Olar Keńes ókimetine nege qyzmet etken?
Reseıdegi Qazan tóńkerisinen keıin alashordashylar táýelsizdikti tý ǵyp kóterip, ulttyq memleket qurýdy kózdedi. Osy maqsatpen olar Mustafa Shoqaı basqarǵan Qoqan úkimetin, general Kaledınniń «Ońtústik-Shyǵys odaǵyn», Kolchakty qoldady, Keńes ókimetine qarsy shyqty. Turar Rysqulov «Qazaqstan» degen eńbeginde atap kórsetkenindeı, «olardyń ultshyldyq arman-maqsaty men kómek alamyn degen oıy aqtalmady: aqtar báribir ultshyldarǵa senbedi, al olar bolsa sonda da bolshevıkterge qosylýdyń ornyna kolchaktardyń qorlyǵyna shydaǵandy jón kórdi», – deıdi.
Keıin saıası hal-ahýal ózgerdi: qazaq zııalylary qyzyldar jaǵyna shyǵa bastady.
1919 jyldyń qyrkúıeginde Túrkistan maıdanynyń áskeri Orynbor gýbernııasy men Torǵaı oblysynan aqtardy, onyń ishinde A. Dýtovtyń bólimshelerin tolyq qýyp shyqqan edi. Al 7 jáne 12 tamyz aralyǵynda óziniń qaramaǵyna Oral jáne Torǵaı (XIX ǵasyrdyń II jartysynan bastap ol Orynbor general-gýbernatorlyǵynyń quramynda bolǵan), Semeı, Aqmola oblystarymen qosa Bókeı ordasy (Astrahan gýbernııasynyń qazaqtar mekendeıtin bóliginde) kiretin Qazrevkom 1-májilisin ótkizdi. Buǵan Ahmet Baıtursynov ta qatysty. Biraq ol kezde Qazrevkom pármeni kóp jaǵdaıda shartty túrde ǵana bolatyn Soǵys áreketteri aıaqtalǵansha shyn mánindegi bılik Túrkistan maıdany, keıin partııalyq qurylymdar, onyń ishinde, ásirese, ortalyq jibergen bolshevıkterdiń qolynda boldy. Solaı bola tursa da Orynbordaǵy Qazrevkomǵa ólkeniń kúndelikti máselelerimen aınalysý jáne keńestik avtonomııany qurý úshin búkilqazaqtyq sezdi daıyndaý mindeti júkteldi. Quryltaıǵa ázirlik kóktemde bastalǵan edi. Alaıda, áskerı-saıası jaǵdaıdyń kúrdeliligine baılanysty 1919 jyly mundaı is-shara ótkizilmedi.
10 qyrkúıekte Orynborda Qazrevkomnyń jaýapty qyzmetkerleri jáne Túrkistan maıdany, 1-armııanyń saıası bóliminiń revolıýsııalyq áskerı keńesiniń ókilderi qatysqan májiliste prınsıpti problema – Orynbordyń Qazaqstanǵa qosylýy qaraldy. Qalaı bolǵan kúnde de sheshýdi kerek etetin is-árekettiń túıinin tarqatý úshin buǵan ortalyqtyń tikeleı aralasýynyń qajettiligi aıqyndala tústi. Talqylaý barysynda Orynbor gýbernııasyna Oral oblysy men Aqtóbe ýezi qosylsyn, Orynbordyń Qazaqstan quramyna kirýi múmkin emes, bolashaq qurylymnyń astanasyna Semeı qalasy laıyqty degen sııaqty qarama-qaıshy pikirler kóp aıtyldy. Kún tártibindegi máseleni saraptaýǵa Qazrevkom músheleri A.Baıtursynov, S.Meńdeshev, M.Tunǵanshın, t. b. qatysty.
20 qyrkúıektegi Orynbor gýbkom partııasynyń, gýbernııalyq atqarý komıtetiniń, Túrkistan maıdanynyń joǵary basshylyǵynyń májilisine osy jaǵdaıdy retteý maqsatymen bashqurt jáne qyrǵyz (qazaq) ókilderiniń jaýapty qyzmetkerleri bas qosyp, buǵan BOAK tóraǵasy M. Kalınınniń ózi keldi. Alqaly jıynda A. Baıtursynov sóılep, óz tobynyń kózqarasy esebinde máseleni tolyqqandy sheship, ulttyń ózin-ózi basqarý prınsıpin júzege asyrý pikirin tabandylyqpen qorǵady. Ol partııa jınalysynyń avtonomııalyq respýblıkanyń shekarasyn belgileýge quqyǵy joq ekenin eskertip, daýys berýden bas tartty.
Bolashaq avtonomııanyń aýmaǵy men shekarasyn anyqtaý jaǵdaıy qyzý talqyǵa tústi, qarama-qarsy usynystar jasaldy, alaıda, onyń anyq-qanyǵy qalaı ekendigine eshkimniń kózi jetpeı báriniń basy qatty. Osyǵan oraı 1919 jyldyń 15 jeltoqsanynda M.Kalınınniń tóraǵalyǵymen bolǵan keńeste Bashqurt, Tatar jáne Qazaq (mátinde – qyrǵyz) respýblıkalary týraly másele qaraldy. Qazaq jáne Bashqurt shekarasyn anyqtaý, sonymen birge, Orynbordyń taǵdyryn sheshý BOAK janyndaǵy ákimshilik komıssııasyna tapsyryldy. Qazrevkom 1920 jyldyń 16 mamyrynda kóp suraqtary bar dúdámal ekiushty oblystar men ýezderdi basqarý jóninde Áıtıev, Ermekov, Kýlakov, Avdeev qatysqan komıssııanyń usynys-pikiriniń jobasyn qabyldady, ony Sibir, Chelıabi revkomdaryna, Máskeý men Ult isteri jónindegi halyq komıssarıaty Qazaq ókildikterine habarlady. Shekarany anyqtap, tııanaqtaý úshin kelisimge kelý maqsatymen Ermekov Máskeýge jiberildi.
1920 jyldyń 9-10 tamyzynda Ult isteri jónindegi halyq komıssarıaty kollegııasynyń múshesi A.Kamenskııdiń tóraǵalyq etýimen keńes ótti. Buǵan Semeı oblysynyń ókili, ári baıandamashy bolyp Á.Ermekov, Qazrevkom atynan M.Myrzaǵalıev, S.Pestkovskıı, A.Baıtursynov, Ǵ.Álibekov jáne basqalar qatysty. Sibir, Omby revkomdary, Chelıabi gýbernııalyq atqarý komıteti, Qazrevkom músheleri arasynda qııan-keski daý-damaı óristedi. Alash jerinde ulttyq avtonomııa qurý múmkin emes, ol aýmaqtyq qurylym ǵana bolýy kerek, qazaq dalasynda Keńes ókimeti áli nyǵaıǵan joq, sondyqtan Sibirdiń keıbir jerlerin Qazaqstanǵa qosýǵa reti kelmeıdi degen sııaqty t. b. ártúrli pikir-usynystar aıtyldy.
Qazaq eliniń muń-muqtajyn qorǵaýda Ermekov erekshe kózge tústi. Al Baıtursynov: «Anyǵyn aıtý kerek. Eger Qazaq ólkesi ózin basqara almasa, respýblıka deńgeıine ósip-jetilmegen, ıaǵnı ony qurýǵa jaǵdaı joq, olaı bolsa muny sóz qylýdyń qajeti qansha? Eń aldymen respýblıkany quramyz ba, joq pa, sony anyqtap alǵanymyz jón. Eger bul máseleni tııanaqtap sheshkimiz kelse, onda ólkeni basqara alatyn kúshterdi jasaqtaýymyz kerek, al buǵan múmkindik bar», – dedi ( D. Amanjolova. Na ızlome. Alash v etonopolıtıcheskoı ıstorıı Kazahstana. / Almaty, 2009, 363-b.).
Osy alqaly jıynnan soń ortalyqqa baǵynatyn jeke respýblıkany qurý jaǵdaıy jedeldetile tústi: 12 tamyzda V.Lenınniń tóraǵalyǵymen ótken Ult isteri jónindegi Halyq komıssarıaty keńesinde respýblıka týraly negizgi qujattyń jobasy maquldandy. Budan soń ile-shala BOAK Prezıdıýmynyń ákimshilik komıssııasy, RSFSR Sovnarkomy qoldap, 1920 jyldyń 26 tamyzynda dekretke qol qoıyldy.
Qazaq respýblıkasynyń qalaı qurylǵandyǵyna qysqasha sholý jasap otyrǵandaǵy basty maqsat – Alashorda qaıratkerleri bolshevıkter basqarǵan qurylymnyń ártúrli salasynda ǵana qyzmet istep qoıǵan joq, Keńes ókimetiniń irgetasyn qalasqandardyń basy-qasynda bolǵandyǵyn aıtyp, osy shyndyqqa taǵy bir nazar aýdarý.
Sóıtip, syrtqy kúshterden eshqandaı qoldaý tappaǵan alashordashylar keńes ókimeti jaǵyna birtindep shyǵa bastady. О́ıtkeni, bitispes, ymyraǵa kelmeıtin qııan-keski urys-keris jaǵdaıynda jeńis pen kúshtiń bolshevıkter jaǵyna oıysyp bara jatqany aıdan anyq edi. Alashorda kósemderi bolshevıktermen teketirestiń eshqandaı nátıje bermeıtindigine kózi jetti. Olardy qoldaı otyryp, qazaq qaýymynyń arman-maqsattaryn oryndaýǵa qol jetkizýge bolady dep eseptedi. Kommýnıstik partııanyń sol kezde barlyq jurtshylyq úshin túıini tarqalmaǵan kókeıkesti saıası, ekonomıkalyq problemalaryn sheshemiz, ulttyq qatynas salasyndaǵy baǵdarlamada kórsetilgen, ásirese, ulttardyń ózin-ózi bıleý jónindegi usynys-pikirlerin, jalpy proletarıat qana emes, sonymen birge, qazaq sııaqty ortalyqqa kiriptar halyqtardyń serkeleri de mundaı oı-órimdi túsinistikpen qabyldaǵanyn atap ótkenimiz jón. Sondyqtan da qazaqtardyń jappaı qyrǵynǵa ushyrap, azyp-tozyp ketýin sezgen Alash qozǵalysynyń serkeleri Keńes ókimetine jaqyndaı tústi. Alash partııasy men Alashorda úkimetiniń basshylaryna keshirim jasaý týraly Qazaqstan OAK-niń belgili qaýlysy da buǵan eleýli áser etkeni sózsiz.
Máselen, Ahmet Baıtursynovty alaıyq. Ahańdy sen kompartııaǵa kir dep eshkim qorqytyp-úrkitken joq. Osy uıymǵa ol júrek qalaýymen kirdi. Qazaq halqyna azattyq áperýdiń birden bir joly osy dep oılady, kommýnıstik partııa qataryna sanaly túrde endi. Bul jóninde oblystyq partııa komıtetiniń ruqsatynsyz Ahańnyń 50 jyldyq mereıtoıyn ótkizip, sonda jasaǵan baıandamasynda Sovnarkom predsedateli Sáken Seıfýllın «ózi úshin ultshyl bolǵan qýlardan bólinip, Ahmet sol ult qamy úshin kommýnıst partııasyna da kirdi. Árıne, Ahmet kommýnıst partııasynda da kóp bola almady. Kóp bola almaıtyndyǵy belgili edi... Ahań baılardyń quldyǵynda shirigen jarlylardyń aıǵaıshysy emes, olardyń shoqparshysy emes, biraq baıyn, kedeıin aıyrmaı, qazaqty ǵana súıetin adal júrek, taza ultshyl», – edi dep onyń qazaq tarıhynda alatyn ornyn tuńǵysh ret anyqtap berdi.
Shynynda, Ahań kompartııa qatarynda bir jarym jyldaı ǵana boldy. Ol meni partııadan shyǵaryńdar dep ótinish jazǵan joq. 1920 jyldyń sáýir aıynan beri kommýnıst bolǵan Ahań kelesi jyldyń qarasha aıynda Qazaq halyq aǵartý komıssarıatynyń kommýnıstik uıasynyń partııany tazalaý jónindegi aýdandyq komıssııasynyń qaýlysymen partııa qatarynan shyǵaryldy. Qandaı sebeppen?
Bul týraly Ahmet Baıtursynovtyń ózi bylaı dep málimdeıdi. «Maǵan jetkizilgen habarǵa qaraǵanda, meniń shyǵarylýyma, birinshiden, partııa jınalystaryna qatyspaǵanym, ekinshiden, múshelik jarnany ýaqtysymen tólemegendigim jáne úshinshiden, meniń Alashorda uıymyna qatystyǵym syltaý bolsa kerek. Maǵan qoıylyp otyrǵan bul aıyptardyń qaısysynan bolsyn men bas tartpaımyn», – dep jazady». Almaty, «Alash», 2006, 5-t. 221-b.).
Ahań qazaq halqyn azat etýdiń joldaryn uzaq ýaqyt boıy izdestirýden soń baryp RKP(b) baǵdarlamasyn qabyldaǵan edim dep atap kórsetedi. О́tinishiniń 3, 4, 5-baptarynda onyń nelikten partııaǵa kiretindigin aıqyn jazǵan edi. Eńbekshi qaýymnyń dıktatýrasyn qoldap (3-b.), qazaq halqy osy baǵdarlama tóńiregine toptasady (4-b.), qanalǵan ult retinde halqymyzdyń múddeleri qanaǵat taba alady (5-b.) degen prınsıpti qaǵıdalar júzege asyrylady degen senimmen partııaǵa kirgen edim deıdi.
Ahań ózi jazǵan túsiniktemede myna jaǵdaılarǵa nazar aýdarady: «Halyq aǵartý komıssary bola turyp, KazSIK tóralqasynyń múshesi ári qazaq oqýlyqtaryn jasaý jónindegi redaksııalyq alqanyń tóraǵasy retinde men ekiniń birin tańdaýǵa: ne qazaq tiliniń oqýlyqtaryn daıarlaý isimen aınalysýdy, nemese, shynyn aıtatyn bolsaq, men sııaqty basqa da qazaq joldastarǵa eshqandaı paıdasy joq partııalyq jınalystarǵa qatysýdy qalaýǵa májúbir etetin jaǵdaıǵa tap boldym. Men munyń alǵashqysyn qaladym, nege deseńiz, ózimdi qazaq tili týrasyndaǵy eńbekke ıkemdirek jáne paıdalyraqpyn dep oılaımyn, bul saladaǵy meniń qyzmetim partııalyq jınalystardaǵy otyrystarmen salystyrǵanda, anaǵurlym nátıjelirek bolatyndyǵyna esh shúbám joq.
Partııa jınalystaryna jumsalýǵa tıisti ýaqytty men bosqa (oıyn-saýyqqa) ıaǵnı partııa qyzmetine esh paıdasyz isterge jumsaǵan bolsam ǵana, jınalysqa qatyspaýym týraly aıyptalýymnyń mán-maǵynasy bolar edi. Dál osy sııaqty jarnany ýaqtysynda tólemeýim jóninde kinálanýǵa da baspa stanogi RKP qolynda bolmaǵan jaǵdaıda oryndy bolar ma edi, al stanok partııa qolynda turǵanda múshelik jarnanyń tólený merzimi partııalyq isterde aıtarlyqtaı mańyzdy ról atqarmaıdy».
Al Alashorda uıymyna qatysýy týraly sóz etsek, bul másele ony partııaǵa múshelikke alǵanda saraptalyp, zerttelip qana qoımaı, sonymen birge, Keńes ókimetiniń – Qyrǵyz (Qazaq) avtonomııalyq áskerı-revolıýsııalyq komıtetiniń – organy bolyp esepteletin «Izvestııa» gazeti (№ 16, 1920 j.) sol kez úshin A. Baıtursynovtyń partııaǵa kirýge bergen ótinishiniń mańyzy zor ekendigin habarlap, atap kórsetken bolatyn.
Osy aqpardy Ahań bylaı dep tolyqtyra túsedi: «Men Alashordany alǵashqy qurýshylardyń birimin jáne de osy uıymnyń ishinen keńes ókimetin birinshi bolyp moıyndaǵan da men edim. Keńes ókimeti jaǵyna shyǵýǵa májúbir etildim deıtinder jańylysady (astyn syzǵan –
A.K.).
... Eger de meni kommýnıstik ıdeıaǵa qaıshy keletin áreketterim úshin partııadan shyǵaratyn bolsa, jumǵan aýzymdy ashpas edim. Ondaı qadamdar men qylyqtarǵa men barǵam joq, sondyqtan meni partııadan shyǵarý týraly komıssııanyń qaýlysyn qanaǵattanarlyq negiz joq dep eseptep, ony ózgertýdi ótinemin» (bul da sonda, 224-b).
Ahmet Baıtursynovtyń Keńes ókimetin qoldap, Qazrevkom tóraǵasynyń orynbasarlyǵyna taǵaıyndalýy eldegi jalpy saıası hal-ahýaldyń ózgerýine eleýli yqpal jasady. Budan soń alashordashylardyń Batys bólimshesi, Orskidegi úlken top ta osyndaı qadamǵa bardy, aqtarǵa qarsy soǵys operasııalaryna qatysty.
Keńes ókimeti jaǵyna shyǵýdy alashordashylar qazaq halqyna tóngen kezekti apatty jaǵdaıdan qutylý maqsatymen týyndaǵan birden bir amal-áreket dep túsindi. Azamat soǵysy aıaqtalǵan soń asharshylyqqa ushyraǵan qazaq ólkesindegi halyqqa kómek kórsetýdi uıymdastyrý alash zııalylarynyń osy baǵyttaǵy alǵashqy qadamy dep eseptegenimiz jón. A. Baıtursynov, Á. Ermekov, M. Tynyshpaev, H. Ǵabbasov, A. Kenjın, S. Dosjanov, A. Qozybaǵarov jáne basqalardyń keńes ókimetimen qoıan-qoltyq jumys isteýiniń nátıjesinde asharshylyq pen onyń zardaptaryn uıymshyldyqpen jáne maqsatty túrde joıýǵa baǵyttalǵan ıgi sharalar júzege asyryldy.
Keńes ókimeti uıymdastyrýshylyq qabileti bar, qazaq halqynyń el-jurtqa sózi ótetin qoǵam qaıratkerlerin ýaqytsha bolsa da ózderiniń qataryna tartqany shyndyq. 1920 jyldyń qazan aıynda Qyrǵyz (qazaq) Keńestik Sosıalıstik Avtonomııalyq Respýblıkasy qurylýyna baılanysty
A.Baıtursynov tuńǵysh halyq aǵartý halkomy bolyp taǵaıyndaldy. Á. Ermekov Qazaq ólkesiniń Máskeýdegi ókildigine jetekshilik etti, H. Ǵabbasov Sibir revkomynda ókil bolyp, B. Sársenov jalpyqazaq quryltaı sezin shaqyrýmen aınalysatyn ólkelik komıssııanyń múshesi qyzmetin atqardy, al A. Kenjın Kazrevkomnyń bir bólimin basqardy.
Ulttyq ıntellıgensııany laýazymdy qyzmetterge tarta otyryp, ortalyq jergilikti bılikti nyǵaıtýdy kózdedi. Deı tursaq ta, Máskeý qazaq zııalylaryna ár ýaqytta kúdikpen qarady, olardy ýaqytsha tek óz maqsaty úshin paıdalandy. Máselen, 1919 jyldyń shilde aıynda Qazrevkom endi quryldy-aý degen kezde I. Stalın RKP(b) OK-niń hatshysy E. Stasovaǵa Baıtursynov týraly: «Men ony revolıýsıoner-kommýnıst nemese oǵan ish tartady dep eseptegen joqpyn jáne olaı eseptemeımin de, solaı bola tursa da onyń revkomda bolýy qajet», – dep jazǵan.
A.Baıtursynov, Á.Ermekov, H.Ǵabbasov jáne onyń seriktesteri S.Seıfýllın, T.Rysqulov, S.Meńdeshevtermen birge QKAR jarııalaǵan Quryltaı sezin daıyndaýǵa jáne onyń jumysyna tikeleı qatysty. Olardyń kúsh-jigerimen tarıhı-statıstıkalyq, ekonomıkalyq, etnografııalyq, jaǵyrapııalyq derekter uqyptylyqpen jınalyp, Qazaqstannyń aýmaqtyq shekarasy anyqtalyp belgilendi.
Mirjaqyp Dýlatov bolshevıktik baspasózde istedi.Túrkistan Kompartııasy Ortalyq Komıteti men TúrkAKSR-y OAK-niń organy «Aq jol» gazetin basqardy. Semeıdegi sot mekemesinde, partııanyń «Eńbekshil qazaq» gazetinde istedi. Kommýnıstik partııanyń kósemi V.Lenınniń shyǵarmalaryn qazaqshaǵa aýdardy.
Partııa qataryna ótken Júsipbek Aımaýytov Qazaqstan Keńesteriniń Quryltaı sezine delegat boldy. Uzaq ýaqyt Semeı gýbrevkomynda istedi, Halyq aǵartý narkomatynda bólim basqardy. «Eńbekshil qazaq» gazetine jetekshilik etti. «El qorǵany» degen pesada: «Kommýnıstik partııa bastaǵan keńes ókimeti – dúnıe júzinde bolmaǵan ókimet, bul bar adam balasyn sáýletti, baqytty turmysqa kósh bastaǵan ókimet», dep jazdy.
Alashordashylardyń keńes ókimeti jaǵyna shyǵýyna Muhametjan Tynyshpaev eleýli yqpal jasady. Ol 3-shi Túrkistan atqyshtar dıvızııasynyń bólimshesinde D.Fýrmanov jáne O. Jandosovpen birge jumys istedi. 1921-1922 jyldary Túrkistan respýblıkasynyń Egin sharýashylyǵy mınıstrliginde jaýapty qyzmet atqardy. Túrkistan kanalynyń jobasyn jasady. Birinshi besjyldyqtyń ekpindi qurylysy – Túrkisib temir jolyn salýǵa belsene kiristi. Qazaq tarıhyna baılanysty zertteý jumystaryn júrgizip, ony jarııalady.
1918 jyly Kolchak áskerinen qashqan Maǵjanǵa qushaǵyn ashyp, pana bolǵan qyzyl ásker bólimshesi edi. Ol Sibir revkomynyń gazeti «Kedeı sózi» men Aqmola oblystyq partııa komıtetiniń gazeti «Bostandyq týynda» isteıdi. Maǵjan «Avtonomııa kimdiki» degen maqalasynda barsha halyqty keńes ókimetin qoldaýǵa shaqyrady. Al onyń «Qyzyl jalaý» (1924) degen óleńi «qyzyl» Sákenniń «Jas qazaq marselezasymen» (1918) úndes. Maǵjan «Qyzyl shoq jalaý... seniki, qazaq, seniki» dese, odan burynyraq jazylǵan Sáken jyrynda «Qyzyl tý – shylaýyń, qorǵanyń, Tize qos, tize qos, Tize qos» dep, «Aqnıet azamat erlerdi bir týdyń astyna jınaıyq», – dep ulttyń bir bóligin ǵana emes, bárin yntymaq-birlikke shaqyrady.
Solaı bolsa da qazaq zııalylarynyń jaǵdaıy ońala qoımady. Jappaı qyryp-joıý, repressııa degenińiz keńestik júıeniń ajyramas bóligi ekendigi aıqyn kórine bastady. Bılik ıntellıgensııa arasyndaǵy ıdeıalyq talas-tartysty óristetip qana emes, sonymen birge, ultshyldar osylar, demek keńes ókimetiniń jaýy dep anyqtap, aty-jónin belgilep, tizimin jasap otyrdy. Máselen, bular Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Muhametjan Tynyshpaev, Eldes Omarov jáne basqalary bolyp esepteldi. Mine, «ultshyldar» osylar bolsa olarǵa revolıýsııalyq qanatqa jatady dep eseptelgen Sáken Seıfýllın, Turar Rysqulov, Ǵabbas Toǵjanov, Ábdirahman Baıdildın jáne basqalaryn qarsy qoıdy. Bastaryn biriktirmedi, atystyrdy, shabystyrdy.
Kommýnıstik partııa osy eki toptyń – «taza» alashordashylar men naǵyz bolshevıkter dep tanylǵan qazaq zııalylarynyń arasyna syna qaǵyp, únemi ózara jaýlastyryp, atystyryp-shabystyryp otyrdy. Al shyn máninde bulardyń qaısysy bolsyn eli, onyń azattyǵy, táýelsizdigi úshin belsendi eńbek etken, sol úshin stalındik repressııaǵa ilikken. Sondyqtan da olar bir kezde keńes ókimetine qyzmet etken edi dep jazǵyrý ádilettilikke jatpaıtyndyǵyn umytpaıyq.
Amantaı KÁKEN,
Qazaqstan Jýrnalıster
odaǵynyń múshesi.
ASTANA.
