Bereri kóp baǵdarlama
«Halyqtyń tabysyn arttyrýdyń 2025 jylǵa deıingi» keshendi josparynyń Túrkistan oblysy boıynsha oryndalý barysy talqylanǵan apparattyń aptalyq otyrysynda oblys ákimi Darhan Satybaldy osyndaı tapsyrmalar berdi. Shaǵyn jáne orta bıznesti damytý arqyly óńirde jańa turaqty jumys oryndary ashylýda. Mysaly, «Eńbek» baǵdarlamasy boıynsha jyl basynan beri 67 myńnan asa adam jumyspen qamtylyp, jyldyq jospar 96,8 paıyzǵa oryndaldy. Segiz aıdyń qorytyndysymen jeke bastamalar boıynsha 11 773 jumys orny ashylǵan. Jumyspen qamtý boıynsha aýdandarda da aýqymdy jumystar atqarylýda. Mysaly, bıyl Keles aýdany ákimdiginiń halyqty jumyspen qamtý ortalyǵynyń uıymdastyrýmen «2021-2025 jyldarǵa arnalǵan kásipkerlikti damytý jónindegi ulttyq joba» sheńberinde 5 407 azamatty jumyspen qamtý sharasyna qatystyrý josparlanyp, 8 aıda 2 890 azamat qatystyrylyp otyr. Aýdandyq halyqty jumyspen qamtý ortalyǵynyń dırektory N.Temirbaevanyń málimdeýinshe, bos jumys oryndary jármeńkesinde 57 mekemeden 30 turaqty bos jumys orny, jastar praktıkasyna – 86, «Kúmis jas» jobasyna – 6, qoǵamdyq jumystarǵa 67 bos jumys orny usynylǵan. Sonymen qatar múmkindigi shekteýli azamattardy jumyspen qamtý úshin aýdandaǵy 8 jumys berýshige 8 kvota bekitilip, 2 azamat joldanyp otyr. Al «Probasııa esebinde turǵan» azamattar úshin 7 jumys berýshige 7 kvota bekitilip, 2 azamat joldanypty. Keles aýdany Abaı aýylynyń turǵyny omartashy Qaıyrǵalı Jarqynbaev byltyr memleketten «Bastaý bıznes» arqyly grant utyp alyp, óz kásibin damyta túsken. Omartaǵa qajetti qural-jabdyqtardy satyp alǵan Qaıyrǵalı arany kóbeıtip, qazirgi 50 shaqty omartasyn 500-ge deıin jetkizýdi maqsat etip otyr. Omartashy isteımin degen adamǵa árdaıym jumys tabylatynyn, syltaý izdep otyrǵan durys emes ekenin aıtady.
Halqy tyǵyz ornalasqan óńir turǵyndaryn jumyspen qamtýda «Eńbek» baǵdarlamasynyń alar orny erekshe. Byltyr myńǵa jýyq otbasy atalǵan baǵdarlama aıasynda Pavlodar oblysyna qonys aýdarǵan bolatyn. Al jalpy ótken jyly Soltústik óńirlerge Túrkistan oblysynan 847 otbasy, ıaǵnı 3 779 turǵyn kóship barǵan. Bul respýblıka boıynsha kóshkenderdiń 30 paıyzyn quraıdy. Onyń ishinde Pavlodar oblysyna – 550 otbasy (2 700 adam), Soltústik Qazaqstan oblysyna – 206 otbasy (837 adam), Qostanaı oblysyna – 55 otbasy (161 adam), Shyǵys Qazaqstan oblysyna 36 otbasy (81 adam) kóshken. Olardyń 1 869-y eńbekke qabiletti, al turaqty jumyspen qamtylǵandary – 1 294 adam. Sonymen qatar 397 adam jeke kásibin ashsa, al qalǵan 178-i – úı sharýasynda. О́tken jyly mal jáne egin sharýashylyǵymen aınalysýǵa qonys aýdarǵan azamattarǵa 5-7 myń gektardan astam jer berilip, birqatar aýyl kooperatıvteri men óz isterin ashty. Memlekettik baǵdarlama aıasynda qonys aýdarýshylar qatary jyl saıyn artyp keledi. Bıyldyń 7 aıynda «Qýatty óńirler – el damýynyń draıveri» ulttyq jobasy aıasynda Soltústik óńirlerge taǵy 270 otbasy qonys aýdarǵan. Iаǵnı 951 turǵyn teriskeıge kóship, jańa ómir bastady. Al jalpy bıyl respýblıka boıynsha joba aıasynda Túrkistan oblysyna 6 424 kvota bólingen. Bul oraıda túrkistandyqtardyń basym bóligi Pavlodar oblysyn tańdaǵan. Atalǵan óńirge 131 otbasy (401 adam) kóship, bul qonys aýdarǵandardyń 42,16 paıyzyn qurap otyr. Soltústik Qazaqstan oblysyna 109 otbasy (469 adam), Qostanaı oblysyna 23 otbasy (65 adam) kóshken.
Qonys aýdarǵan turǵyndardyń turmystyq jaǵdaıymen tanysý maqsatynda, quramynda oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasynyń qyzmetkerleri, kásipkerler, árbir aýdan men qalada kóshi-qonǵa jaýapty mamandar men jýrnalıster bar delegasııa Pavlodar oblysyna baryp ta qaıtty. Jumys kúshi tapshy oblysta qonys aýdarýshylarǵa qolaıly jaǵdaı jasalýda. Qoldaýǵa ıe bolǵandardyń biri – Túrkistan oblysy, Saryaǵash aýdanynan Zańǵar aýylyna kóship kelgen Sherzat Raıymbekovtiń aıtýynsha, soltústikte ómir súrýge, tirshilik jasaýǵa barlyq múmkindik bar. Tek erinbeı jumys isteseń bolǵany. Sherzat baý-baqshanyń qyr-syryn jaqsy meńgergendikten jylyjaımen aınalysýdy jón sanapty. Kásipker otbasy qııar men qyzanaqtan bólek qaýyn, shalǵam ekken. Búginde 3 sottyq jerden 3 mln tabys tapqan.
«Eńbek» memlekettik baǵdarlamasy júzege asyrylǵannan bastap óńirlik kvota aıasynda Pavlodar oblysyna Túrkistan óńirinen 2 700 adam kóship kelipti. Pavlodar oblystyq jumyspen qamtýdy úılestirý jáne áleýmettik baǵdarlamalar basqarmasy basshysynyń orynbasary Gaýhar Baıtilesova kvota boıynsha bıyl 578 adam kóship kelgenin aıtady. Byltyr qonys aýdarýshylarǵa 354 páter berilgen. Qonys aýdarýshylarǵa beriletin sýbsıdııa 35 aılyq eseptik kórsetkishten 70 aılyq esep kórsetkishke deıin tólenedi. Otbasy músheleriniń árqaısysyna 214 myń teńge beriledi. Sondaı-aq qonys aýdarýshyǵa 12 aı boıy turǵyn úıdi jaldaý jáne kommýnaldyq qyzmetterge aqy tóleý boıynsha materıaldyq kómek usynylady. Búginde Pavlodar oblysy aýyl sharýashylyǵy mamandaryna, bilim salasyna, dárigerlerge, tehnıkalyq mamandyqtarǵa jáne qyzmet kórsetý salasynyń mamandaryna muqtaj. Mysaly, Tereńkól aýdany Jańabet aýylynda muǵalimder tapshy. Túrkistandyq delegasııa Pavlodar oblysynyń aýyldaryndaǵy turǵyndardyń jaǵdaıyn bilip qana qoımaı, kóshi-qon saıasatyna qatysty usynystardy saralady. Bul baǵytta aldaǵy ýaqytta da jumys jalǵasyn tappaq. Búginde Túrkistan oblysynyń halyq sany 2,2 mıllıonnan asty. Al óńir boıynsha jumyssyzdyq deńgeıi 5,2 paıyzdy qurap otyr.
Árıne, soltústik óńirge qonys aýdarý – óńirdegi jumyssyzdyq deńgeıin tómendetýdiń bir baǵyty ǵana. Áıtpese oblysta 2025 jylǵa deıin 250 myńnan astam jańa jumys ornyn ashý kózdelgen. Halyqtyń tabysyn arttyrý maqsatynda «Túrkistan oblysy boıynsha 2022-2025 jyldarǵa arnalǵan jumyspen qamtý kartasy» jobasy bekitilip, nátıjesinde 143 792 jumys oryndaryn ashý josparlanǵan. Sonymen qatar Memleket basshysynyń «10 myń turǵynǵa 100 turaqty jumys oryndaryn ashý» jónindegi tapsyrmasyna sáıkes, oblystyń ekonomıkalyq belsendi halyq sanyna qaraı 8 194 jańa jumys oryndary ashylady. Bıyl 444 salalyq jobalardy iske asyrý aıasynda 33 819 jumys ornyn ashý kózdelýde. «Jastar tájirıbesi» jobasy sheńberinde bıyldan bastap 5 658 adamǵa – 6,2 mlrd teńge, «Alǵashqy jumys orny» jobasy aıasynda 386 azamatqa 436,7 mln teńge qarjy qaraldy. Sondaı-aq jastardyń iskerlik bastamalaryna qaıtarymsyz 3,4 mlrd teńgege 2 765 granttar berý kózdelýde. Degenmen óńirde óz kúshimen kásipkerligin damytyp, aýyldastaryn jumyspen qamtyp otyrǵan azamattar da az emes. Mysaly, Báıdibek aýdanynyń turǵyny 15 mln teńge turatyn asyl tuqymdy qoshqar ósirýdi qolǵa alyp otyr. Shaıan aýylynda turatyn Amanýlla Aıtahanov asyl tuqymdy «gıssar» qoıyn ósirýmen aınalysady. Qylshyq júndi, quıryqty qoılardyń eti maıly ári dámdi keledi. Baǵasy da qazaqy qoıdan qymbat. Máselen, salmaǵy 180-190 keli tartatyn qoshqardyń quny 10-15 mln teńgege deıin barady. «О́tken jyly saryaǵashtyq Qýanysh Myqtybaev esimdi azamat «kashtan» qoshqaryn 40 myń dollarǵa satyp aldy. Boıy bir metrden asatyn qoshqardyń salmaǵy 176 keli boldy. «Kashtannyń» qozysy kemi 1 mln teńgeden joǵary baǵalanady», deıdi sharýa. Amanýlla Qurmanjanulynyń qorasyndaǵy sol «kashtan» tuqymdy qoshqardyń qozysyna da qyzyǵýshylyq tanytyp, satýǵa qolqa salǵandar kóp eken. «15 mln teńgege bermedim. Sebebi ózime qajet. Qoılarǵa qosyp, tuqymyn alyp, kóbeıtemin», deıdi ol. Jalpy Aıtahanovtar otbasy burynnan mal sharýashylyǵymen aınalysady. Keńes ókimeti kezinde ákesi Qurmanjan kolhozdyń qoıyn baqqan. Al el táýelsizdigin alǵan soń jeke sharýashylyq bolyp bólingen. Qazirgi kezde sharýashylyqta 1 500-ge jýyq asyl tuqymdy «gıssar» qoıy bar. Odan bólek, 150-deı jylqy men 40-qa jýyq sıyr ósirip otyr. «Memleketten eshqandaı sýbsıdııa alǵan emespin. Barshasy – ózimizdiń qol eńbegimizben jasap jatqan dúnıemiz. Buryn bizde tek «merınos» qoıy bolatyn. Keıin Saıramnan 1 mln teńgege «kashtannyń» qozysyn alyp keldim. Sondaı-aq araǵa 2-3 jyl salyp, 200 «gıssar» tuqymdy qoıdy qostym. Sodan barlyq qoıdy asyl tuqymdy ettik», deıdi Amanýlla Qurmanjanuly. Kóbinese qoılaryna ózi qaraıtyn sharýaǵa balasy kómektesedi. Odan bólek eki jumysshysy bar. Mal qyrkúıekke deıin jaıylymda júredi. Kún sýyta bastaǵan sátte qorada ustaıdy. Qazaqy qoılardy bordaqylaý úshin arnaıy baılaıdy. Aıta ketelik, búginde Shaıan aýylynda «gıssar» qoılaryn ósirýshiler kóbeıip keledi. Olardyń barshasy Amanýlla Aıtahanovtan «kashtannyń» tuqymyn alyp, keńesine júginip otyrady.
Qurylys kóbeıse, jumyssyzdyq azaıady
Jergilikti turǵyndardy jumyspen qamtýda óńirdegi qurylys nysandarynyń úlesi aıtarlyqtaı. Belgili bir nysannyń qurylysy kezinde jumysqa alynatyndardan bólek, paıdalanýǵa berilgen soń da turaqty jumys orny ashylady. Mysaly, jýyrda Saıram aýdanynda 5 jekemenshik mektep ashyldy. Onyń biri Qaınarbulaq aýyldyq okrýgindegi 300 oryndyq bastaýysh synyptaryna arnalǵan mektep bolsa, qalǵan 1 200 orynǵa arnalǵan 4 jalpy orta mektep Mankent aýyldyq okrýginde ornalasqan. Qurylysy 2021 jyly bastalyp, bıyl aıaqtalǵan mektepke kásipker, aýdanǵa belgili azamat Sıqymbaı Saǵyndyqov óz esebinen 210 mln teńge jumsaǵan. Jańa bilim uıasyna negizgi pánderdi oqytýǵa 20-dan asa muǵalim jumysqa qabyldanǵan. Al jeke kásipker N.Sýlaımanovtyń demeýimen jekemenshik mektepterdiń qurylystaryna 1 mlrd 200 mln teńgeden asa qarjy jumsalǵan. Búgingi tańda jekemenshik mektepterine 40 mln teńge kóleminde mektep formasy, 80 mln qarjyǵa oqýlyqtar satyp alǵan. Kásipker 2022-2023 jyl aralyǵynda zamanaýı úlgidegi, tıptik, bilim standarttaryna saı, úsh tilde oqytylatyn 1 200 oryndyq 6 mekteptiń qurylysyn aıaqtap tapsyrmaq. Jalpy, 7 200 balany oqýmen jáne 660 muǵalimdi jumyspen qamtý josparlanýda. Qazirgi tańda bala sany artqan mektepterden oqýshylar men ustazdar jekemenshik mektepterge ótýde. Olardyń saǵat júktemeleri men jumys oryndaryn saqtaý máseleleri boıynsha ákimdik, bólim, kásipodaq jáne kásipker arasynda memorandým túzilgen. Jekemenshik mektepterdiń ata-analar úshin utymdysy – balalarǵa sapaly bilim berýge mán berilgen, oqýlyqtar men mektep formalarymen qamtylǵan. Olardy tasymaldaý qyzmeti, tamaqtandyrý máseleleri uıymdastyrylǵan. Ásirese bala densaýlyǵyn jaqsartýǵa arnalǵan dárýmenderi baı, tabıǵı taza ónimderi as mázirine engizilgen. Ashyq jáne jabyq sport ǵımarattary jetkilikti. Keıbir ǵımaratta basseın iske qosylǵan. Sondaı-aq balalardy sergitetin, ónerge baýlý maqsatynda qosymsha úıirmeler ashylǵan. Jalpy alǵanda, Saıram aýdanynda 10 jekemenshik mekteptiń qurylysy qolǵa alynsa, sonyń 5-eýiniń qurylysy aıaqtalyp, el ıgiligine tapsyryldy.
Oblysta bıyl 59 mekteptiń qurylys jumystaryn júrgizýge 20,7 mlrd teńge qarjy qaralǵan. Jyl sońyna deıin 59 mekteptiń 21-in paıdalanýǵa berý josparlanǵan. Bul oraıda oblys basshylyǵy tarapynan mektepterdiń qurylys jumystarynyń merziminde aıaqtalýyn qamtamasyz etý, sapany qatań baqylaýda ustaý, kemshilikterdi joıyp, bilim salasyna qatysty qordalanǵan máselelerdi sheshý úshin kezeń-kezeńimen is-sharalar josparyn bekitý tapsyrylǵan. Atalǵan jumystarǵa tıisti basqarma basshylary men aýdan, qala ákimderiniń tikeleı jaýapty ekeni eskertilgen. Oblysta 32 mektepti kúrdeli jóndeýden ótkizý úshin jalpy 4 mlrd teńgeden astam qarajat qaralǵan. Jyl sońyna deıin olardyń jartysy tolyq jóndeýden ótedi. Jýyrda paıdalanýǵa berilgen mektepterdiń ekeýi
– Keles aýdanynda. Ekeýi de 300 orynǵa laıyqtalǵan, zamanaýı úlgide salynǵan. Al Saýran aýdanynda zamanaýı úlgidegi úsh jańa mektep paıdalanýǵa berildi. «Jańa Iqan» mektebine 400-ge jýyq oqýshy qabyldanyp, 50-ge jýyq ustaz, 10 kishi qyzmetker jumyspen qamtyldy. Al «Daryn KZ» mektebiniń alǵashqy oqýshylary bolyp 250-den astam oqýshy qabyldanyp, 40-qa jýyq ustaz ben 10 kishi qyzmetker jumysqa qabyldandy. О́ńirdegi bilim berý mekemelerinde «Jasyl Qazaqstan» ulttyq jobasynyń «Ekologııa bolashaǵy» baǵytyn iske asyrý maqsatynda tıisti jumystar atqarylýda. Bilim berý júıesine ekologııalyq aspektilerdi ıntegrasııalaý aıasynda oblys mektepterinde orta mektep baǵdarlamasyna sáıkes 9 – synyp oqýshylary «Ekologııa negizderi» kýrsymen 100 paıyz tolyq qamtylǵan. Oqýshylardyń úzdik jasyl tájirıbeler men tehnologııalarǵa qoljetimdiligin qamtamasyz etý, olardy qosymsha bilim berýmen qamtý maqsatynda oblys mektepterinde 75 mektep jylyjaıy jumys isteıdi. Aldaǵy oqý jylynda mektep jylyjaılarynyń sanyn 288-ge jetkizý josparlanyp otyr. Atalǵan mektep jylyjaılarynda oqýshylar «Ekologııa negizderi» kýrsynan ótedi. Sonymen qatar oblys kolledjderinde 16 jylyjaı jumys istep tur. О́ńirdegi 53 qosymsha bilim berý mekemelerinde 28 500 oqýshy, mekteptegi úıirmelerde 355 600 oqýshy qosymsha bilimmen qamtylyp, qamtý kórsetkishi 70,1%-dy qurady. Josparǵa sáıkes 2022 jyly qosymsha bilimmen qamtylǵan oqýshylar úlesin 75,5%-ǵa jetkizý josparlanǵan. Bilimmen qamtý barysynda ekologııalyq-bıologııalyq baǵytqa basymdyq berilgen. Flora jáne faýna álemi, jas ekolog jáne jas natýralıster úıirmeleri turaqty túrde jumys júrgizedi.
Turǵyn úı qurylys baǵytynda da jumys qyzý. Oblysta bıyl 97 kópqabatty turǵyn úıdiń qurylysy aıaqtalyp, 6 myń otbasy qonys toıyn toılaıdy. Iаǵnı barlyq qarjylandyrý kózderinen 855 myń sharshy metr turǵyn úı (5 935 páter) paıdalanýǵa beriledi. «Nurly jer» memlekettik turǵyn úı qurylysy baǵdarlamasy aıasynda qurylysy júrip jatqan 5, 7, 9 jáne 12 qabatty úılerdiń sapasy qatań baqylaýda. Jyl basynan beri jalpy alańy 365,8 myń sharshy metr baspana paıdalanýǵa berildi. Mejelengen jospar 61,6 myń sharshy metrge artyq júzege asyrylǵan. Onyń ishinde halyq qarjysyna salynǵany 272,4 myń sharshy metrdi nemese ótken jyldyń sáıkes kezeńine 101,5% bolyp qalyptasty. Jalpy, oblystaǵy qurylys jumystarynyń kólemi 7 aıda 150 mlrd teńgege jýyqtaǵan. Ákimshilik – iskerlik ortalyqta 60 kópqabatty úıdiń qurylysy aıaqtalýǵa jaqyn.
Aıtpaqshy, oblystyq energetıka jáne turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq basqarmasynyń málimetinshe, óńirdegi 7 aýdan, qalada 21 ortalyqtandyrylǵan jylý qazandyǵy jáne 1 jylý elektr ortalyǵy jylytý maýsymyna daıyn. Al Kentaý qalasynda ornalasqan «JEO-5» jylý ortalyǵynyń jylytý maýsymyna daıyndyq jumystary qolǵa alynǵan. О́ńirge qajetti kómir men suıyq otyn tasymaldanýda.
Túrkistan oblysy
