Ádiletti Qazaqstannyń basty baǵdary

Joldaýda kóterilgen eń ózekti taqyryp­tyń biri – eldegi saılaý júıesi­ne qatysty. Atap aıtqanda, Memleket basshysy bıyl Prezıdent saılaýyn, keler jyly Parlament saılaýyn ótkizýdi usyndy. Jalpy, Prezıdenttiń kezekti saılaýy 2024 jyly, al Parlament saılaýy 2025 jyly ótýge tıis bolatyn. Alaıda Q.Toqaev qazirgi geosaıası jaǵ­daıdy eskere otyryp, memleket­tigi­mizdi nyǵaıtý jolynda osyndaı bastama kótergenin aıta ketken jón.

«Bılik óziniń josparyn qoǵamnan jasyryn ustaıtyn saıası dástúrden arylýymyz kerek. Sondyqtan men búgin aldaǵy saılaý naýqandarynyń kestesin barsha halyqqa jarııalaǵym keledi. Men bıylǵy kúzde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynamyn. Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda túbegeıli jáne jan-jaqty reformalardy tabys­ty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet. Men úshin memleket múddesi bárinen bıik. Sondyqtan men ókilettik merzimimdi qysqartýǵa jáne kezekten tys Prezıdent saılaýyna barýǵa daıynmyn», dedi Q.Toqaev.

Sondaı-aq Prezıdent ókilettigi merzimderiniń sanyn jáne uzaqtyǵyn qaıta qaraý qajet ekenin málimdedi. Osy­laısha, Prezıdent mandatyn uzaq­tyǵy 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyn­dy. Biraq qaıta saılanýǵa tyıym sa­lynady. Aıta keterligi, bul álem­de bar úrdis. Damy­ǵan elderdiń kópshili­ginde memleket basshysy laýazymyna bir ǵana merzimge saılanady. Oǵan qosa, Prezıdenttiń ókilettilik merzimi de shektelgen.

Mundaı bastamanyń birqatar artyq­shylyǵy bar. Birinshiden, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrýǵa qajet. Sondyqtan mandatty osyndaı merzim etip belgileý bas­ta­ǵan isti aıaǵyna deıin jetkizip, jospardy tolyq oryndaýǵa molynan jetedi.

Ekinshiden, Q.Toqaev aıtyp ótken­deı Prezıdent mandatyn bir merzim­men shekteý Memleket basshysynyń jalpyulttyq damýdyń strategııalyq mindetterin sheshýge barynsha jumylýyn qam­tamasyz etedi. Bul da álemde bar táji­rıbe. Batys elderiniń birazy el tizginin ustaǵan tulǵany bir merzimge ǵana saılaıdy. Osylaısha, bir jaǵynan eldegi demokratııalyq ınstıtýttyń saq­talýyn qorǵasa, ekinshi jaǵynan bıliktiń ýzýrpasııaǵa ushyraýyna tosqaýyl bolady. Endeshe, elimizde usynylyp otyrǵan konstıtýsııalyq jańalyq bılikti monopolızasııalaý qaýpin aıtarlyqtaı azaıtady dep aıtýǵa tolyq negiz bar.

Aldaǵy ýaqytta Prezıdentti bir merzimge ǵana saılaý normasy saılaýdan keıin Parlamenttiń qaraýyna usynyl­maq. Parlament oń sheshim qabyldasa, Otanymyzda jańa saıası dáýir bastalatyny anyq.

Joldaýda aıtylǵan saılaýǵa qatys­ty kelesi jańalyq – Parlament pen más­lıhattar saılaýyna qatysty. «Jalpy, konstıtýsııalyq reformada kózdelgen ınstıtýsıonaldyq ózgeristiń bárin osy jyldyń sońyna deıin zańmen bekitip, aıaqtaý qajet. Bul ózgerister saıası partııalardyń sanyn arttyrady, saıası básekeni kúsheıtedi, halyq qalaýlylarynyń jańa legi paıda bolýyna septigin tıgizedi. Eski tásil boıyn­sha saılanǵan bıliktiń ókildi or­gan­darynyń kezekten tys saılaý naý­qany arqyly jańarýy zańdylyq. Son­dyq­tan Májilistiń jáne barlyq deń­geıdegi máslıhattardyń saılaýyn kelesi jyldyń birinshi jartysynda ótkizýdi usynamyn», dedi Q.Toqaev.

Osy oraıda, keıingi kezde Parla­ment­tiń jumysyna qatysty kóptegen óz­gerister bolǵanyn aıta ketken oryndy. Álbette, kez kelgen saıası jańǵyrýdyń basty maqsaty azamattardyń memleketti basqarý isindegi rólin arttyrý ekeni túsinikti. Bul baǵytta atqarylǵan jumys az emes. Máselen, beıbit sherýlerdi uıymdastyrý tártibin ózgertip, burynǵy ruqsat alý qaǵıdatyn habardar etý qaǵıdatyna aýystyrý, saıası partııalardy tirkeý úshin onyń músheleriniń sany jónindegi talapty 40 myńnan 20 myń adamǵa azaıtý, saılaý kezindegi partııalyq tizimde áıelder men jastar úshin 30 paıyzdyq kvota qarastyrý, par­lamenttik oppozısııa ınstıtýtyn engizý sekildi bastamalardyń ózi bir tóbe.

2021 jylǵy 25 mamyrda Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zańǵa qol qoıdy. Soǵan sáıkes aýyl ákimderin eldi ­meken turǵyndary tikeleı daýys berý arqyly saılaý quqyǵyn ıelendi. Sondaı-aq bul laýazymǵa turǵyndardyń ózin-ózi usynýyna múmkindik jasaldy. Bıýlletenderde «bárine qarsymyn» degen tarmaq qosyldy.

Al bıylǵy naýryzda halyqqa arna­ǵan Joldaýynda Prezıdent aralas saılaý júıesin engizýdi usynǵany belgili. Mundaı proporsıonaldy-majorıtarly úlgide saılaýshylardyń múddesi ulttyq jáne óńirlik deńgeıde tolyq kórinis tabatyny anyq. Soǵan saı Májilistiń depýtattyq korpýsynyń 70 paıyzy proporsıonaldyq, 30 paıyzy majorıtarlyq tásilmen jasaqtalmaq.

Budan bólek, aralas saılaý úlgisi oblystar men respýblıkalyq mańyzy bar qalalardaǵy máslıhattar saılaýyna da engiziledi. Bul – eldegi saıası júıeni odan ári jetildirip, demokratııalandyrýǵa baǵyt­talǵan sony qadam deýge bolady. Iаǵnı buǵan deıin júzege asqan par­tııalardyń Májilis pen máslıhatqa ótý shegin tómendetý úshin osyǵan deıin qa­byldanǵan sheshimniń zańdy jalǵasy desek, qatelespeımiz. Endigi jerde majo­rı­tar­lyq júıe boıynsha árbir óńir Má­jiliske keminde bir depýtat saılaı alady.

Sondaı-aq aýdandyq jáne qalalyq máslı­hattarǵa saılaý tolyǵymen majo­rı­tarlyq júıege kóshirildi. Mundaı qadam jergilikti ortada básekege qabi­letti saıası orta qalyptastyrýǵa jol asha­tyny túsinikti. Halyqtyń arasynan oza shaýyp, turǵyndardyń muń-muq­tajyn qozǵap júrgen jańa tulǵalardyń saıasat sahnasyna shyǵýyna múmkindik beredi. Osyndaı ózgeristerdiń taǵy bir ereksheligi – saılaýaldy ýádesin orynda­maǵan depýtattardy keri qaıtarýǵa bolady. Túsinikti tilmen aıtsaq, «aty sýdan ótkenshe» ýádeni úıip-tógip, jumsaq kresloǵa jaıǵasqan soń halyqtyń tilegin umytatyndar azaıady. Jaýapkershilik pen senimge negizdelgen mundaı jańa saıası mádenıet – depýtattarǵa yqpal etýdiń demokratııalyq joly.

Endeshe, elimizdi saıası jańǵyrtý úderisinde parlamentarızmdi damytý isi aıryqsha júzege asyp jatqany anyq. Jańarǵan Ata Zańymyz ádil ári ashyq ere­jeleri bar saıası júıeniń múlde jańa stan­darttaryn engizedi. Kelesi jyly ótkiziletin Parlament jáne máslıhat saılaýy kópshiliktiń múddesin bildiretin depýtattardyń jańa quramyn jasaqtaýǵa jol ashady. Bul qadam máslıhattar men Parlament jumysynyń tıimdiligin arttyrary sózsiz.

Sonymen qatar Q.Toqaev keleshekte Úkimet quramyna saılaýshylardyń basym kópshiliginiń daýysyn alǵan saıası kúshterdiń ǵana emes, Parlamenttegi basqa da partııalardyń ókilderi kirýi múmkin ekenin atap ótti. Mundaı tásil atqarýshy bılikke búkil qoǵamnyń talap-tilegin eskeretin tıimdi sheshimder qabyldaýǵa múmkindik beredi.

Aldaǵy bir jylda elimizdi úlken saıa­sı ózgeris kútip tur. Bıyl Prezıdent saı­laýy, kelesi jyly Májilis jáne máslı­hat depýtattarynyń saılaýy ótedi. Sodan keıin Úkimet quramy jasaq­­talady. Sonyń nátıjesinde 2023 jyl­dyń ortasynda Prezıdent, Parla­ment, Úkimet sııaqty negizgi saıası ınstı­týt­tardyń bári qaıta jańǵyryp, jańarady.

Kelesi aýqymdy másele – quqyq qor­ǵaý organdaryn reformalaýǵa qatys­ty. Bul sala árdaıym qoǵamnyń jiti nazaryn­da. Qoǵam belsendileri, zańgerler talaı­dan beri muny kóterip júrgeni bel­gili. Osy oraıda, Prezıdent Q.Toqaev Jol­daýynda «Qasiretti qańtar» oqı­ǵasy­na qatysty birqatar másele aıtyp ótti.

«Qasiretti qańtar» oqıǵasy tártip saqshylary úshin naǵyz synaq boldy. Ol kezde arandatýshylardyń kesirinen sherýler jappaı tártipsizdikke ulasty. Onyń aqyry memleketke qarsy búlik shyǵarýǵa ákep soqtyrdy. Jurtty aran­datýshylardyń kóbi shartty nemese jeńil jazamen qutylyp ketti.

Shyn máninde, olardyń kinási álde­qaıda aýyr. О́ıtkeni jaǵdaıdy qasa­qana ýshyqtyrdy. Sonyń saldarynan is nasyrǵa shaýyp, qaıǵyly oqıǵalar boldy. Maǵan quqyq qorǵaýshylar, advokattar qaýymdastyǵynyń ókilderi birneshe ret ótinish joldady. Olar eldi jappaı tártipsizdikke úndegen adamdardy qatań jazalaý qajet ekenin aıtty. Bul – oryndy usynys. Sondyqtan ókiletti organdarǵa osy máseleni qarastyryp, naqty shara qabyldaýdy tapsyramyn», dedi Q.Toqaev.

Memleket basshysy el ishine iritki salǵan jáne zań buzýǵa shaqyrǵan adamdar qatań jazadan qutylyp ketpeıtinin eske saldy. Osy oraıda, el birligi aýadaı qajet ekenin atap ótti.

«Ereýilge qatysqandar da, kúshtik qurylym qyzmetkerleri de – óz azamattarymyz. Olar sot ádil ótedi dep qana emes, qoǵam keshirimdi bolady dep úmittenip otyr. Memleket qańtar oqıǵasyna qatysqan, biraq aýyr qylmys jasamaǵan azamattardyń jazasyn jeńildetti. Zań buzǵandardyń birqatary kinásin túsinip, ótken iske ókinip otyr. Olarǵa keshirimmen qaraǵan durys dep oılaımyn. Sondyqtan men qańtar oqıǵasyna qatysýshylarǵa bir rettik raqymshylyq jarııalaý týraly sheshim qabyldadym.

Raqymshylyq jappaı tártipsizdikti uıymdastyrýǵa qatysy bar adamdarǵa, sondaı-aq, memleketke opasyzdyq jasa­ǵany jáne bılikti kúshpen basyp alýǵa árekettengeni úshin aıyptal­ǵan­darǵa qoldanylmaıtyny túsinikti. Sondaı-aq lańkestik jáne ekstremıstik qylmys jasaǵandarǵa, resıdıvısterge, jurtty azaptaǵandarǵa raqymshylyq bolmaıdy. Biz adamgershilik tanyta otyryp, osy qaıǵyly oqıǵadan tıisti qorytyndy jasaımyz. Mundaı jaǵdaı endi eshqashan qaıtalanbaıdy. Buǵan jol bermeımiz», dedi Memleket basshysy.

Sondaı-aq qańtar oqıǵasy kezinde qaza bolǵan azamattardyń jaǵdaıy tómen otbasylaryna materıaldyq kómek berilmek. «Qazaqstan halqyna» qory da osy ıgi iske laıyqty úles qosady.

Budan bólek, Joldaýda adam óltirý, qaraqshylyq jasaý sııaqty aýyr qyl­mystar kóbeıgenine toqtalyp, jaza­ny qataıtý qajettigin atap ótti. Otbasy­lyq zorlyq-zombylyqty qyl­mys sanatyna jatqyzý máselesine de nazar aýdardy. Sıntetıkalyq esirtki tuty­natyndardyń kóbeıýi, ınternet jáne telefon arqyly jasalatyn alaıaq­tyq áreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek ekenin atap ótti. Sonymen qatar, ekonomıkalyq-áleýmettik ózekti máse­lelerge toqtaldy.

Qysqasy, bıylǵy Joldaýda el damýyna, demokratııanyń dańǵyl jolyna túsýge qajetti baǵdar aıtyldy. Buǵan deıin atqarylǵan jumys jeterlik, áıtse de atqarylatyn sharýa da shash-etekten. Endeshe, Joldaýda aıtylǵan máse­lelerdi júzege asyrýǵa Úkimet pen Par­lament te, qoǵam da atsalysýǵa tıis.