Byltyrǵy «bylyq»
Indýstrııa jáne ınfraqurylymdyq damý mınıstrligi Indýstrııalyq damý komıtetiniń tóraǵasy Ilııas Ospanovtyń sózine súıensek, vedomstvo osy jyly byltyrǵydaı keleńsizdikti boldyrmas úshin erte qımyldap jatqan kórinedi. Sondyqtan mınıstrlik kómirmen qamtý úderisiniń qalaı júrgiziletinin halyqqa erte bastan jetkizip, túsindirýdi qolǵa alǵan. Komıtet tóraǵasynyń aıtýynsha, 2022-2023 jylǵy jylý berý maýsymyn uıymdastyrý, kommýnaldy-turmystyq sektor men halyqty kómirmen aldyn ala qamtamasyz etý is-sharalary naýryz aıynda bastalǵan.
Kommýnaldyq-turmystyq sektor men halyqqa qajetti kómirdiń negizgi óndirýshileri úsheý – Qaraǵandy óńirindegi «Shubarkól kómir», Abaı oblysyndaǵy «Qarajyra» jáne Pavlodar aýmaǵyndaǵy «Maıkóben-Vest» kompanııalary. Mınıstrliktiń dereginshe, osy jyldyń 7 aıynda halyq pen bıýdjettik uıymdar úshin kenishterden 4,5 mln tonna kómir tıelgen. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 10 paıyzǵa joǵary. Jyldyń sońyna deıin jospar boıynsha 5,1 mln tonna tıelýi qajet.
– О́zderińiz biletindeı, ótken jyly salqyn erte tústi de, Pavlodar, Qostanaı, Shyǵys Qazaqstan jáne Soltústik Qazaqstan oblystaryndaǵy kómir satatyn núktelerde uzyn sonar kezek paıda boldy. Bul óz kezeginde halyq arasynda dúrbeleń týdyrdy. О́ńirlerde halyqty kómirmen qamtamasyz etý máselesi múddeli taraptardyń qatysýymen kúndelikti jedel keńester ótkizý arqyly sheshilgen edi. Buǵan bıyl jol bere almaıtynymyz anyq. Byltyrǵydaı árbir vagondy qadaǵalap, keńes ótkizýge qulyqty emespiz. Halyq salqyn túspeı turyp kómirmen qamtylýy qajet, – deıdi Ilııas Ospanov.
Osy oraıda komıtet tóraǵasy byltyrǵy kómir daýyn týyndatqan negizgi sebepterdi atap kórsetti. Onyń pikirine qaraǵanda, birinshiden, óńirlerde qajetti qor ýaqtyly satyp alynbaǵan ári durys qalyptaspaǵan. Ekinshiden, suranystyń artýyna baılanysty salqyn túsken kezde kómir tasymaldaýǵa arnalǵan ashyq vagondarǵa degen jetispeýshilik týyndaǵan. Úshinshiden, kenishter halyqty kómirmen qamtýǵa basymdyq bermegen. О́ıtkeni olardyń óz mindettemeleri bar. Aldymen sol mindettemelerdi ýaqtyly oryndaýǵa kúsh salǵan.
Qysqasy, bıyl ótken jylǵy qatelikti qaıtalamaý mańyzdy.
Bıylǵy baǵyt
Joǵaryda, aldaǵy jylytý maýsymyna daıyndyq osy jyldyń naýryzynda bastalǵanyn aıttyq. Mınıstrlik tıisti Jol kartasyn ázirlegen. Qujat ákimdikterdiń bıýdjettik uıymdar men halyq úshin kómirdi aldyn ala daıyndaýyn kózdeıdi.
– Jol kartasyn oblystar men respýblıkalyq qalalardyń ákimdikterine eki ret joldadyq. Olar usynǵan derekter negizinde 2022-2023 jyldarǵa arnalǵan qajetti kólemniń jospary qalyptastyryldy. Osy josparǵa sáıkes bıylǵy jylytý maýsymynda tutyný kólemi shamamen 9,6 mln tonnany quraıdy. Onyń ishinde kommýnaldyq-turmystyq baǵytqa 2,6 mln tonna, halyqqa 7 mln tonna kómir kerek. Jospardy kómir óndirýshi kásiporyndar men «Qazaqstan temir joly» ulttyq kompanııasyna da joldadyq. Ákimdik osy jospardan aýytqymaýy kerek. Áıtpese byltyrǵydaı taǵy da másele týyndaıdy. О́kinishke qaraı, qazirdiń ózinde ońtústik óńirlerdiń jospardan qalyp kele jatqany anyqtaldy. Biz bul máseleni jedel retteýge tyrysamyz, – deıdi I.Ospanov.
Byltyr Almaty, Soltústik Qazaqstan, Aqmola, Pavlodar jáne Qostanaı oblystarynda kómir jetkizýge qatysty kúrdeli máseleler oryn alǵany esimizde. Al sońǵy derekterge súıensek, qazir Jambyl (12,7 paıyz), Almaty (17 paıyz), Qyzylorda (20,7 paıyz) oblystary men Nur-Sultan (5,4 paıyz), Almaty
(11 paıyz) qalalarynyń jospardy oryndaý kórsetkishteri tómen. Al mamyr aıynan beri Qaraǵandy (51,3 paıyz), Jetisý (96 paıyz), Ulytaý oblystary úsh aılyq kómir qorymen qamtamasyz etilgen.
– Jergilikti atqarýshy organdar salqyn túskenin kútpeı-aq qazirden bastap kómirmen barynsha qamtý máselesine mán berýi kerek. Tıisinshe, halyqpen jumys júrgizýi qajet. О́ıtkeni salqyn túsken soń, kómirge degen suranys artady. Demek baǵa da ósedi. Josparlaýdaǵy negizgi máseleler jergilikti atqarýshy organdar usynǵan derekterge qatysty. Olardyń málimetteri kenishter jáne «Qazaqstan temir joly» usynǵan derektermen sáıkespeıdi. Muny byltyr ańǵardyq. Sondyqtan bıyl barlyq kózden alynǵan málimetterdi salystyra otyryp, qaıta tekseremiz, – deıdi komıtet tóraǵasy.
I.Ospanovtyń aıtýynsha, kómirge degen eń joǵary suranys shamamen otyz kúndi quraıdy eken.
– Aldymen óńirler qansha kómir qajettigi týraly ótinim qalyptastyryp, usynady. Atalǵan ótinim kenishterge kelip túsedi. Olar ondaǵy kólemdi ár aıdyń 15-ine deıin ázirleıdi. Ári qaraı ony kólik uıymyna joldaıdy. Kólik uıymy ótinimdi birneshe kún qarastyryp, maquldaıdy. Budan keıin kómirdi tıeý jáne tasymaldaý bastalady. Sondyqtan kómirge degen eń joǵary suranys túsetin otyz kúnniń kólemin tutas kezeńge bólip tastaý kerek. Sonyń nátıjesinde biz qazir jospardy 10 paıyzǵa artyǵymen oryndap kelemiz. Qysqasy, halyqty kómirdi sýyq túspeı turyp satyp alýǵa shaqyramyz, – deıdi Indýstrııalyq damý komıtetiniń tóraǵasy.
Shekaradaǵy shıkilik
Byltyr kómirmen qamtamasyz etý baǵytynda betpe-bet kelgen taǵy bir másele bar. Ol – jylytý maýsymynda kómirdi respýblıkadan tys jerlerge kedergisiz shyǵarý faktileriniń anyqtalýy. Máselen, Jambyl oblysy ákimdiginiń málimetinshe, byltyr «Aısha bıbi», «Sypataı batyr» jáne «Qarasý» keden beketteri arqyly Qyrǵyzstan baǵytynda halyqqa arnalǵan 123 myń tonnaǵa jýyq kómir eksporttalǵan. Bul jaǵdaı Ulttyq statıstıka bıýrosynyń jáne «Qazaqstan temir jolynyń» derekterimen de rastalyp otyr. О́kinishke qaraı, kómirdi respýblıkadan zańsyz shyǵarý áli de jalǵasýda.
– Merki aýdany turǵyndarynyń aqparatyna sensek, kómir tuıyqtarynda tirkemeleri bar, qyrǵyz nómirli 50-ge jýyq avtokólik daıyn tur. О́kinishke qaraı, táýlik saıyn halyqqa tıesili 2,5 myń tonnaǵa jýyq kómir shekaradan shyǵarylady eken, – dedi I.Ospanov.
Shamalǵan jáne Shilbastaý stansalarynda da dál osyndaı shema boıynsha Qyrǵyzstanǵa kómir eksporttalady. О́kinishtisi, jergilikti atqarýshy organdardyń ókilderi olarmen kúresýde belsendi emes. Olar problemanyń baryn biledi. Biraq «Mundaı masqarany toqtatýdyń tetigi joq» dep qol qýsyryp otyr.
– Sondyqtan Jambyl, Soltústik Qazaqstan, Almaty, Túrkistan, Qostanaı oblystary turǵyndarynyń ótinishteri negizinde jylý berý kezeńinde kómir áketýge ýaqytsha tyıym salýdy engizý týraly másele vedomstvoaralyq komıssııanyń otyrysyna shyǵaryldy. Onda bul bastama maquldandy. Qazir buıryq jobasy memlekettik organdarda kelisilip jatyr, – dedi ol.
Vedomstvonyń derekterine súıensek, kórshi elderge kómir eksporty artqan. Atap aıtqanda Qyrǵyz Respýblıkasy baǵytyndaǵy eksport kólemi 19 paıyzǵa, О́zbekstan Respýblıkasy baǵytyndaǵy kórsetkish 30 paıyzǵa ósken. 2021 jyly Qyrǵyz Respýblıkasyna qazaqstandyq kómirdiń eksporty 1 mln 143 myń tonnany qurady. Onyń ishinde «Qazaqstan temir jolynyń» málimetinshe, temir jol kóligimen 1 mln 20 myń tonna shyǵarylǵan. Al avtomobıl kóligimen 123 myń tonna (2 050 vagon) otandyq kómir shekara asyp ótken.
