Aljır-Fransııa: Qarym-qatynastyń jańa belesi

Bul Fransııa prezıdenti Makronnyń Aljırge 2017 jyly birneshe saǵatqa sozylǵan qysqa saparynan keıin ekinshi ret barýy. Osy joly sanaýly saǵatqa emes, úsh kúnge josparlanǵan sapar barysynda mańyzdy sheshimder qabyldanady dep josparlanyp otyr.

Eki memleket basshysy el astanasy Aljırdegi Mýradıe saraıynda resmı kezdesip, keıin ortaq baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Tebbýn óz sózinde Makronmen ekijaqty yntymaqtastyqqa qatysty kóptegen máseleni talqylaǵanyn jáne eki el arasyndaǵy qurmet pen múddeniń tepe-teńdigi turǵysynan qarym-qatynastardy damytý joldaryn sóz etkenin málimdedi.

Tebbýn Fransııa prezıdentimen eki el arasyndaǵy qarym-qatynastardyń ózindik ereksheligi men tereńdigin kórsete otyryp, «konstrýktıvti kelissózder» júrgizgenin atap ótti. Al Makron saparynyń basty maqsattarynyń biri ekijaqty qarym-qatynastardyń bolashaǵyna nazar aýdarý ekenin atap ótti.

Taraptardyń ekijaqty qarym-qaty­nas­qa qatysty pikirin bil­dirgen Makron: «Bizdiń kúrdeli jáne azapqa toly ortaq tarıhymyz bar. Bul bizdiń bolashaqqa qaraýymyzǵa keder­gi boldy. Otarshyldyq dáýir mu­raǵattarymen jumys isteý úshin ortaq komıtet qurýǵa sheshim qabyldadyq. Onyń quramyna eki elden birlesken tarıhshylar kiredi», dep málimdedi.

О́tkennen qutylýdyń múmkin emestigin, óıtkeni onyń ómirmen jáne eldiń tarıhymen baılanysty ekenin alǵa tartqan Makron: «Degenmen ózimiz jáne jas­tarymyz úshin bolashaqqa qaraý bizdiń jaýapkershiligimiz» dedi.

Jalpy, eki prezıdenttiń basqosýy Tebbýnnyń bastamasymen júzege asty. Makronnyń Aljırǵa sapary eki el arasyndaǵy tarıhı máselelerdi sheshýge, ásirese sońǵy kezderi kirbiń túsken qarym-qatynasty qalypqa keltirýge múmkindik retinde qarastyrylyp jatyr.

Aljırdegi fransýz otarshyldyǵyna qatysty sheshilmegen máselelermen qatar, Fransııanyń aljırlikter úshin vıza kvotasyn shekteýi jáne prezıdent Makronnyń «otarlyqqa deıingi Aljır ulty­nyń bar ekendigi kúmándi» degen málim­demesi eki el arasyndaǵy burynnan kele jatqan shıelenisti odan ári shıryqtyryp jibergen edi.

Esterińizge sala keteıik, 2021 jyldyń qazan aıynda fransýzdyq Le Monde gazetinde jarııalanǵan aqparatta Makron Aljırdi aıyptaý sózderimen eki el arasyndaǵy eń qaýipti shıelenisterdiń birine sebep bolǵan-dy. Fransııa prezı­denti «Aljırde áskerı-saıası júıe ústem­dik etedi. Eldiń resmı tarıhy tolyǵy­men qaıta jazylǵan. Bul tarıh shyn­dyqqa janaspaıtyn Fransııaǵa dushpan­dyqqa negizdelgen» dep málimdedi. Sonymen qatar «Aljırdiń ult retinde qurylýy – tamasha qubylys. Fransýz otarlaýyna deıin Aljır ulty boldy ma? Bul suraq...» dep bir ulttyń tarıhta bolǵanyna kúmán týdyrdy.

Osyǵan oraı Aljır prezıdenti ákimshiligi jazbasha málimdeme jasap, Fransııany aıyptap, «Makronnyń málimdemeleri fransýz otarshyldyǵyna qarsylyq kórsetken 5 mln-nan astam sháıittiń rýhyna qarsy jasalǵan qabyl­danbaıtyn qorlaý» ekenin alǵa tart­qan. Osy oqıǵadan keıin Prezıdent Abdýlmejıt Tebbýn óz eliniń Parıjdegi elshisi Davýdty keńesý úshin elge shaqyryp, fransýz áskerı ushaqtary úshin Aljırdiń áýe keńistigin jabý týraly buıryq bergen.

Tebbýn osy kezeńde nemistiń «Shpıgel» jýrnalynda jasaǵan málimdemesinde «Men Makronmen baılanysýǵa tyryspaımyn. Ol menimen baılanysýǵa tyryssa da jaýap bermeımin, óıtkeni ol búkil bir halyqtyń bar ekendigin, tarıhyn joqqa saıyp, kúmándandy» dedi.

Sol kezdegi Fransııanyń syrtqy ister mınıstri Jan-Iv Le Drıan eki el arasyndaǵy qarym-qatynasty qalpyna keltirý úshin Aljırge birneshe ret sapar shekti. Alaıda ol belgili bir nátıje bermedi. Tek eki el arasyndaǵy baılanys Makronnyń qaıta saılanýynan keıin, aljırlik áriptesi Tebbýn ony quttyqtaǵannan keıin ǵana bastaldy.

Sonymen qatar Aljır úkimeti basta­ýysh mektepterde fransýz tiliniń ornyna aǵylshyn tilin oqytýǵa sheshim qabyldady. Prezıdent Tebbýn bul máselege qatysty: «Fransýz tili – soǵystan túsken olja. Al aǵylshyn tili – álemdik til jáne aljırlik­terdiń álemge ashylatyn ýaqyty keldi», dep málimdedi.

Aljır men Fransııa tórt erekshe tarıhı faıl boıynsha ortaq sheshimder qabyldaýǵa tyrysady. Ásirese fransýz bıligi jyldar boıy bermeı kelgen Aljır muraǵaty jáne Parıjdegi Adam murajaıyndaǵy (Musée de l'Homme) halyq revolıýsııasy jetekshileriniń bas súıekterin qaıtarý týraly kelissózder júrgizip jatyr.

Aljır bıliginiń málimetinshe, úshinshi faıl 1960-1966 jyldar aralyǵynda Fransııanyń Aljır shólinde júrgizgen ıadrolyq synaqtarynyń qurbandaryna ótemaqy tóleý týraly bolsa, tórtinshi faıl 1954-1962 jyldardaǵy Táýelsizdik soǵysy kezinde iz-túzsiz joǵalǵan 2200 adamnyń taǵdyryn naqtylaý týraly.

Jalpy, Fransııa buǵan deıin Aljırdiń eshbir ótinishine jaýap bermegen-di. Tek 2020 jyly otarshyldyqqa qarsy shyqqan aljırlik birneshe halyq qaharmanynyń bas súıekteri tapsyrylǵan edi.

Sondaı-aq Aljır prezıdenti Tebbýn birneshe apta buryn baspasóz máslıha­tynda sóılegen sózinde eliniń BRIKS tobyna qosylýǵa múddeli ekenin bildirdi. Ol óz sózinde Brazılııa, Reseı, Úndistan, Qytaı jáne Ońtústik Afrıka elderinen turatyn BRIKS tobyna kirý úshin kóptegen shartty oryndaǵandaryn alǵa tartty.

BRIKS tobyna qosylý – osy ýaqytqa deıin ımporttyq ónimderiniń 60 paıyzyn EO elderinen, ásirese Fransııadan satyp alatyn Aljır úshin «tereń trans­formasııaǵa» jol bastap otyr.