Kúzgi romans

Keıde qustar barar jaǵyna bizdiń ińkár kóńilimiz ben boıdaǵy bar jyly sezimderdi qosa alyp ushatyn sııaqty. Áıtpese, nege kúzde jer-dúnıeni kóńilsizdik bıleıdi? Nege adamdar sebepsiz muńaıady? Al keýdeńdi ustasań, sap sary saǵynyshtan basqa eshteńe joq. Endi tek saǵynamyz. Kimdi, neni – bilmeımiz. Áıteýir, saǵynamyz. Kúz keldi. Saǵynysh maýsymy bastaldy.

* * *

Jaz ómirin,

máz ómirin qysqartyp,

Bara jatyr, bara jatyr

qus qaıtyp...

Jyldyń dál osy mezgilinde sary dalany terbete áýeleıtin, qaıtqan qustarǵa qosh aıtysatyn bir án bar. Ol – qos talanttyń darynynan týǵan «Qustar qaı­typ barady». Ár kúz saıyn biz osy ánmen kóktemine asyqqan qustardy shyǵaryp salamyz. Bul – kúzdiń áni. Bul – bizdiń án.

«Qustar qaıtyp baradyny» tyńdap otyryp, boıyńda túsi­niksiz bir qımastyq paıda bolady. Kimdi, neni? Bir qaraǵanda, ushqan qustardy qımaı turǵandaı kórinesiń. Al ishteı keýdeńdi ótkenge, jyp-jyly estelikterge hám «umytylǵan» jaqsy adam­darǵa degen saǵynysh kernep turady. О́mirdiń ótkinshi eke­nin endi bir oılaǵanda ánniń qaıyr­masyna tereń kúrsine qosy­lasyń. Qaıtqan qustarǵa qarap, adamnyń sharasyzdyǵyn amalsyz moıyndaısyń. «Qos qanat qusqa bitken maǵan bitse» degen án de osyndaı kúzgi kóńil kúıden týsa kerek.

«Qustar qaıtyp barady» – bizdiń qoshtasý ánimiz. Arman ánimiz. Ushqan qustarǵa «jaqsy kúnderimdi qaıtyp ala kel» degen úmitke toly sálem ánimiz.

Mezgil áýenine aınalǵan qus­tar ániniń tarıhyn týǵan meken­ge taǵy da kúz kelgenin eskerip, aıta ketýdi jón kórdik.

1965 jyly – ol kezde «Qazaq­stannyń eńbek sińirgen óner qaıratkeri» degen ataǵy bar, saz­ger Nurǵısa Tilendıev «Qazaq­fılm» kınostýdııasynda mýzy­kalyq baǵdarlamalardyń bas redaktory qyzmetin atqaryp júr­gen edi. Birde kóńilsiz kúımen 28 panfılovshylar saıabaǵyna barypty. Sonda kózine ushyp júrip, aǵashqa kelip qonǵan tyrna túsedi. Jańa qonǵan tyr­na­ǵa aǵashta otyrǵan basqa qustar, ásirese qarǵalar tynyshtyq ber­­mepti. Qaıta-qaıta shoqyp, ma­za­syn alady. Qustardyń bul áreketinen kóńili buzylǵan sazger: «Adam men qustyń ómiri qandaı uqsas» degen oıǵa keledi. «Jer betinde adam balasy bir-birine sustana qarap, qyzyl sózge jol berip, bir-birin kóre almaı, qýdalap jatady. Bul jaman ǵadet qustardyń da ómirinde bar eken-aý. Tyrnany qarǵalar otyrǵyzbaı qoıdy. Men bolsam, kózime jas alyp, úıge qaraı bettedim», dep kelgen boıda jary Darıǵa Tilendikelinine aıtyp beredi. Osylaısha, saıabaqtaǵy oqıǵadan qatty áserlengen Nurǵısa Tilendıev «Qustar qaı­typ barady» ánin jazǵan eken.

Keıin Tumanbaı Molda­ǵa­lıevke jańa ánniń shyǵýyna yqpal etken kóńilsiz kórinisti baıan­dap, júreginde syz qaldyr­ǵanyn aıtypty. Kóp ótpeı-aq Tumaǵań bul tebirenisti óleńge aınaldyryp, «Qustar qaıtyp barady» áni qazaq aspanynda qalyqtaı jóneldi. Bul – talanttar úndestigi.

Ánniń alǵashqy oryndaýshysy – Halyq ártisi Roza Jamanova. Keıin qos daýysta sol kezde óner­ge endi ǵana qadam basqan Baqyt Áshimova men Sholpan Toqsanova degen jas ánshiler shyrqady. Osy ánnen soń jas talanttardyń esimderi keńinen taraldy desedi. Keıin Maıgúl Qazturǵanova, Ermek Serkebaev, Nurǵalı Núsip­janov syndy saz óneriniń maı­tal­mandary shyrqady. Nur­ǵısa Tilendıev kózi tirisinde shy­ǵar­mashylyq keshteriniń bar­lyǵyn osy ánmen aıaqtaıdy eken. О́zi týyndylarynyń ishinde de osy áýenge erekshe tebirengen. Máńgilik saparǵa attanar sátinde de «Meni «Qustar qaıtyp barady» ánimen shyǵaryp salyńdar» dep amanat etken.

Qos juldyz – Nurǵısa Tilen­dıev pen Tumanbaı Moldaǵalıev qustarmen qoshtasý áninen soń araǵa birneshe jyl salyp, «qaıt­qan qustardy qaıta ushy­ryp ákeleıik» dep bir jaqsy ánniń mýzykasy men sózin jazypty deıdi. El aýzynda aıtylyp júrgen bul áńgimeniń mán-jaıyn alys-jaqynǵa suraý salyp, bile almadyq. Biraq «Qustar qaıtyp baradynyń» jalǵasy ispetti sanalatyn kezekti týyndy qus qanatyna qondyryp kóktemdi de ala kelipti.

«Qus qaıtyp oraldy Alma­tyma» – kóktemdi, jylylyqty, jaqsylyqty kútken barsha jurt­tyń júdegen kóńilin bir serpip tastaǵan án boldy. Almatyǵa oralǵan qustar baqytty ánge salyp, bar qalany shattyqqa bóledi. Ándi estigen el qustardyń qanatymen sol bir jaqsy kúnder qaıtyp kelgendeı qýandy. Kúzde ketken arman án qaıta oraldy dep jubandy.

Taǵdyry baılanǵan bul án­der­men qos avtor kúzden ót­seń, kóktem, qulazýdan soń qýa­ný, saǵynýdan soń qaýyshý, sát­siz­dikten soń kútpegen jaqsylyqtar qarsy alatynyn jetkizgisi kelgendeı. Adam qaı ýaqytta da jaqsylyqqa senip úırengen ǵoı. Árqashan bir baqyttan úmittenip júredi. Ár jannyń júreginde bir uly saǵynysh bar. Bálkı, adamnyń keı-keıdegi maǵynasyz ǵumyryn uzartatyn da osy úmit pen saǵynysh shyǵar.