Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Táýeldilik hám táýbaǵa kelý
Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetinde ótken brıfıngte esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl jáne aldyn alý sharalary talqylandy.
«Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy» basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Janar Qalmaqovanyń málimetinshe, elimizde 2017 jyldyń jeltoqsany men 2018 jyldyń maýsymy aralyǵynda jastar arasynda esirtkini qoldaný jónindegi ulttyq zertteý (ESPAD) júrgizilgen. Zertteýdiń negizgi maqsaty – tutynýdyń klınıkalyq, áleýmettik-epıdemııalyq sebepterin anyqtaý jáne 13-18 jas arasynda esirtki zattaryn qoldanýdyń taralýyn zertteý. Zertteý jumystary mektepter men orta arnaýly oqý oryndarynyń oqýshylaryn, ıaǵnı 13-18 jas aralyǵyndaǵy qyz ben jigitti (9111 bala) qamtyǵan. Oǵan sáıkes psıhoaktıvti zatqa táýeldi bolyp tirkelgenderdiń eń jasy 13-te bolsa, esirtkiniń dámin alǵash ret tatyp kórgen balanyń jasy 11-de ekeni anyqtalypty. «Densaýlyq saqtaý mınıstrligi, Qoǵamdyq densaýlyq saqtaý ulttyq ortalyǵy jáne jergilikti atqarýshy organdar esirtki tutynýdyń aldyn alý, jastar arasynda salamatty ómir saltyn qalyptastyrý baǵytynda júıeli jumystardy jalǵastyrýda», dedi J.Qalmaqova.
Árıne, eshbir organ «qol qýsyryp qarap otyrmyz» dep aıta qoımas. Anyǵy sol, sońǵy ýaqytta kámeletke tolmaǵandar arasynda nashaqorlyqtyń kúrt óskeni baıqalady. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi Respýblıkalyq psıhıkalyq densaýlyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵynyń bas dırektory Qýanysh Altynbekovtiń aıtýynsha, jaǵymsyz kórsetkishtiń sebebi kóp.
– Jasóspirimder men jastardyń esirtkiniń densaýlyqqa zııandy áseri týraly habardar bolmaýy, sıntetıkalyq quraldardyń qoljetimdiligi jaǵdaıdy ýshyqtyrýda. Bul rette jasóspirimder men jastar arasynda esirtki quraldaryn qoldanýdyń aldyn alýdyń negizgi baǵyttary aıqyndalǵan. Birinshiden, árbir psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynda senim telefondary, onlaın psıhoterapııalyq jáne psıhologııalyq kómek kórsetý boıynsha aqparattyq resýrstar jumys isteıdi, onda bilikti mamandar keńes beredi.
Qazirgi ýaqytta medısınalyq-áleýmettik kómekke muqtaj halyqqa biryńǵaı Call-ortalyq arqyly halyqqa konsýltatıvtik, psıhologııalyq qoldaý kórsetý úshin Psıhıkalyq densaýlyq qyzmetiniń baılanys ortalyǵyn qurý jumystary júrgizýde. Atalǵan ortalyq eldiń barlyq psıhıkalyq densaýlyq ortalyqtaryn biriktiretin bolady. О́ńirlik psıhıkalyq densaýlyq ortalyqtarynda esirtkige táýeldi pasıentterdi medısınalyq-áleýmettik ońaltýdyń úsh kezeńdik baǵdarlamasy bar bólimshelerdi keńeıtý boıynsha jumys júrgizilýde. Onda esirtkige fızıkalyq táýeldilikten arylýǵa, áleýmettik daǵdylardy qalpyna keltirýge, sondaı-aq esirtkini qaıta paıdalanýǵa tózimdilikti qamtamasyz etetin jeke qasıetterdi damytýǵa baǵyttalǵan medısınalyq jáne áleýmettik is-sharalar uıymdastyrylady. Bul bólimshelerde ózderi táýeldi bolǵan jáne óz tájirıbesine súıene otyryp, pasıentterdiń saýyǵýyna kómektesetin adamdar jumys isteıtinin atap ótken jón. Búginde úsh kezeńdi ońaltý 7 óńirde jumys isteıdi: Aqmola, Qostanaı, Pavlodar, Túrkistan, Aqtóbe oblystarynda jáne Nur-Sultan, Shymkent qalalarynda. Qazan aıynda bólim Soltústik Qazaqstan oblysynyń psıhıkalyq densaýlyq ortalyǵynda ashylady, – deıdi Qýanysh Altynbekov.
Budan bólek, elimizde 10-24 jas aralyǵyndaǵy jasóspirimder men jastarǵa medıko-psıhoáleýmettik kómek kórsetetin jastar densaýlyq ortalyqtarynyń jelisi ashylǵan. Munda jastar esirtki zattaryn ǵana emes, temeki shegýdiń, alkogoldi tutynýdyń profılaktıkasy boıynsha keńes ala alady. Búgingi tańda oblystardyń jáne respýblıkalyq mańyzy bar qalalardyń densaýlyq saqtaý basqarmalarynyń derekteri boıynsha 182 jastar densaýlyq ortalyǵy jumys istep tur. Onda jedel jeli iske qosylǵan, esirtki zattaryn, alkogoldi nemese temekini qoldana bastaǵan jasóspirimder men jastarǵa táýlik boıy psıhologııalyq qoldaý kórsetiledi. Sondaı-aq jastar densaýlyq ortalyqtarynyń psıhologteri motıvasııalyq keńes beredi, ıaǵnı áli táýeldiligi joq jasóspirimdermen trenıngter ótkizedi.
Jarnama jasaý da jarǵa jyǵady
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev esirtki qylmysyna qarsy is-qımylǵa erekshe nazar aýdaryp, bul týraly jyl saıynǵy Qazaqstan halqyna Joldaýynda jeke toqtalady. Bul másele Úkimettiń árdaıym baqylaýynda. Vedomstvoaralyq jumys toby qurylyp, arnaıy jol kartasy da qabyldanǵan. Qoǵamnyń dertine aınalǵan túıtkil bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵy tarapynan da nazardan tys qalǵan joq, kóptegen depýtattyq saýal joldanyp, birqatar zańǵa ózgeris engizildi.
Ishki ister mınıstrligi esirtki qylmysyna qarsy is-qımyl departamentiniń basqarma bastyǵy Baqytjan Ámirhanovtyń málimetinshe, jyl basynan beri zańsyz esirtki aınalymyna qatysty 1 700-ge jýyq qylmys tirkelgen. Onyń ishinde ótkizý faktileri 1 055, asa iri mólsherde saqtaý faktileri – 262. Tárkilengen sıntetıkalyq esirtkiniń jalpy salmaǵy – shamamen 333 kılo. Jalpy esirtkiniń salmaǵy – 4 tonnadan astam.
– Qazaqstanǵa sıntetıkalyq esirtkiniń túrleri 2015 jyldan bastap kele bastady. Sıntetıkalyq esirtkiniń taralýyna qarsy kúres júrgizilip jatqan sharalardyń nátıjesinde 2017 jyly 6 kılo esirtki tárkilense, byltyr bul kórsetkish 140 kıloǵa jetti. Ishki ister organdary jyl basynan beri 87 kılo sıntetıkalyq esirtkini tárkiledi, bul ótken jylmen salystyrǵanda 2 esege kóp. Qazaqstan men Reseıdiń quqyq qorǵaý organdary eki eldiń aýmaǵynda sıntetıkalyq esirtkilerdi jetkizýdiń transulttyq arnasyna tosqaýyl qoıý boıynsha arnaıy operasııany aıaqtady. Bul is-shara ótken jyldyń sońynan osy jyldyń sáýir aıyna deıin ótkizildi. Bir mezgilde júrgizilgen is-sharalardyń nátıjesinde Omby men Tarazda sıntetıkalyq esirtkiniń negizgi jóneltýshisi jáne Qazaqstanda olardy qabyldap alýshy ustaldy. 260-qa jýyq sıntetıkalyq esirtki tárkilendi. Onyń jalpy somasy 9,5 mln AQSh dollaryna teń. Al dozamen aıtsaq, mıllıonnan asyp ketedi. Operasııa kezinde 13 adam ustaldy, tergeý amaldary júrgizilip jatyr, – deıdi Baqytjan Ámirhanov.
Árıne, keseldiń aldyn alý úshin zańdy kúsheıtý mańyzdy. Osy rette sońǵy birneshe jylda ulttyq zańnama aıtarlyqtaı pysyqtalǵan. Atap aıtsaq, 2019 jyly naryqta paıda bolyp jatqan esirtkiler tizimi zańmen emes, qaýlymen bekitiletin boldy. Jalpy tizimge esirtkiniń 117 túri endi. Buryn ınternet resýrstar arqyly satý tarmaǵy bolmaǵan. Osyǵan oraı, qylmystyq kodekstiń 297-baptyń 3-tarmaǵynyń 5-bóligine ózgeris engizildi. Esirtkini jarnamalap, nasıhattaǵany úshin de jaza taǵaıyndalǵan. Máselen, jyl basynan beri ishki ister organdary 150 faktini tirkegen. Onyń 79-y jarnama boıynsha 153-i ınternet arqyly satý deregi.
Jasyratyny joq, jasóspirimder pir tutatyn rep ánshileriniń mátinderinde esirtki jaıly sóz kóp kezdesedi. Esirtkiniń túri tilge tıek etiletini bylaı tursyn, ony qalaı qoldanatyny jaıly jarııa qylatyn ánshisymaqtar az emes. Baqytjan Ámirhanov ondaı faktiler tirkelse, ánshiler jazasyz qalmaıtynyn jetkizdi.
– О́tken jyldyń qyrkúıek aıynda Úkimet qaýlysymen asa qaýipti zattardyń «krımınaldyq» mólsheri azaıtyldy. Oǵan sáıkes mefedron, pırovaleron jáne sol sııaqty zattar 3 gramnan 1 gramǵa deıin, sıntetıkalyq kannabınoıdtar 50 gramnan 1 gramǵa deıin tómendetildi. Iаǵnı endigi jerde 1 gramm zııandy zatty alyp júrýdiń ózi aýyr qylmys bolyp tabylady. Tıisinshe, olardy ótkizý maqsatynsyz zańsyz saqtaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Endi satý maqsatynsyz saqtaǵany úshin mundaı zattardyń 1 gramynan bastap qylmystyq jaýapkershilik týyndaıdy, – deıdi B.Ámirhanov.
Quramynda esirtki bar ósimdikterdi ósirýmen aınalysatyn pysyqaılar az emes. «Qýaty kúshti» ósimdikti baptaý kóbine Qyzylorda oblysynda yńǵaıly eken. Elimizdiń ońtústik óńirlerinde sabaǵy tórt metrge deıin jetetin úndi marıhýanasynyń búkil túrleri ósiriletin kórinedi. Mundaı alqaptardy baptaý úshin «jumysshylar» mamyr-qazan aılary aralyǵynda úzdiksiz eńbek etetin kórinedi. Inge tyǵylǵan sýyr sııaqty qajetti azyq-túlik qoryn jetkizip alyp, alańsyz iske kirisedi eken. Quqyq qorǵaý organdary jyl saıyn 60-qa jýyq sýarmaly plantasııany anyqtaıtynyn jetkizdi. Arnaıy operasııalar jyl saıyn ótkiziledi. Atap aıtsaq, «Qarasora» is-sharasy 1 maýsymnan 30 qazanǵa deıin uıymdastyrylady. Bul iske Ishki ister mınıstrligi, Ulttyq qaýipsizdik komıteti, Qorǵanys mınıstrligi, «Ǵarysh sapary» AQ mamandary jumyldyrylyp, birlesken jumystyń nátıjesinde iri qylmystardyń beti ashylýda.
Mamandar nashaqorlyq dıagnozymen dınamıkalyq baqylaýda turǵan adamdar sany jyldan-jylǵa azaıyp jatqanyn aıtady. Biraq, bul – esepte turǵan azamattardyń «úlesi». Shyn máninde, ata-analar balalaryn memlekettik emdeý ortalyqtaryna aparýǵa qulyqsyz kórinedi. Tipti balasynyń nashaqor ekenin moıyndaǵysy da kelmeıdi. Esepke tursa, eki qolǵa bir kúrek taba almaı, qoǵamnan shettetiledi dep oılaıdy. Sóıtip, jeke emdeý ortalyqtaryn jaǵalap júredi eken. Elimizde esirtkige qatysty ahýal osyndaı...
