Qylmysker nege qynjylmaıdy?

Adam ómiri – qymbat qazyna

Oral qalasynda bolǵan kásipkerdiń ólimi qoǵamnyń kórinisin aıqyndap ber­gendeı. Beınekameralardan jasyrynbaı, aınalasyndaǵy adamdardan tiksinbeı adamǵa pyshaq suǵa salý degen... Sumdyq endi. Byltyr Ekibastuz qalasynda kýágerlerdiń kózinshe er adam­dy atyp óltirgen qylmyskerdiń áre­keti de kómirli shahar turǵyndarynyń esinen shyǵa qoıǵan joq. Jolǵa shyqqan taýyqty abaısyzda basyp ketkenniń ózinde kóńilsiz kúıge túsetin edik ǵoı. Zaman alǵa jyljyǵan saıyn adam azǵyn­dap bara jatyr ma? Qoǵamdaǵy ózge de aqylǵa syımaıtyn jaǵymsyz jaǵ­daılardy kórgende sondaı oıǵa qalasyń.

Qoǵam demekshi, keıbir turǵyndar aýyr qylmystyń tirkelýine quqyq qor­ǵaý organdaryn kinálap jatady. «Qylmys­kerler qoryqpaıtyn boldy. Jaryqta jalǵyz júrý múmkin emes» dep nalıdy jurtshylyq. Osy rette, otstavkadaǵy polısııa polkovnıgi Eleýjan Serimovtiń pikirine qulaq asqan edik.

– Qazaqstan Respýblıkasy óziniń eń qymbat qazynasy retinde adamdy, onyń ómirin, quqyǵy men bostandyqtaryn tanıdy. Ol týraly deklarasııalyq tur­ǵydan ǵana aıtylyp qoıǵan joq, bul erejeni óz Konstıtýsııasynda bekitti. Adamnyń ómirin, densaýlyǵyn, basqa da ıgilikteri men zańdy múddelerin qaýip­ti qol suǵýshylyqtardan qorǵaý qyl­mystyq quqyqtyq mindeti dep tanylǵan. Bul mindetti júzege asyrý jolynda qyl­mystyq zań adamnyń mańyzdy degen ıgi­likterine nuqsan keltiretin is-áreketterdi qylmys dep tanyp, qylmyskerlerge qatań jaza qoldaný múmkindigin kózdeıdi.

Adamǵa qarsy jasalatyn qylmys­tardyń eń qaýiptisi – adam óltirý. Qyl­mystyq kodekstiń alǵashqy baptary adam óltirýden bastalýy tegin emes. Barlyq eldiń zańdarynda adam óltirý asa aýyr qylmys bolyp sanalady. Zań sózimen aıtqanda, adam óltirý degenimiz – basqa adamǵa quqyqqa qarsy qasaqana qaza keltirý, – deıdi Eleýjan Serimov.

Asyǵys hám asqyný

Qylmys qaı halyqta da bolǵan, qoǵam­nyń barlyq salasyna tán áleý­mettik qubylys. Ásirese bıliktiń saıası, ekonomıkalyq turǵydaǵy «sátsiz» qabyldanǵan sheshimderinen keıin beleń alatyn bir zańdylyq bar. Bul ár kez bolyp turatyn tabıǵı faktor.

– О́tkendi bajaılasaq, Keńes mem­le­ketiniń irgesi sógilgennen keıin qoǵa­mymyzda qylmys pen uıymdasqan qyl­­mys qarqyny kúrt ósti. Sol ýaqyt­tar­da ekpini men tepkini qatty qylmys­tylyqtan keıindep qalyp qoımaý úshin elimizde sottyq quqyqtyq reforma­­lar tym asyǵys júrgizildi. Saldarynan qu­qyq qorǵaý organdary men uıymdasqan qylmystyń damý qarqyny birkelki deńgeıde bolmady. Kerisinshe, qylmys ataýly «biliktilikpen» memlekettik bıliktiń búkil býyndaryna jegi qurt­taı dendep enip, quqyq qorǵaý organ­darynyń búkil kúsh quraldarymen, múm­kindigimen salystyrǵanda kóp aıyr­mashylyqtar týdyrdy. Búginginiń bıiginen baǵalasaq, keshegi kúni quqyq qorǵaý organdary úzdiksiz ósý, damý ústindegi qylmystylyqqa uzaq ýaqyt boıyna tym álsiz, mardymsyz qarsy turǵanyn jasyrmaýymyz qajet. Ál­jýazdyq tanytqanymyz – tarıhı fakt. «Aýrýyn jasyrǵan óledi» degen ótkir sóz ıirimi osyndaıda aıtylsa kerek. Qa­zirgi ýaqyt naqyshyna qaraı qaıta ózgertilip, tolyqtyrylyp jatqan quqyq salasyndaǵy zańnamalar deni osyǵan jarqyn aıǵaq bola alady. Qazirgi qyl­mys tóńiregindegi derekter ádiletsizdik pen urlyq-qarlyqtyń asqynyp bara jatqandyǵyn, ásirese ekonomıkadaǵy, turmystyq qajettiliktegi alaıaqtyqtyń beleń alǵandyǵyn aıǵaqtaıdy.

Qylmystyń, ásirese adam óltirý qyl­­mys­tarynyń kóbeıý sebebi nede desek, onyń bir astary sońǵy kezdegi zań sala­syn jappaı reformalaýda ­jatyr ma dep oılaımyn. Biz qylmysty tym izgilen­dirip jiberdik. Sońǵy ýaqytta qa­byl­daǵan zańnamamyzdy jańashyldyq pen jasampazdyqtyń, izgilik pen ádilet­tiliktiń týy, jarshysy ettik. Izgilendirý saıasatyn basshylyqqa aldyq, – deıdi E.Serimov.

 Tártip saqshysynyń bedeli qandaı?

Basy ashyq nárse, eshqandaı memleket qoǵamdaǵy qaýipsizdikti, quqyqtyq jáne basqa tártipti qamtamasyz etý jónindegi qyzmetti júzege asyrýǵa arnalǵan arnaıy basqarý apparatynsyz ómir súre almaıdy. Osy turǵydan alǵanda qoǵamda ishki ister organdarynyń mańyzy joǵary.

– Qasqyrdyń aýzy jese de qan, jemese de qan. BAQ-ta quqyq qorǵaý qyz­metkerlerine kúıe jaǵyp, orynsyz kús­tanalaýdan taıynbaıtyn materıaldar jaýyn qurttaı qaptap júr. Meıli solaı bolsyn! Áıtse de memlekettik deńgeıdegi mindetterdiń eń bir aýyrtpalyǵy osy polıseılerge júkteledi. Qylmyspen kúreste aldyńǵy qatarda. Ashylyp jatqan qylmystar qanshama? Buryn quqyq buzýshylyqpen kúreste bedeli bar edi. Kásibı sheber, sanasy bıik, jemqor­lyqtan ada, halyqpen jumys isteı alatyn, qarapaıymdylyq, ustamdylyq pen únemshildik, ishki mádenıet basty orynda turatyn. Qyzmetkerlerdiń kásibı sheberligin arttyrý Qazaqstanmen shektelip qalmas edi. Oǵan úlken mán berilip, on bes eldiń birinshi hatshylary aralasatyn edi. Bul joqty ańsaý emes, reformalaýdyń tas dıirmenine túsip, eńsesi búgilgen, eliniń aldynda bedelin joǵaltqan, kúndelikti erligin emes, janyn qıǵanda ǵana baǵalanyp, memleketi umytqan, qylpyldaǵan ustaranyń jú­ginde júrgen búgingi polıseıdi de sol deńgeıde kórýdi ańsaý dep uqqan lázim. Shyn máninde memlekettik irgesiniń shaıqalmaýyn dittegen bul qyzmetke órkenıetti elderdeı durys kózqaras qalyptastyratyn kún jetken sekildi, – dedi ishki ister salasynyń ardageri.

Urpaq tárbıesin umytpaıyq!

Sońǵy ýaqytta qylmystyq iske mek­tep jasyndaǵy balalardyń baryp jatqany jıilep ketti. Pyshaq kezenýden qoryqpaıtyn jastar úreı týdyrady. Mamandar buǵan áleýmettik jeliniń tikeleı áseri bar dep esepteıdi. Aýyr qylmysqa áser etýshi faktorlardyń biri de osy. Sebebi álemjelide qazir bári bar. Kerek deseńiz, adam óltirý joldaryna deıin. Aıtýdyń ózi qorqynyshty. Aýyr qylmystarǵa baratyndardyń deni turmystyq qıyndyqqa tap bolǵan aýyl balalary eken. Keıde aýyldan jaqsy tárbıelenip shyqsa da qalaǵa kelip, basqa ortaǵa tap bolyp ózgerip jatatyndary jeterlik. Statıstıka solaı deıdi.

Adamdar nege qatygez bolyp barady? Bul suraqty psıholog mamandarǵa qoıdyq. Nur-Sultan qalasyndaǵy №11 emhananyń psıhology Gúlnar Kurman­ǵojına qazirgi ýaqytta adamdarda meıirim azaıyp bara jatqanyn jasyrmaıdy.

– Áleýmettik jelini, teledıdardy qos­qan saıyn kúndelikti kóretinimiz: soǵysý, óltirý, jol apaty, kári adamdar­dy tonaý, balalardy urlaý, zorlaý sııaq­ty jaǵymsyz aqparattar. Osynyń bárin kórip ósken jastar bar jaýyzdyqty boılaryna sińirip ósetinine eshkim mán berip jatqan joq. Budan múldem qorǵaný, oqshaýlanyp, tumshalanýdyń ózi qıyn ekeni de túsinikti. Biraq álemdi qatygezdiksiz ornatýǵa bolady dep oılaımyn. Árbir otbasy balalaryn kishkentaı kezinen bastap meıirimge, súıispenshilikke, mahabbatqa bólep ósirse, aınaladaǵy adamdarǵa tek jaqsylyq jasap, jamandyqqa jolamaýǵa baǵyttasa, sonda ǵana qatygezdik joıylady dep oılaımyn, – deıdi Gúlnar Kurmanǵojına.

Qylmystardyń kópshiligi mas kúıinde jasalatyny anyq. Búgin araq iship, bolmashy nárseni syltaý etip, kisi óltirgen adam ertesine ókinishten barmaǵyn tistep otyrady. Qylmyskerlerdiń ishinde áıel­derdiń, jasóspirimderdiń kezdesýi tańsyq emes. Ejelden qoǵam men qylmys qatar uǵymǵa aınalǵan. Teris áreketteri úshin jyldan-jylǵa túrli aıla-tásil taýyp, aryna qylaý juqtyrmaı júrgen qyl­myskerler jeterlik. Al oǵan qarsy turatyn bizdegi júıeniń qabaǵyn qyraý shalǵan. Ásirese kisi óltirý qylmystaryn der kezinde ashyp, qylmyskerdi jaýapqa tartý baıaýlap tur. Tipti bul máseleni Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev halyq­qa Joldaýynda qozǵaǵan edi. Memleket bas­shysynyń pikirinshe, zań ústemdigi men azamattardyń qaýipsizdigin qamtama­syz etpeıinshe áleýmettik-ekonomıka­lyq damýdyń birde-bir aspektisin tabys­ty júzege asyrý múmkin emes. Qysqasy, adam­nyń ómiri oıynshyq emes! Aýyr qylmysty azaıtý úshin quqyq qorǵaý salasyna úlken reforma qajet. Urpaq tárbıesin de umyt qaldyrmaǵanymyz abzal. Qoǵamnyń pikiri de osyǵan saıady.