– Bıyl Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezi ótedi. Eń áýeli, osy sezd týraly oıyńyzdy bile ketsek.
– Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń sezi mańyzdy halyqaralyq oqıǵa ekeni daýsyz. Sebebi is-shara Qazaqstannyń halyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy rólin, ásirese musylmandar men ıslam elderi arasyndaǵy jetekshi memleket retindegi ornyn kórsetedi. Sondaı-aq sezd dúrbeleńge toly álemde din kóshbasshylarynyń jaýapkershiligin kóterýge múmkindik beredi. Shyndyǵynda, jıyn shynaıy jáne dáıekti din qundylyqtaryn, ásirese halyqaralyq dinderdiń álem tynyshtyǵyn saqtaýdaǵy mıssııasyn aıshyqtaıdy. Dinderdiń basty túpqazyǵy bitimgershilikke negizdelgen. Kongress din kóshbasshylary arasyndaǵy syndarly dıalog arqyly adamzatqa qyzmet etý maqsatyna jetýde mańyzdy ekeni sózsiz.
– Qazaqstannyń dinder tatýlyǵyn saqtaýdaǵy rólin qalaı baǵalaısyz?
– Menińshe, Qazaqstan túrli din ókilderi men kóshbasshylardyń basyn jıi qosyp, jeke adam men qoǵam arasyndaǵy túrli nanym-senimder, sondaı-aq din ustanǵandar arasyndaǵy túsinispeýshilikti sheship, ortaq pikir, adamı kózqarastardy qalyptastyrý jolynda alǵashqy sezden beri jemisti ról atqaryp keledi. Shyndyǵynda, bul turaqty kezdesý túrli qoǵam arasynda ózara túsinistik ornatyp, beıbit zamanda ómir súrýge jol ashady. Osyǵan baılanysty Qazaqstan din jolynda júrgender men túrli qoǵam arasynda tynyshtyq pen álemdik turaqtylyqty saqtaýǵa qatysty jaýapkershilik júktegen, búkil din kóshbasshylaryn bir shańyraq astyna jınaǵan birden-bir memleket ekenin ádil túrde moıyndaǵan jón.
– Aldaǵy sezge Rım Papasy da keledi dep josparlanyp otyr. Mundaı qadamnyń dinaralyq tatýlyqty saqtaýdaǵy róli qandaı?
– Rım Papasynyń osy kongreske shaqyrylýy – jaqsy qadam. О́ıtkeni bul aldaǵy kezdesýdiń deńgeıin kóteredi. Munyń máni bar. Sebebi ol búkil álemdegi hrıstıandarǵa yqpal ete alady. О́zderińizge málim, hrıstıan – avraamdyq dinder arasynda negizgi dinniń biri. Sonymen qatar ol ál-Azhar ýnıversıtetiniń bas ımamymen jaqsy qarym-qatynas ornatqan. Rım Papasy da, ál-Azhar ımamy da jaqynda Adamzat baýyrlastyǵy týraly qujat qabyldady.
– Islam dini tatýlyqqa, beıbitshilikke úndeıdi. Biraq keıingi kezde álemde ıslamdy terrorızmmen baılanystyratyndar da bar. Munyń sebebi nede?
– О́kinishke qaraı, ıslamǵa ádiletsiz shabýyl jasalyp, ony fanattyq din dep sıpattaıdy. Iаǵnı dúnıe júzindegi ıslamofobııa fenomeninde mynany eskergen abzal. Keı Islam atyn jamylǵan toptar saıası bılikke jetý maqsatynda shynaıy Islamnan aýytqyp, lańkestik áreketke barady. Olar ózderimen kelispeıtin musylmandardyń kópshiligin kápir dep sanaıdy. Bul – qazirgi zamanda musylman áleminiń eń úlken tragedııasy. Sonyń saldarynan ıslamǵa qatysty teris túsinik qalyptasyp, keıbir saıasatkerler men adamdar ıslamdy ekstremızm dini retinde qarastyrady.
– Islam dininiń ǵylym men bilimge qatysty kózqarasy týraly aıtyp berseńiz.
– Islamnyń adamzat órkendeýine shaqyratyn, jaqsy ómir súrýi úshin qajetti dinı ǵylymdar men praktıkalyq ǵylymdardy úırenýge, jan-jaqty bilim alýǵa, sondaı-aq búkil dáýirde jáne kez kelgen jerde musylmandar men musylman emesterdi alalamaıtyn ustanymyn túsiný ońaı. Islamnyń aqıqaty sol – kez kelgen adam bilim, ǵylym jáne ǵalymdardy baǵalaý týraly kóptegen Quran aıattary men keıbir paıǵambarlyq dástúrlerdi oqyǵanda bile alady. Buǵan Ibn Sına, ál-Zahravı, ál-Harızmı, Djaber Ibn Haııan, ál-Hasan Ibn ál-Haısam sekildi ǵalymdardyń túrli ǵylymı salalardaǵy jetistigi dálel. Sondaı-aq Ál-Farabı, Ál-Kındı, Ibn Rýshd sekildi fılosofııalyq baǵytta ter tókken oıshyldardyń ulan-ǵaıyr eńbekterin aıtýǵa bolady. Olar ǵylymnyń izasharlary retinde ıslam áleminde ilgerilep, qaıta órleýge qol jetkizip, adamzat ómirine ólsheýsiz úles qosty.
Biraq basty másele – ıslam áleminiń materıaldyq ǵylym men ómirlik progress salalarynda artta qalýynda jatyr. Sonymen qatar kóptegen musylman saýatsyz, olar ıman jáne rýhanı ómir máselelerimen qatar dúnıe isterine de mańyz berýdiń qajetin bilmeıdi, naqty Islamnan habardar emes.
– Nur-Múbárak ýnıversıteti oqý baǵdarlamasynda qandaı máselelerge basymdyq beredi?
– Ýnıversıtette qazaq nemese mysyrlyq tarapta da bir komanda rýhynda jumys isteımiz. Stýdentterimizge akademııalyq kýrstar arqyly Islamnyń ómirlik din ekenin, adamdardyń beıbit qatar ómir súrýin qalaıtynyn, musylmannyń búgingi kúnmen ómir súrip, bolashaqqa umtylý kerektigin úıretemiz. Osylaısha, ıslamnyń ótkeni izashar ekenin, sondyqtan alǵashqy musylmandar gúldený men progress dáýirinde ómir súrgenin nasıhattaımyz.
Islam – oılanýǵa shaqyratyn, aqyl-oıdy qajet etetin din. Musylman ár zamanda óz eli men aınalasyndaǵy álemnen qol úzbeı, basqalarǵa paıda ákelip, ózine de paıdaly bolýǵa tıis. Sondyqtan da shákirtterimizge ómirdi Qurandaǵy naqty mátinder men sahıh súnnetke sáıkes uıymdastyrý maqsatynda ıslamnyń ǵylymı ádistemesin jáne ǵylymǵa berik senimdi ǵalymdardyń eńbekqorlyǵyn úıretýge múddelimiz.
– Teris pıǵyldaǵy aǵymdardyń jeteginde ketkenderdi raıynan qalaı qaıtara alamyz?
– Teris aǵymdardyń jeteginde júrgender – qazirgi ýaqytta musylmandar úshin eń qaýipti synaq. О́ıtkeni olar Islam ustanymdaryn durys túsinbeı, musylmandardyń kópshiligine qarsy áreket etip, Islam ilimin burmalaıdy. Osylaısha, jıhad, qasıetti soǵys, bir qudaıshyl musylmandardyń káffaraty sekildi qate túsinik qalyptastyrǵan. Endeshe, qazirgi álemde bul toptardyń ıslam jáne musylmandar týraly qate túsinikterin teriske shyǵarý, túsindirý, sonymen qatar olarmen kúresý oıshyldardyń, dinı ınstıtýttardyń mindeti. Osy oraıda memlekettiń ekstremıster men terrorısterge qarsy májbúrleý ádisterin qoldanýǵa quqyǵy bar ekenin aıta ketken jón.
– Islamdaǵy ýahabızm, salafızm sııaqty aǵymdardy qoldaýshylardyń maqsaty qandaı?
– Islam atyn jamylyp bir ıdeologııa men pikirdi tańatyn oı men amaldardan arylatyn kez keldi. Musylmandardyń kópshiligi ýahabızm jáne salafızm toptarynyń dinı mátinderdi túsinýdegi monopolııasymen betpe-bet kelip otyr. Olar óz ıdeıalaryn taratý jáne basqalardy tartý úshin izbasarlary men jaqtastaryn jınaıdy. Árbir toptyń negizgi kózdegeni – halyqty basqarý jáne demokratııasyz jáne aıdaǵanǵa kónetin halyqty qalyptastyrý, tańdaýy joq absolıýtti kóshbasshylyqqa ıe bolý. Osy maqsatta aqyl-oıdy joqqa shyǵarý, óz doktrınasyn nasıhattaý. Sondyqtan búkil elıta men memleketti ıslamnyń ámbebaptyǵy týraly habardar etý qajet. Islam saıası máselelerde plıýralızmdi jáne eńbekqorlyqty maquldaıtyn din. Sondyqtan basqalarmen birge beıbit ómir súrýge quqyly. Sonymen qatar ıslam shýra júıesin ustanady, bıleýshini tańdaýda jáne konstıtýsııalyq ınstıtýttardy qurýda demokratııalyq joldy tańdaýmen kelisedi.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»
