Túngi saýdanyń álegi
Iá, úlkeni bar, kishisi bar «túngi dúkenniń» turaqty klıentterine aınalǵan. Aıaq astynan qonaq kele qalsa, «pensııadan bere qoıamyn» dep jeńgeler zyr júgirip júrgeni. Jasóspirimder de «úı ishi bilip qoımasyn» dep unatqanyn alady. Salyqtan jaltarǵan satýshylar áý basta qur ishimdik satýmen aınalyssa, qazir ónim túrlerin kóbeıtken. Tipti benzın satatyndar da bar. Qosymsha tabys qaltany tessin be? Afrıkadan banan ákelip satasyń ba, óziń bil. Bastysy tártipke baǵynyp, zań júzinde jumys isteý qajet.
Bıyl mamyr aıynda Pavlodar oblysyna qarasty Ertis aýdanynyń 7 turǵyny mıneraldy tyńaıtqyshtyń qutysyna quıylǵan ishimdikten urttap, jan tapsyrǵan bolatyn. Muny aıtyp otyrǵanymyz, salyq tóleý bylaı tursyn, kóleńkeli bıznespen aınalysyp júrgenderdiń sanıtarlyq-epıdemııalyq talaptardy saqtaýy ekitalaı. Resmı tirkelgen satýshylardyń ózi ishimdikti belgilenbegen ýaqytta satýǵa qumar. Bul rette, tártip saqshylary arnaıy reıdter uıymdastyryp, zań buzýshylyqtardyń aldyn alýda.
Máselen, Pavlodar oblysynyń polısııa qyzmetkerleri jyl basynan beri qoǵamdyq oryndarda ishimdik ishkeni jáne mas kúıde bolǵany úshin 6 973 faktini anyqtady. Sonymen qatar 118 ıesi alkogol ónimderin belgilenbegen ýaqytta satqany úshin jaýapkershilikke tartyldy. Túngi reıd barysynda Pavlodar aýdanynyń polıseıleri aýyldardyń birinde alkogolge qarsy zańnamany buzý faktisin anyqtady. Dúkenniń 39 jastaǵy satýshysy 29 jastaǵy aýyl turǵynyna kólemi 0,5 lıtr bolatyn bir bótelke araq satqan. Osylaısha, Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń 200-babynyń 3-bóliginde kórsetilgen ákimshilik quqyq buzýshylyqty jasady. Saýda ornynyń ıesine qatysty ákimshilik hattama toltyryldy. Qysqasy, shaǵyn ǵana «chekýshka» úshin de aıyppul arqalaıtynyńyzdy umytpańyz.
Alkogol óniminiń kóleńkeli aınalymy memleketke zııan keltirip qana qoımaı, halyqtyń densaýlyǵyna eleýli zııan keltiretinin atap ótý qajet. Jýyrda Almaty qalasynda Reseı Federasııasynan jalpy kólemi 13 484,5 lıtr alkogol ónimderiniń (syra) zańsyz ákelýi jáne saqtalýy anyqtaldy. Qazaqstan Respýblıkasynyń qoldanystaǵy zańnamasyna sáıkes alkogol óniminiń plastıkalyq ydystardaǵy jáne ruqsat qujattarynsyz aınalymyna tyıym salynady. Budan bólek, tekserilgen obektide kontrafaktilik alkogol ónimin óndirý boıynsha jasyryn seh, atap aıtqanda alkogol ónimin vıskı, býrbon jáne t.b. túrinde daıyndaý úshin paıdalanylatyn aıshyqty apparat jáne quramynda spırt bar suıyqtyqtar anyqtaldy.
Aksızdik salyqtyń aqyry
Elimizde árbir úshinshi shólmek araq kontrafaktilik jolmen óndiriledi eken. Muny alkogol ónimderin óndirýshiler qaýymdastyǵynyń mamandary rastap otyr. Olar elde zańsyz daıyndalatyn ónimderdiń azaımaı turǵanyn aıtady. Saldarynan ishimdikten kóz jumǵandardyń sany da kóp.
Qazaqstanda pandemııa kezinde alkogol ónimderin tutyný birshama azaıǵan. Indet bastalǵan alǵashqy eki aıda ishimdikti satý kólemi 25-30 paıyzǵa tómendepti. Deı turǵanmen elde kontrafaktilik ónimder azaımaı tur. Astyrtyn sehtarda jasalatyn arzan, sapasyz araqty iship, ýlanǵan derekter kúrt ósipti. Kóleńkeli saýdadaǵy araqtyń kólemi 2 esege artqan. Muny sala mamandary aksızdik salyqtyń ulǵaıýymen baılanystyrady.
«Qazaqstanda kóleńkedegi araqtyń kólemi jyldan-jylǵa kóbeıip kele jatyr. 2010-2012 jylǵa qaraǵanda kóleńkedegi araqtyń kólemi 2 ese kóbeıip ketti. Negizgi sebep – joǵary kólemdi aksızdik salyqtyń ósýi. Soǵan baılanysty baǵasy da joǵarylap, halyq ony eńbekaqysyna adal óndirilgen araqty alýǵa shamasy jetpeı, kóleńkedegi arzan araqty satyp alýǵa suranys kóbeıdi», dedi Qazaqstannyń alkogol jáne temeki ónimderiniń adal óndirýshileri, ımporttaýshylary men satýshylary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Ámirjan Qalıev.
Otandyq dárigerler plastık ydysqa quıylǵan araqty tutynýdyń densaýlyqqa asa qaýipti ekenin aıtady. Onyń qandaı sýmen jasalǵanyn, ol taza sý ma, taza emes pe, qandaı spırtten jasalǵany belgisiz. Kezinde Qytaıdan kelgen metıl spırtinen adamdar ýlanyp, kózi kórmeı qalǵan kezder bolǵan. Ol tehnıkalyq spırt pe, ony anyqtaý óte qıyn. Qazirgi tańda qoldan jasalǵan araqty adamdar alyp ishedi degen bir oıǵa da kelmeıdi eken. О́ıtkeni dúkenderde alkogol ónimderiniń bári jetkilikti.
«Qazaqstanda araq-sharapty plastıkalyq qutylarǵa quıýǵa ruqsat joq. Sebebi araq quıylǵan plastıkalyq bótelke araqtyń quramyndaǵy spırt pen plastık reaksııaǵa túskende adam densaýlyǵyna qaýipti ýly zattar bóledi. Onyń ústine eger plastıkalyq bótelkedegi araq kúnniń kózinde, ystyq jerde turyp qalsa, onyń áseri 10-20 ese kúsheıedi», dedi Ámirjan Qalıev.
Urpaǵymyz ýlanbasyn desek...
Qazaqstanda ishimdikke salynǵandardyń sany júz myńnan asady. Áıelder men erler úshin ishimdikke salynýdyń eń kóp kezdesetin jasy 30-44 bop esepteledi. Ishimdiktiń zııany jaıly bári biledi. Biraq...
Brıtandyq psıhıatr jáne farmakolog Devıd Nattyń zertteýine kóz júgirter bolsaq, alkogol adam densaýlyǵyna eń qaýip tóndirer zııandy nárseniń biri. Iаǵnı onyń geroın, kokaın, LSD jáne taǵy basqalarmen salystyrǵanda da qaýpi joǵary.
Alkogolızmmen kúres jóninde Amerıka ınstıtýtynyń statıstıkasynda adamdardyń 87 paıyzy on segiz jastan bastap barlyq ómirinde ishimdikti paıdalansa, 71 paıyzy ómiriniń sońǵy jyldary sharapqa aýyz salǵan. Al 56%-y dúnıe salarynyń sońǵy aılarynda ashy sýsynǵa áýestengen. Alkogoldiń zııany keıbir esirtkilerden de joǵary. Oǵan birden bir sebep – ishimdiktiń kez kelgen adamǵa qoljetimdi bolýy.
Narkolog Baqytjan Áshirbekov alkogolızmnen arylýdyń joldaryn bylaı kórsetedi: «Alkogol paıdalaný emosıonaldy bosańsýdyń, erkinsýdiń alǵysharty ispetti. Jalpy alǵanda, ol jaıly, yńǵaıly sezimderge bóleıdi. Ony jıi paıdalaný adamnyń sanasynda jaıly jaǵdaı men ishimdikti paıdalaný arasynda baılanys ornatyp tastaıdy. Kele-kele adam bosańsýdy, jan rahatyn alkogolden alýǵa kóshedi, úırenedi. Tek ashy sýsyn onyń janyn jaılandyrýshy quralǵa aınalyp shyǵa keledi. Odan keıingi nárseler alkogol sııaqty kóńilinen shyqpaı jatady. Ishpeıtin dostary qyzyqsyz bola bastaıdy. Shattaný, qýaný, kóńil kóterýdiń barlyǵy sharaptyń aınalasyna úıiriledi. Adam tek sharap arqyly álgi jaqsy sezimderdi bastan ótkeremin dep oılaıtyny ras. Ishpegen kúnder onyń janyn jabyrqatyp, zeriktirmek. Aldymen, «keremet» kóńil kúıge jetkizýshi alkogol tek demalys kúnderi paıdalanylsa, birtindep apta ortasyna qaraı kóshe bastaıdy. Adamnyń senbi-jeksenbini kútýge shydamy jetpeıdi. Sol sebepti alkogolızmnen qutqaratyn eń durys profılaktıka – óziniń jany qalaıtyn hobbımen shuǵyldaný. Eger sizde ishimdikke degen áýestik artyp bara jatsa, júregińizge jaqyn qyzyqty ispen shuǵyldanyńyz. Ol múmkin mýzyka, túrli aspaptar, sýret salý, basqa da túrli óner túrleri».
Satýshylarǵa araqtyń paıdasy bar shyǵar. Biraq qoǵamǵa zııany kóp. Aýyr qylmystardyń barlyǵy derlik ishimdiktiń áserimen jasalatyny belgili. Bir qýantarlyǵy, qazir jastardyń kóbi araqtan aýlaq júredi. Dese de syra iship, syryn aıtady. Aınalyp kelgende, bári – bir ishimdik. Urpaǵymyz ýlanbasyn!
