Jeke monopolııaǵa jol bermeý kerek

Biz osy kúnge deıin memlekettik tabıǵı monopolııany ǵana aıtyp keldik. Al Prezıdent bul joly jeke monopolısterge nazar aýdardy. Jeke monopolııa degenimiz ne? Eger úlken kompanııalar or­taq maqsat úshin bir-birimen birik­se, jeke monopolııa degen sol bolmaq. Sondyqtan úlken kompa­nııalardyń birigýin memleket baqylaýda ustaýy kerek. Qysqasy, jeke monopolııanyń paıda bolýyna jol bermeý mańyzdy.

Biz memlekettik monopolıs­terdiń ǵana quzyretin shekteýmen aınalysyp kelemiz. Al qazir qoǵamda boı kórsetip jatqan jeke sektordyń monopolısterimen qalaı jumys isteý kerek? Olar­dyń jumysyn qalaı retteý kerek? Muny túsinip jatqandar shamaly. Mysaly, bizde munaı óndirýmen jáne óńdeýmen aınalysatyn úlken kompanııalar bar. Mine, solar úlken monopolıske aınalýy yqtımal. Olar jeke monopolıske aınalǵanda, munaı ónimderiniń baǵasyna yqpal ete alatyn bolady nemese munaı ónimderiniń negizgi qoryn ustap otyrǵan soń, qoldan ýaqytsha tapshylyq jasaýy da ábden múmkin. Osyndaı jaǵdaıǵa urynbas úshin Prezıdent aıtqan dúnıege nazar aýdarý kerek.

Iá, biz osy ýaqytqa deıin biraz dúnıeni jeke sektorǵa berdik. Olardyń arasynda yqpaldy toptar bar. Kishigirim kompanııalar erikti hám eriksiz túrde atal­ǵan yqpaldy toptardyń qanaty­nyń astyna ótip jatyr. Munyń ekonomıkanyń keıbir sektorlaryna tıgizer keri áseri kóp. Sondyqtan memleket tarapynan retteýdiń bolǵany durys.

Prezıdent aıtqan dúnıeni retteýdiń eki joly bar. Birinshisi – joǵaryda atap ótkendeı, jeke mono­polııaǵa múldem jol bermeý, ekinshisi – jeke monopolııa qurylsa, olardy tabıǵı monopo­lıs­terdiń qyzmetin retteıtin zańǵa baǵyndyrý. О́kinishke qaraı, dál qazirgi ýaqytta olar bul zańǵa baǵynyp otyrǵan joq. Sondyqtan Memleket basshysy óte oryndy másele kóterdi dep esepteımin jáne bul máselege ýaqtyly nazar aýdarylyp otyr.

Memleket basshysy aıtqan­daı, ekonomıka turaqty damýy úshin ınvestısııa kerek. Alaı­da qazir Qazaqstan ekonomıkasyna quıylatyn ınvestısııa kóle­mi azaıý ústinde. Sebebi biz eko­nomıkanyń kóptegen salalarynda baǵany shektep, bıznesmenderdiń naqty tabys tabýyna jol bermeı jatyrmyz. Memleket ekonomıkany retteýge neǵurlym kóp aralassa ıaǵnı baǵany shektese, ınvestısııanyń kelýi tómendeıdi. Sondyqtan baǵany shekteý men retteýdi shatastyrmaý kerek. Bul ekeýi eki bólek dúnıe. Keıbir sheneýnikter baǵany ret­teý degendi týra maǵynasynda shek­teý dep túsinedi. Osynyń sal­darynan ekonomıkanyń, sonyń ishinde halyqqa qyzmet kór­­setetin salalardyń bira­zyn­da toqyraý bastalyp jatyr. Mysaly, kommýnaldyq qyz­met kórsetetin kompanııalar tarıf­tiń tómendiginen damı almaı otyr. Petropavldaǵy jylý-elektr ortalyǵynyń isten shy­ǵýy osynyń jarqyn mysaly. Son­dyqtan memleket osy baǵytta batyl sheshimder qabyldaýy kerek.

Prezıdent ekonomıkanyń durys jumys isteýine jol ashatyn klassıkalyq dúnıelerdi aıtty. Birinshiden, memlekette makroekonomıkalyq turaqtylyq bolýy kerek ekenin alǵa tartty. Ekinshiden, ınvestorlar elge kelýi úshin zańnyń ústemdigi qatań saqtalýy tıis. Shyn máninde, quqyqtyq memleketke aınalyp, kásipkerlerdi jáne basqalardy orynsyz qýdalaǵandy doǵarý kerek. Monopolısterdiń jumysyn rettep, adal básekelestiktiń damýyna jol ashý mańyzdy. Sonda ǵana ekonomıka durys jumys isteıdi.

Jasyratyny joq, bizdiń ekonomıkada áli de bolsa retteý­di qajet etetin salalar kóp. Mysaly, buryn «Qazaqstan temir joly» júk tasymaldaýdan túsken qarajattyń birazyn jolaýshylar tasymalyna baǵyttady. О́ıtkeni, sońǵysy shyǵyndy sala bolyp sanalady. Osyny túzetý kerek. Júk tasymaly sekildi jolaýshylar tasymaly da ekonomıka úshin tıimdi bolýy qajet. Tarıfter men baǵalardy jasandy túrde shekteýdi doǵarý kerek.

Sondaı-aq bizdiń elde qıt etse bárin teksergisi keletin, qorqytyp alǵandy jaqsy kóretin adamdar kóp. Árıne, bul da ákimshilik basqarýdyń bir elementteri sanalady. Bulardyń da jumysyn retteý mańyzdy. Prezıdenttiń osyǵan ekpin bergeni qýantty.

Bıznesti qoldaý da – mańyzdy baǵyt. Osy oraıda básekege qabi­letti bıznes ókilderin qol­daý qajet. Álsizderin emes, myq­ty­laryn qorǵaýǵa tyrysý kerek. Sonda ǵana bizdiń elde básekege qabiletti bıznes paıda bolady.

Memleket basshysy Bıýdjet kodeksine jáne Salyq kodeksine ózgerister engiziletinin aıtty. Bulardyń bári óte oryndy. Jalpy, bizdiń eldiń Bıýdjet kodeksi jaman emes. Biraq ol daıyndalǵan kezde ekonomıkamyzdyń áleýeti qazirgideı deńgeıde bolǵan joq. Kodeks qarajat tapshy kezeń­de, eldiń áleýeti tómen bolǵan tusta qabyldandy. Onda jeke mınıstr­likterdiń quzyreti shektelip, qujat ár tıyndy ortalyqtan qadaǵalap otyrýǵa basymdyq berdi. Odan beri kóp dúnıe ózgerdi. Endigi jerde Úkimettiń yqpalyn shektep, jeke mınıstrlikterdiń quzyretin keńeıtý mańyzdy. Ol úshin Bıýdjet kodeksi jáne onymen qatar jumys isteıtin kóptegen normatıvtik-quqyqtyq aktiler ózgerýi kerek. Sonyń ishinde «bıýdjettiń shyǵys bóliginiń jikteýishteri», «bıýdjettiń kiris bóliginiń jikteýishteri» degen bar. Bul ekeýi bir-birimen baılanysty. Mysaly, shartty túrde alsaq, qazirgi Bıýdjet kodeksine sáıkes, qalamǵa bólingen aqshany qaǵaz alýǵa jumsaı almaısyz. Qarjy osynyń bárine jeke-jeke qarastyrylǵan. Ekeýin birik­tirsek, ıaǵnı bıýdjettiń jik­teýishterin keńeıtsek, mı­nıstr­likke erkindik beriledi. Mysaly, qaǵaz ben qalam alýǵa bólingen aqshany biriktirsek, onyń qan­shasyna qalam, qansha­syna qaǵaz alý kerektigin mınıstr­lik ózi sheshetin bolady. Al qazirgi jaǵdaıda qalamnyń qarjysyn qaǵaz alýǵa suraý óte uzaq ýaqyt­qa sozylady. Biz osy turǵydan utylyp jatyrmyz. Sondyqtan jedel qımyldaýǵa, bıýdjettiń qarajatyn tıimdi paıdalanýǵa tusaý bolyp otyrǵan máselelerdi retteý mańyzdy.

Bıylǵy Joldaýda taǵy bir ózekti máselege nazar aýdaryldy. Ol kúrdeli qurylysqa salynatyn qarajat týraly. Mysaly, mektep, emhana sekildi qurylystar salynady. Oǵan bólingen qarjyny ıgerý 1 qańtarda bastalyp, 31 jeltoqsanda aıaqtalýy kerek. Alaıda bul jerde ómirlik faktorlar eskerilmegen. О́mir bolǵan soń, qurylys keshigýi múmkin. Aıtalyq, qarajat ýaqtyly tús­peýi yqtımal, logıstıkaǵa qa­tys­ty máseleler týyndaýy múm­kin. Sondyqtan týra 31 jel­toqsanda bitiretin sharýasyn sol kúni aıaqtaı almaı qalatyn jaǵ­daılar bolady. Ol jumys kele­si jyldyń qańtar-aqpanynda tá­mam­dalýy múmkin. О́kinishke qa­raı, osy normanyń saldarynan adam­dar da qylmysqa kóptep tar­tylady. О́ıtkeni bıylǵa qaras­ty­rylǵan qarjyny ekinshi jylǵa aýys­tyrýǵa bolmaıdy. О́l-tiril, bıýdjetti osy jyly ıgerý kerek. Igermese, qurylys bit­peı qalady. 95-99 paıyzǵa támam­dalyp turǵan jumysty sál ke­shik­tirip aıaqtaıyn dese, bıýd­jet­ti jabý kerek. Eki ottyń ortasynda qalǵan taraptar ózara kelisip, aktke qol qoıady. Sóıtip, qarjy aýdarylady. О́kinishtisi, Antıkor osy normany alǵa salyp, 5 qańtar kúni-aq tekserýdi bastaıdy. «Akt qabyldandy, al jumys áli júrip jatyr» dep tizege salady. Sóıtip, bıýdjet qarajatyn jymqyrdy dep jaýapkershilikke tartady. Shyn máninde, bul jerde jumys aıaqtalsyn ári zań da buzylmasyn dep osyndaı áreket jasalǵany qaperge alynbaıdy. Dál osyndaı jaǵdaıda qanshama adam isti boldy. Prezıdent osyndaı dúnıelerge múmkindik berý ja­ǵyn usynyp otyr. Bul jerde ná­tıjege baǵdarlanǵan bıýdjet­teý tásili mańyzdy. Munyń bári tú­be­geıli ózgeristerge jol ashady.

Túptep kelgende, Prezıdenttiń bıylǵy Joldaýy óte kúrdeli taqyryptardy qamtydy. О́ki­nishtisi, muny kópshilik túsine bermeýi, túbine úńilmeýi de múm­kin. Sondyqtan Memleket basshysy aıtqan dúnıelerdi barynsha ashyp túsindirý mańyzdy.  

Jaqsybek QULEKEEV,

ekonomıst