizedi. Mundaı rásimniń tıimdiligine qaralyp otyrǵan isti sheshý kezinde qoldanylýǵa jatatyn zańdardyń konstıtýsııalyǵy kúmán týdyratyn bolsa, sot onyń ishin­de taraptardyń bastamasy boıynsha da Konstıtýsııalyq sotqa júginýdi prak­tıkaǵa aınaldyrǵany oń áser etken.

Fransııada osyndaı tártip 2008 jylǵy eldiń Konstıtýsııasyna engizil­gen túzetýler arqyly paıda boldy. Nátı­jesinde, Fransııanyń Konstı­týsııalyq keńesi 2010 jylǵy 1 naýryzdan bastap 2019 jylǵa deıin tek joǵary sottyń usynystary boıynsha 740 sheshim shyǵardy.

Koreıa Respýblıkasynda eger sot Konstıtýsııalyq sotqa júginý týraly sot prosesi tarapynyń ótinishin qabyl­damasa, onda sottalýshy nemese basqa da qatysýshylar zańnyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týraly óz betinshe suraý salýǵa quqyly. Buǵan qosa, konstıtýsııalyq shaǵym ınstıtýty da bar, ol azamattarǵa barlyq sot satylarynan ótkennen keıin óz betinshe Konstıtýsııalyq sotqa júginýge múmkindik beredi. Sońǵy ýaqyt­ta koreıalyq áriptester 38 myńnan astam ótinishti qaraǵan.

Bizdiń tájirıbede qalyptasqan joǵaryda atalǵan pármensiz jaǵdaıǵa sýdıalar belsendiliginiń tómen deńgeıi ǵana emes, sondaı-aq zańnamalyq jáne uıymdastyrýshylyq problemalar áser etetinine Konstıtýsııalyq keńes birneshe ret nazar aýdarǵan edi. Máse­leni túzeý úshin jalpy sottar arqyly azamattardyń konstıtýsııalyq baqylaýǵa janama qol jetkizý tetigin jetildirý boıynsha naqty usynystardy engizgenbiz. Konstıtýsııalyq keńes óziniń usynysynda sot isinde taraptardyń ótinish hattaryn jeke bólip kórsetýdi, sondaı-aq ótinish hattardy sottyń neǵurlym egjeı-tegjeı qaraý tártibin aıqyndap, olardy qanaǵattandyrýdan bas tartý úshin naqty negizderdi bekitýdi usyndy. Bizdiń paıymdaýymyzsha, taraptardyń aqylǵa qonymdy kúdikterine sottar mán berip, olardy sheshý úshin konstıtýsııalyq organǵa joldaýǵa tıis.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq keńes Konstıtýsııanyń 72-babynda bekitilgen ótinish sýbektileriniń sheńberin keńeıtý týraly máseleni birneshe ret kóterdi. Bul quqyqty Bas prokýrorǵa, Ádilet mınıstrine berý kerektigine nazar aýdaryldy.

О́tken jyly keńes ombýdsmenniń mańyzdy ókilettikteriniń biri onyń zańnyń konstıtýsııalyǵyn tekserý týra­ly máselege bastamashylyq jasaýy bolyp tabylatynyn atap kórsetti. Alaıda sol kezde bizdiń osy ıdeıalarymyz Joǵarǵy sot, Bas prokýratýra jáne Ádilet mınıstrligi tarapynan qoldaý tappady. Sol sebepti Konstıtýsııalyq keńes Prezıdentke jáne Prezıdent Ákimshiligine birneshe hat joldady.

Bıyl bolǵan konstıtýsııalyq reforma arqyly bizdiń usynystarymyz óz maqsatyna jetti deýge bolady. Memleket basshysy olardy eskerip qana qoımaı, Konstıtýsııalyq keńesti Konstıtýsııalyq sotqa aýystyrýdy usyndy. Prezıdenttiń bastamasy boıynsha Konstıtýsııalyq sotqa júginetin sýbektilerdiń tizbesi keńeıtildi. Oǵan qosymsha Bas prokýror, Adam quqyqtary jónindegi ýákil jáne azamattar engizildi. Bul óte oryndy. Jańartylǵan Konstıtýsııaǵa sáıkes azamattardyń Konstıtýsııalyq sotqa júginý tártibi Konstıtýsııalyq zańmen belgilenetin boldy.

Azamattardyń konstıtýsııalyq sha­ǵymyn sottardyń konstıtýsııalyq baqylaý organyna aldyn ala suraýlary­men úılestirý adam quqyqtaryn qorǵaý turǵysynan eń tıimdi bolyp tabylady.

Halyqaralyq tájirıbede tulǵanyń konstıtýsııalyq shaǵym berýiniń sharttary bar. Atap aıtqanda, daýly zań oǵan qatysty qoldanylýy jáne sot ıns­tansııalarynyń bárinen ótýi kerek. Osy­laısha, Konstıtýsııalyq sottyń óki­lettigi sýbsıdıarlyq qaǵıdatpen shek­te­ledi, ıaǵnı ol kúmán týdyrǵan zańdy jalpy sottardyń barlyq satylary óz sheshimderin shyǵarǵannan keıin ǵana tekseredi. Árıne, bul jerde keıbir erekshelikter bar. Mysaly, daýly másele boıynsha sot praktıkasy qalyptassa nemese ol jóninde Joǵarǵy sottyń nor­ma­tıvtik qaýlysy bolsa, onda istiń barlyq sot ınstansııalarynan ótýi kerek emes.

Bizdiń keıbir opponentterimiz azamattar normatıvtik-quqyqtyq aktiniń konstıtýsııalyǵyn qandaı da bir sharttarsyz tekserýge quqyly dep esepteıdi. Jaı sózben aıtqanda, jarııalanǵan zańdy bir ret oqı sala, Konstıtýsııalyq sotqa júginýge bolady dep oılaıdy. Arnaıy ádebıetterde mundaı shaǵymdar actio popularis dep atalady. Bul kez kelgen adamǵa normatıvtik akti qabyldanǵannan keıin ony daýlaýǵa quqyq beredi, ıaǵnı zańnyń azamattyń konstıtýsııalyq quqyqtaryna tikeleı áserin dáleldeý­diń qajeti joq dep esepteıdi. Bizdiń pikirimizshe, bul durys emes, ondaı táji­rı­beni engizý arqyly Qazaqstan búgin­gi bir jaqtyqtan, ekinshi teris táji­rı­bege ótip ketýi múmkin. Mundaı tájirı­be negizsiz shaǵymdar týǵyzyp, konstı­tý­sııalyq organǵa shamadan tys júkteme túsi­redi jáne jumys sapasyn tómendetedi.

Venesııa komıssııasy da atalǵan actio popularis úlgisin eýropalyq standart retinde engizýge qarsy bolǵan. Komıssııa «quqyqqa saı emes zańdardan zardap shekkender ǵana konstıtýsııalyq shaǵym berýge quqyly» dep árdaıym keńes berip keledi.

Zań – bul kúrdeli, kópsatyly rásimderden ótken akt, sondyqtan ony konstıtýsııalyq emes dep taný úshin negizder dáleldi bolýy kerek. Birneshe sot satylarynan ótý normatıvtik-quqyqtyq aktini túsindirýge jáne qoldanýǵa baılanysty jol berilgen buzýshylyqtardy túzetýge, quqyq normalarynyń tıisinshe qoldanylýy úshin jaǵdaılar jasaýǵa múmkindik beredi. Eger azamattyń quqyqtaryn joǵary turǵan sot qalpyna keltirip jatsa, onda mundaı zańdy konstıtýsııalyq emes deýge negiz joq.

Konstıtýsııalyq sot týraly zań jobasyn ázirleý kezinde jınaqtalǵan álemdik tájirıbeni eskerý mańyzdy. Bul máselelerdi Konstıtýsııalyq keńes búgingi halyqaralyq dóńgelek ústelde talqylaıtyn bolady. Konferensııa ju­mysyna Venesııalyq komıssııa, Eýro­palyq odaq, Eýropa Keńesiniń ókilderi, parlament depýtattary, qazaqstandyq jáne sheteldik ǵalymdar qatysady.

Barlyq elderde konstıtýsııalyq baqylaý organdarynyń apparattary Konstıtýsııalyq sottyń reglamenti aıasynda shaǵymdardyń talap­tarǵa sáıkestigin tekseredi, ótinish berýshi­lermen hat almasady jáne sýdıalardyń konstıtýsııalyq is júrgizýdegi qyzmetin qamtamasyz etedi.

Qazirgi ýaqytta Konstıtýsııalyq keńestiń apparaty 25 birlikten turady, bul, árıne, óte az. Jumys kóleminiń ulǵaıýyn eskere otyryp, Konstıtýsııalyq sot apparatynyń shtat sanyn kóbeıtý jos­parlanýda. Sózimdi qorytyndylaıtyn bolsam, konstıtýsııalyq damýdyń qazirgi kezeńinde qabyldanyp jatqan sharalar óte mańyzdy. Bolashaq Konstıtýsııalyq sottyń tıimdi jumysyn qamtamasyz etý úshin uıymdastyrýshylyq jáne ózge de sharalardy qarastyrý qajet.

2019 jyly Konstıtýsııalyq keńestiń jańa ákimshilik ǵımaratynyń qurylysyn salý týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Bıyl qurylys aıaqtalady, bolashaq Konstıtýsııalyq sot barlyq talaptarǵa jaýap beretin jańa ǵımaratta óz ókilettikterin júzege asyrýǵa kirisedi.

Aldaǵy kezeńde memleket pen qoǵam­nyń barlyq kúsh-jigeri jańar­tylǵan Konstıtýsııanyń áleýetin jan-jaqty ashýǵa baǵyttalýǵa tıis. Bul jumys zań­namalyq, praktıkalyq jáne ózge de she­shimder men is-árekettermen nyǵaı­tylýy kerek. Azamattardyń sanasynda Kons­tıtýsııa eń joǵary zańdyq kúshi bar jáne tikeleı qoldanylatyn basty zań qujaty degen ustanym berik ornyǵýy qajet.

Osy jyldyń sońyna deıin birqatar konstıtýsııalyq jáne ózge de zańdardy qabyldaý josparda bar. Konstıtýsııaǵa engizilgen túzetýlermen birge olardyń oryndalýy qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizýge yqpal etedi. Túptep kelgende, quqyqtyq júıeni damytýǵa, azamattardyń quqyqtaryn qorǵaý kepildikterin jáne eldegi zańdylyq rejimin nyǵaıtýǵa, halyqtyń memlekettik ınstıtýttarǵa senimin arttyrýǵa jol ashady.

Osy múmkindikti paıdalana otyryp, barsha qazaqstandyqtardy Konstıtýsııa kúni­men quttyqtaımyn. Sizderge zor den­saýlyq, baqyt jáne baq-bereke tileımin.

Qaırat MÁMI,

Konstıtýsııalyq keńes Tóraǵasy