Tarıhyna úńilsek, ejelgi shejirelerde tunyq basseın, muhıt shyǵanaǵy, birde kól, birde teńiz dep sıpattalatyn Kaspıı – ár dáýirde qyryqtan astam ataýlarǵa ıe bolyp, jaǵasynda adamzat tarıhyndaǵy túrli taıpalarǵa qatysty shejireli oqıǵalar órbigen alyp sý aıdyny. Mıletskıı, Gerodot, Arıstotel, Eratosfen, Strabon syndy tarıhshylar men ǵalymdar, geograftar qalamynan, Makedonskıı sekildi qolbasshynyń nazarynan qaǵys qalmaǵan teńizdiń geografııalyq ornalasýy, barys-kelis, tasymal-ótkizgishtik múmkindigi talaı saıahatshylar men zertteýshilerge erterek es jıǵyzdy. Teńizge persııalyqtar qyzyǵýshylyqpen qol sozsa, knıaz Igor, Romanovtar dınastııasy, Ivan Groznyı tustarynda Reseı eli belsendirek qımyldap, teńiz ústin shıyrlaı bastady. Mundaı atoı salýdan Stepan Razın jasaqtary da tys qalǵan joq. Aqyry Reseı eli zertteý-zerdeleý úshin ǵana emes, 1667 jyly alǵashqy áskerı maqsattaǵy kemesin sýǵa túsirip úlgerdi. I Petr jalǵastyrǵan sátti áreketter nátıjesinde teńizdiń biraz bóliginde atalmysh memlekettiń ústemdigi artty. 1742 jyly kemesin teńizge túsirgen Iran shahy Nádir men Reseı arasyndaǵy túrli qıyndyqtar nátıjesinde aqyry eki eldiń kelisimi ornyqty, osy kezeńderdiń ózi Kaspıı teńiziniń bolashaǵyn taný, halyqaralyq mártebesin belgileý qajettigin ańǵartty. Al teńiz betinen shelpek pishindes maı daqtarynyń kórinip, onyń túbine shókken orasan baılyqtyń belgili bolýy – Kaspııdiń mańyzyn burynǵysynan da zoraıta tústi.
TEŃIZ. Búginde Kaspıı Keńes Odaǵynyń ydyraýyna baılanysty jaǵasynda birneshe táýelsiz memleketter tanylǵan teńiz. Eýropa men Azııa qurlyqtarynyń arasynan oıyp turyp oryn tepken sý aıdynynyń naryqtyq ekonomıka zamanynda áleýeti aıryqsha mańyzǵa ıe. Kezinde bir odaq quramynda balyq pen munaı tasymaldaýǵa, ónerkásip ortalyqtarynyń qurylýyna oraı, sondaı-aq, qorǵanys qaýipsizdigin nyǵaıtý maqsatynda órkendegen keme qatynasy egemen elderdiń ózindik múddesi jolynda qaıta qurylymdaýdy bastan keshýde. Qazir Kaspıı jaǵasynda ornalasqan Iran, Reseı, Ázerbaıjan, Túrikmenstan porttary arasynda Qazaqstannyń Aqtaý porty aıryqsha atalady. Ol keme toqtap, júk tıelip-túsiriletin kóp porttyń biri emes, zor áleýetke ıe kólemdi de kóshbasshy beket, toǵyz joldyń toraby, qos qurlyqtyń tanaby derlik dáliz. Aýdany 390 myń sharshy, jaǵalaý uzyndyǵy 7 myń sharshy shaqyrymdy quraıtyn, tereńdigi keı jerlerde 1025 metrge deıin jetetin teńizdiń shartty túrde 28-29 paıyzy Qazaqstannyń, 16 paıyzy Reseıdiń, 21 paıyzy Túrikmenstannyń, 14 paıyzy Irannyń jáne 20 paıyzy Ázerbaıjannyń úlesine tıedi. Qazaqstandyq úlesti jaǵalaý syzyǵy boıynsha eseptegende ol 2340 shaqyrym shamasyndaǵy jer. Ataqty «Uly Jibek jolynyń» súrleýi qalǵan Mańǵystaýda dalalyq avtokólik jáne temirjoldardyń, munaı men gaz tasymaldaǵan qubyrlardyń, kúnge talasa zymyraǵan aqqanat ushaqtardyń saparyn tolyqtyryp, baǵytyn baıyta túsken qatynas túriniń biri osy teńiz arqyly qalyptasty. Bul uly sapar Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda porty tabaldyryǵynan bastalady. Sodan ári álemge qaqpa ashyldy deı berińiz...
QAQPA. Aqtaý portynyń tarıhy ótken ǵasyrdan bastaý alady. Sol kezdegi qoǵamdyq-saıası jaǵdaıǵa baılanysty ýran ónerkásibin damytýdyń kún tártibinde turýy keńestik bilgir ǵalymdardy osy qazba baılyqty izdeý jumysyna jumyldyrdy. Osy maqsatpen arnaıy bir top Mańǵystaý óńirine kep qosyn tikti. Zertteýler nátıjesinde ólkede munaı jáne ýrannyń óndirile bastaýy ony tasymaldaý úshin irgedegi teńiz jolynyń tıimdiligin uqtyrdy. Sodan keıin 1963 jyly aıdaladaǵy teńiz tolqyny alasurǵan keń múıis, teńizdiń shyǵys jaǵalaýynan porttyń negizi salyndy. Aqtaý qalasynyń irgetasy qalanýy, ónerkásiptiń damýy, turǵyndardyń kóbeıýi aýyz sý men elektr energııasyna degen suranysty arttyratyny belgili. О́ńirdi energııamen, aýyz sýmen qamtamasyz etý úshin Qazaqstan men Odaq túgili álemde tuńǵysh ret sý tushytatyn birden-bir atomdyq qondyrǵy BN-350 reaktory 1973 jyly Aqtaý qalasyna ornatyldy. Kóz ilespes jyldamdyqtaǵy shapshań neıtronmen jumys isteýge negizdelgen atalmysh reaktor táýligine 120-150 myń tekshe metr kóleminde teńiz sýyn tushytatyn qýattylyqpen jumys jasady. Teńiz jaǵasyndaǵy dalanyń ıgerilip, onda qala boı kóterip, teńiz sýy tushytylyp kádege jaratyla bastaýynyń barlyǵynda Aqtaý porty úlken qyzmet atqardy. О́zi de keshe ǵana iske qosylǵan, bas tolqyn tosqysymen oǵan qosymsha shaǵyn tolqyn tosqysy bar, qurǵaq júkterge arnalǵan tórt aılaqqa ıe port tutastaı bir óńirdiń, bir qalanyń taǵdyr-turmysynda belsendilikke ıe boldy. 1969-1986 jyldar aralyǵynda Aqtaý portynda taǵy da tórt munaı quıý aılaǵy men parom kesheni iske qosyldy. О́ıtkeni, KSRO-nyń Aqtaý porty arqyly tasymaldaıtyn júk kólemi artty. 80-shi jyldary atalmysh porttan tankerlerge quıylyp teńizdiń arǵy betine asqan munaı kólemi jylyna 7 mln. tonnaǵa deıin jetse, sý kólikterine tıelgen teń-teń qurǵaq júktiń kólemi jylyna 300 myń tonnaǵa jýyqtaǵan. Shaǵyn da bolsa qalyptasyp, mańyna mamandardy toptastyryp, jumysyn júıelendire alǵan port 90-shy jyldar bastalysymen biraz toqyrap qaldy. Jaǵdaı aıtpasa da túsinikti. Keshege deıin júris-turys, qımyl-qozǵalys tetikterin Máskeý basqaryp kelgen porttyń shyǵyryn shyrq aınaldyra úıirý basqa taǵdyry uqsas kórshilerimiz tárizdi bizdiń elimiz úshin de qapelimde ońaı bolǵan joq. Araǵa 3-4 jyl salyp baryp port tamyrynda bulqynys belgi berdi. Sebebi, «úlken úıge ne kerek bolsa, kishi úıge de sol kerek» degendeı, azat el retinde óz túndigin ózi serpı ashqan Qazaqstan tútinin túzep, asyn qamdaý qareketine kiristi. Baryn paıdaǵa jaratýdyń jolyn kúıttedi. 1995 jyly port arqyly eksporttalatyn metall kólemin arttyrdy, Qulsarydaǵy «Teńizshevroıl» birlesken kásiporny óndiretin munaıdy teńiz arqyly tasymaldaý kólemi de ulǵaıdy. Osy ahýaldar tirligine qozǵaý bergen portqa Úkimetimiz nazar aýdaryp, «Aqtaý halyqaralyq teńiz saýda porty» aksıonerlik qoǵamy negizinde memlekettik kásiporyn retinde quryldy. Araǵa taǵy bir 3-4 jyl salyp, ıaǵnı, 1999 jyl Aqtaý teńiz porty úshin qaıta jańǵyrý kezeńiniń bastalýy boldy. Port qýatyn arttyrýǵa arnalǵan jobalar júzege asyrylyp, ınfraqurylym men basqarý qurylymdary jaǵynan jańartý jumystary jolǵa qoıyldy. El Úkimeti Eýropalyq Qaıta qurý jáne Damý bankimen qamtylǵan nesıege portty qaıta qurý jáne damytý baǵdarlamasyn júzege asyrdy.
AILAQ. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń qatysýymen qaıta qurylǵan Aqtaý porty, naqtyraq aıtsaq egemen Qazaqstannyń munaı jáne munaı ónimderin, ártúrli qurǵaq júkterdi halyqaralyq deńgeıde tasymaldaıtyn jalǵyz teńiz porty óz tusaýyn keskeni este. Qaıta qurýdan soń kári túbek Mańǵystaýdaǵy qart Kaspııdiń jaǵasynda táýelsiz Qazaqstannyń aıbyndy porty jańa qarqynmen jumysqa kiristi. Teńiz jaǵalaýyndaǵy Reseıdiń Mahachkala, Olıa, Astrahan, Irannyń Gorgan, Ázerbaıjannyń Baký, Túrikmenstannyń Túrikmenbashy sekildi 14 portqa ózderimen teń dárejede, qoıan-qoltyq jumys jasaı alatyn áleýetin tanytty. Júk saqtaıtyn 50 myń sharshy metrden astam ashyq alańdary, 6 myń sharshy metrlik jabyq qoımasy bar, konteınerler parki bar kóp maqsatty termınalǵa aınalǵan porttyń óndiristik múmkindikterin nyǵaıtýmen birge, zamanaýı jańa tehnologııalardy engizý, menedjment-marketıng júıesi jumysyn arttyrý, basqarý júıesin jáne esepterdi avtomattandyrý, júk aınalymynyń statıstıkasyn jańasha júrgizý, qyzmetkerlerdiń biliktiligin jetildirý, qujattardy resimdeý men tutynýshylarǵa kórsetiletin qyzmet qoljetimdiligin ońtaılandyrý baǵytyndaǵy jumystar qolǵa alyndy. Sonymen qatar port quramyna júkterdi óńdeıtin úsh ámbebap aılaq, astyq eksporttaıtyn, aýyr júkterdi tasıtyn jáne keme óńdeıtin aılaqtar qosyldy. Paromdarǵa vagondar qatynasyn jolǵa qoıǵan parom kesheni, bir mezgilde 4 tankerdi bosata alatyn osynsha munaı quıý aılaqtary men júkterdi aýystyryp tıeıtin quraldary jańardy. Bular Aqtaý porty úshin barynsha qajetti, ýaqyt talap etip turǵan jańǵyrý-jańartýlar bolatyn. Qytaı, Reseı, Batys jáne Shyǵys Eýropa elderi sekildi álem naryǵyna qatysýshy aı múıizdi alyptardyń ortasynda ornalasqan Qazaqstan port arqyly keler ekonomıkalyq paıdany keri qaǵyp nesi bar?! Kaspıı teńizi arqyly Qara teńiz ben Jerorta teńizine, Baltyq basseınderine, Parsy shyǵanaǵyna, Ońtústik-Shyǵys Azııa elderiniń porttaryna shyǵýǵa múmkindik beretin TRASEKA jáne «Soltústik-Ońtústik» halyqaralyq kólik dálizderiniń quramdas bóligi retinde Aqtaý porty tranzıttik-kóliktik úlken áleýetke ıe ekeni belgili. Taratyńqyrap aıtsaq, port óz ótkizgishtigi arqasynda qazir tórt tarapty – Ońtústik-Soltústik, Shyǵys-Batysty baılanystyrý múmkindigin qamtamasyz etýde, Qara teńiz, Volga, Volga-Don, Belomor-Baltyq kanaly arqyly, Iran baǵyty boıynsha ótetin Eýropa-Azııa kólik dáliziniń ótinde tur, sondaı-aq Ázerbaıjan men Grýzııa porttary baǵytyna da qatysady.
Kaspııdegi jalpy júk kóleminiń 30 paıyzyn ótkizetin Qazaqstan portynan jylyna ondaǵan mıllıard AQSh dollaryn quraıtyn júk aınalady. Qazirgi tańda jylyna shamamen 16 mln. tonna tranzıttik júk tasymaldanyp turǵan Aqtaý porty jyl ishinde elimizge 1 mıllıard AQSh dollary kóleminde kiris keltiredi eken. Kemeler men tankerlerge tıelgen júkter Aqtaýdan birneshe baǵytqa – Irannyń Amırabad, Anzalı, Noýshahr, Neka porttaryna, Reseı Federasııasynyń Olıa, Mahachkala, Astrahan, Ázerbaıjannyń Baký jáne Túrikmenstannyń Túrikmenbashy porttaryna jetkiziledi. Sondaı-aq, Aqtaý-Baký, Aqtaý-Olıa, Aqtaý-Anzalı taraptary boıynsha paromdyq jeliler júıeli jumys isteıdi. Al Aqtaý portyna kelip túsken júkter temirjol, avtokólik joldary arqyly Shyǵys elderine, Sibirge jetkiziledi.
JAŃǴYRÝ. Aqtaý portynyń áleýeti de, kólemi de, ondaǵy qajetti qurylymdar men quraldar sany da jyl saıyn ulǵaıyp keledi. Qazaqstandyq porttyń jumys sapasy men tasymaldaý áleýetin arttyrý, básekege qabilettiligin ulǵaıtyp, júk tasymaldaýdaǵy kóshbasshylyq ornyn saqtap qalý úshin jumystar úzdiksiz júrgizilýde. Bul baǵyttaǵy jumystar sanatynda aldymen Memleket basshysynyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý strategııasy men 2003-2015 jyldarǵa arnalǵan elimizdiń kóliktik strategııasyn, Teńiz kóligin damytý baǵdarlamasyn basshylyqqa alǵan porttaǵy ınfraqurylymdyq-ınvestısııalyq joba – «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portyn soltústik baǵytqa keńeıtý» jobasyn ataýǵa bolady. Jer teliminen 22 gektar jer, sý qorynan 25 gektar qaralǵan, júzege asyrylýy men jasalatyn jumystar legi úsh kezeńge bólingen jobanyń alǵashqy kezeńi aıaqtalyp, qorǵanysh gıdroımarattary – mol jáne tolqyn tosqy paıdalanýǵa berildi. Qazir ekinshi kezeń – teńiz túbin tereńdetý jumystary júrgizilýde. Al úshinshi kezeńniń enshisinde úsh qurǵaq júk aılaǵynyń qurylysy bar. Olar jobalyq qýattylyǵy jylyna 2,5 mln. tonna bolatyn bir astyq jáne eki ámbebap aılaq bolmaq. Bul nysandar 2015 jyly aıaqtalyp, iske qosylady dep kútilýde. Qýaty jylyna 1,5 mln. tonna munaı aılaǵyn salý, qýaty jylyna 500 myń tonnalyq qurǵaq júkter aılaǵyn qaıta qurý Aqtaý porty kókjıegin keńeıte túspek. Árbir isten belgili bir nátıje kútiledi, Aqtaý portyn soltústik baǵytta keńeıtý jobasynyń tolyq júzege asyrylýy munda jylyna 5 mln. tonnadan asa qurǵaq júkti aýystyryp tıeýge múmkindik beredi, porttyń jalpy ótkizgishtik áleýeti 12,5 mln. tonnadan 16 mln. tonnaǵa deıin jetedi degen boljam bar. Jalpy, bolashaqty baǵamdap, baǵyt pen júktemeni boljaı áreket etý qajet-aq. Osy oraıda elimizdiń kólik uıymdaryn biregeı logıstıkalyq tizbekke biriktirý arqyly ıkemdilikti arttyryp, dúnıejúzilik kólikter jelisin tartýǵa múmkindik beretin, sonymen qatar porttaǵy keme qatynastarymen birge temirjol júıesindegi kólikterdiń jumysyn utymdy úılestire alatyn, júk aǵymdaryn rettestirip, tabysty arttyryp, básekelestikke tótep berýge shyńdaıtyn mýltımodaldy habtyń qurylýynan port ómirine ózgerister enedi dep kútiledi. Qazir «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda porty» UK» AQ-nyń jalǵyz aksıoneri «Samuryq-Qazyna» UÁQ» AQ port aktıvterin «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-nyń basqarýyna bergen. Mańǵystaý oblysynda «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portymen» birge Quryq teńiz porty, О́zbekstanmen shekaradaǵy Aqjigit, Túrikmenstanmen shekaradaǵy Fetısov kólik toraptary jelisinde Kaspıı mańy halyqaralyq kólik-logıstıkalyq ortalyqtar júıesin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi. Al bul óz kezeginde Qazaqstannyń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qaýymdastyq, Dúnıejúzilik saýda uıymyna keń kólemde qatysýyna jaǵdaı jasamaq. Mýltımodaldyq operatordyń paıda bolýy tasymaldanatyn júkterge qatysty biraz máselelerge oń yqpal etetin bolady, olardyń ishinde júkterdi jetkizýdiń merzimi men qunynda, tarıf máselesinde jańalyqtar engizý josparlanǵan.
BALAMA. «Aqtaý halyqaralyq-teńiz saýda» portynyń júk tasymaldaý, qabyldaý údesindegi búginge deıin atqarǵan jáne bolashaqta atqarylatyn baǵyttary týraly teńizdiń túbine súńgigendeı tereńirek, teńiz aıdynyna maltyǵandaı keńirek baıandaý tolastamasy anyq. О́ıtkeni, ol mańyzdylyǵyn joǵaltpaıtyn áńgime, qaıta kúnnen-kúnge jańaryp, tolysyp, árbir jyldardan jańalyqtar kútken tolaǵaı da telegeı taqyryp. Biraq, atalmysh port – keme qabyldaý men teńiz isiniń qaýipsizdik talaptaryna sáıkes keletin basqarý júıesiniń halyqaralyq standarttary (ISO 9001) boıynsha jumys jasaıtyn Qazaqstannyń básekege qabiletti saýda porty – jalǵyz. Biz osy jalǵyzdy mise tutamyz ba, álde teńiz jaǵasynda taǵy da porttardy túletý múmkindikteri bar ma?
Bul oraıda tilge oralatyny Quryq, Baýtıno porttary. Biraq, olar ázirge Aqtaý porty sekildi saýda-sattyq sharýasymen shartaraptan kelip toqtaǵan kemelerdi qabyldap, osynsha kemelerdi qıyrlarǵa attandyryp salyp turatyn halyqaralyq dárejedegi teńiz-saýda porty emes, bul ekeýi Kaspıı teńiziniń qazaqstandyq sektorynda jumys jasaıtyn, ásirese munaı óndiretin kompanııalardyń qyzmetin qamtamasyz etýge baǵyttalǵan kabotajdyq tasymaldaýlardy júzege asyrady.
Qaraqııa aýdanyndaǵy Quryq porty Aqtaý qalasynan 70 shaqyrym qashyqtyqta. Uzyndyǵy 30-32 shaqyrymǵa sozylatyn Bekovıch-Cherkassk shyǵanaǵyndaǵy Qumdy, Jylandy múıisteriniń arasyndaǵy Quryq portynyń geografııalyq ornalasýy men qolaıly klımattyq ahýaly onyń keleshegine kóp senim uıalatady. Iri sý kólikteri kelýi úshin teńiz jaǵasyndaǵy sýdyń tereńdigi 22 metrden kem bolmaýy tıis bolsa, Quryqta jaǵa tereńdigi 23 metrge jetedi. Bul osy jaǵada 40-60 myń tonnalyq iri tankerlerdi qabyldaýǵa bolady degen sóz. Quryq porty bolashaqtaǵy alyp ortalyqtardyń biri bolady dep kútilýde.
Kezinde munaı jáne qurǵaq júkterdiń paromy, munaı termınaly, keme jóndeý jáne jasaý zaýyttary, teńizdegi operasııalardy qoldaý bazasy, munaı-gaz zaýyty, munaı-hımııa kásiporny salynatyndyǵy aıtylǵan. Qazirgi tańda keme jóndeý jáne jasaý zaýyttaryna qatysty joba men Borjaqty-Ersaı temirjolyn salý jobasy, sondaı-aq teńiz operasııalaryn qoldaý jobalary basymdyqqa ıe.
Al Kaspıı teńiziniń Túpqaraǵan shyǵanaǵyndaǵy Baýtıno portynyń qazirgi qyzmeti – munaı óndirýshi jáne olarǵa qyzmet kórsetýshi kompanııalarǵa qurylǵylar, qurylys materıaldary, janar-jaǵar maılar men ózge de qajetti jabdyqtardy tasymaldaý. 1887 jyly áýeli prıstan bolyp qurylyp, keıin teńiz agenttigi bolǵan aımaq 1960 jyly ǵana port ataýyna ıe boldy. Onda da 3-shi dárejeli. Qyzmeti – munaı keni ıgerile bastaǵan jartyaralǵa tas, shebin, aǵash, kómir túrlerin, sondaı-aq munaıshylarǵa azyq-túlik, qural-jabdyq, kıim-keshek tasý. Keshege deıin negizi júk retinde ulýtastardy tasymaldaǵan port jumysy atalmysh materıalǵa suranystyń azaıýyna baılanysty kibirtiktep qaldy. Alaıda port oryn tepken shyǵanaqtyń soltústik jáne ońtústik kendi, ıaǵnı munaı-gaz aımaqtarynyń ortasynda ornalasýy, teńizdiń ortalyq aýdandarynda boljanǵan osyndaı ken oryndarynyń da shyǵanaqqa jaqyn bolýy Baýtıno portynyń bolashaq áleýetinen habar beredi. Qazir «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portynyń» quramyna júk aımaǵy retinde kiretin Baýtıno porty aýmaǵynda birneshe kompanııalar qyzmet etýde.
2008 jyly porttyń ońtústik bóligine jóndeý júrgizý úshin qarjy bólinip, 2012 jyldyń sońy men 2013 jyldyń basynda port ınfraqurylymyn jabdyqtaý aıaqtaldy. Bıylǵy jyly sharýashylyq ǵımaraty, tekserip-ótkizý pýnkti jáne qoımasy bar óndiristik keshen paıdalanýǵa berildi. Kran joldary men júk saqtaý aımaǵynyń joldary keńeıtilip, aýyr salmaqtaǵy júkterdi kóteretin ANS-500 krany satyp alyndy. Buǵan deıin jylyna 25 myń tonna qýattylyqpen jumys istep kelgen porttyń endi osynsha merzimde 150-200 myń tonna ónimdilikpen jumys isteý múmkindigi bar. Munda budan onshaqty jyl buryn jylyna nebary 9 myń tonna júk tasylǵan bolsa, kórsetkish 2012 jyly 55 myń tonnaǵa jetti. Alańda qurylys jumystarynyń júrýine baılanysty ótken jyly júk tasymaldaýǵa qatysty josparlanǵan meje oryndalmaı qalǵan, alaıda, 6 mln. teńge kóleminde kiris kiripti. Qazir portta 39 adam jumyspen qamtylǵan. Negizi bul eki portta túrli jobalardyń júzege asyrylýy Qashaǵan ken ornynyń ıgerilýine qatysty bolmaq.
Bulardan basqa teńizdegi operasııalardy jaǵadan qoldaıtyn Sartas atty múıis bar. Sartastyń ekonomıkalyq múmkindigin kádege jaratý úshin munda qurylys jumystary 2006 jyly bastalǵan. Sartas múıisinde 730 metrge jýyq qashyqtyqta tósem tóselip, júk túsirý platformasy, Aqtaýdan Qalamqas kenoryna aparatyn jolǵa jalǵaıtyn 33 shaqyrymdyq avtojol, joǵary kerneýli elektr jelisi tartylyp, 2 mln. tonna syıymdylyqtaǵy qatty júkterdi jáne ken ónimderin saqtaıtyn qoıma, sondaı-aq vahtalyq aýyl, janar-jaǵar maı beketteri, tikushaq qonatyn alańy bolady.
Qajetine qaraı teńiz túbin tereńdetý, ınfraqurylymdyq áleýetin arttyrý, ózge de mańyzdy jobalar men jumystar jalǵasyn taba beretin bolsa, Baýtıno jáne Quryq portynyń el yrysyn eselep, Qazaqstannyń kólik-logıstıkalyq belsendiligin bekemdeı túsetin porttar bolyp shyǵatyny anyq.
KО́KJIEK. Qazaqstandyq porttan negizinen munaı, metall, astyq, paromdar jáne basqa da júkter tıeledi. Taıaý keleshekte bul júktermen birge Qytaıdyń, Reseıdiń Oral óńiri men Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń tranzıttik júkteri tasymaldanbaq. Aqtaý portynyń qoldanysqa qolaılylyǵy dep bilýimiz kerek, qazirdiń ózinde parom júkteriniń kólemi udaıy ósip keledi. Sózimizdi dáleldeý úshin ýaqyttyń kórsetkishterine súıenýge tıispiz. 2013 jyly 1 mln. 978 myń tonna parom júgin óńdegen port 2012 jyly odan 28,5 paıyzǵa kem qyzmet etken bolatyn. Qazir basshylyq aldynda munda 2020 jylǵa taman tranzıttik júk aǵymyn qazirgiden 10 esege arttyryp, 170 mln. tonnaǵa jetkizý mindeti tur. Jetigen-Qorǵas, О́zen-Túrikmenstan baǵytynda temirjoldardyń salynyp, Beıneý-Jezqazǵan temirjoly qurylysynyń qolǵa alynýy júk tasymaldaýdaǵy jol qashyqtyǵyn qysqartýǵa, ýaqytty únemdeýge múmkindik bermek. О́z kezeginde Aqtaý teńiz-saýda porty arqyly tasymaldanatyn júkterdiń kólemin arttyratyn bolady. Kók teńizdiń alys kókjıekteri syndy aldyna bıik maqsat, sony josparlardy qoıǵan «Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda porty» búginmen bite qaınasyp, bolashaqqa arshyndy qadam jasap keledi. Qazirgi tasymaldaý kólemin saqtaı otyryp ulǵaıtý, kásiporynnyń tıimdi jáne turaqty qyzmetin qamtamasyz etý, óndiris úrdisin tolyq avtomattandyrý, mýltımodaldyq tasymaldaýdy damytýǵa baǵyttalǵan is-sharalarǵa qatysý kezindegi júk aǵymyn ártaraptandyrý jumystaryn qamtamasyz etý baǵytyndaǵy jumystaryn úılestire júrgizip keledi.
Eń alǵash Aqtaý portynan 1966 jyly qazaqstandyq munaıdy tıep jolǵa shyqqan «Djabraıl» tankeriniń sýdaǵy izimen qazir júzdegen kemeler qalqı júzýde. Jylyna myńdaǵan kemelerdi qabyldaý múmkindigi bar Aqtaý portynan tasylatyn munaıdyń 50 paıyzdan astamyn «Qazteńizkólikfloty» Ulttyq teńiz keme qatynasy kompanııasy tankerleri tasýda. Qazaqstannyń menshikti qurǵaq júk flotyn qurý maqsatynda ótken jyly Kaspıı teńizinde júkterdi tasý úshin eki júk kemesi satyp alyndy. Elbasy ataýymen biri qazaq dalasynyń qasıetti óńirleriniń biri – Túrkistannyń, ekinshisi Alashtyń piri – Beket atanyń esimderin ıelengen qos keme jýyrda alǵashqy saparlaryna attandy.
Kaspıı teńizi aýmaǵynda eksporttyq jáne tranzıttik júk aǵymdaryna qyzmet kórsetý boıynsha jetekshi ustanymdardy jeńip alý men saqtaýdy strategııalyq maqsaty etken, elimizdiń sý kóligi júıesiniń dúnıejúzilik kólik júıesine ıntegrasııasyn qamtamasyz etý, Aqtaý portyn tartymdy top retinde qalyptastyrý jáne onyń strategııalyq rólin kúsheıtý, balamaly kólik baǵyttaryn damytýdy mindet etken «Aqtaý halyqaralyq-teńiz saýda porty» qazir Táýelsiz eldiń teńiz qaqpasy retinde álemge tanyldy.
Aqshýlan asaý tolqyndary aspanǵa umtylǵan tentek teńiz betindegi Kók baıraqty kemelerdiń sátti sapary úzilmesin. Kók teńiz. Kók baıraq. Kók aspan. Biz baratyn sapardyń keńistik kólemi kókjıekteı sheksizdikke ulasqaı!
Janbolat AÝPBAEV,
Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
AQTAÝ-BAÝTINO-QURYQ.
Sýretterdi túsirgender
Erlan Omarov, Serik Maıemerov.
