Jerdiń ıgiligin el kórsin

Oblysta 605 eldi meken bolsa, sonyń 441-ine jaıylymdyq jer je­tis­peıdi. Mal súmesimen kún kórip otyrǵan aýyl turǵyndary tarapynan ókpe-nazdyń kóp týyndaıtyn jeri de osy. Keıde máseleniń kúrdelenýine jergilikti atqarýshy organdardyń sheshimdi durys qabyldamaýy sebep pe dep oılaısyń. Máselen, oblys ortalyǵynyń irgesindegi Sadovyı aýy­lyndaǵy 200 jýyq otbasy 200-den asa qara mal men 300-den asa qoı-eshkini áreń baǵyp otyr. Sha­byn­dyq jer bolmaǵandyqtan malsaq qaýym jem-shópti satyp alady. Aýyl turǵyndarynyń aıtýlaryna qa­ra­ǵanda, jem-shópti satyp alyp, mal baǵý múlde tıimsiz. Maldyń eti men sútinen túsken tabys óziniń azyǵyna jumsalmaq. Bir ókinishtisi, bul aýylǵa tıesili jaıylymdyq jer – Kókshetaý-Atbasar tasjolynyń boıynda, shamamen jıyrma shaqyrym jerde. Onda týsyrap jatqan baqandaı 10 myń gektar jer bar. Ne egin egil­meı­di, ne mal jaıylmaıdy. Qansha tyrysqanymen, aýyl turǵyndary bul alqapqa malyn jetkize almaıdy, óıtkeni jol boıy – syńsyǵan egistik alqaptar. Mine, bar jerdi kádege asyra almaýdyń sebebi osynda jatyr. Al el irgesindegi mal jaıylymy shetki úıdiń aýlasyna deıin egilgen egistik arǵy betinde. Endi túsinip kórińiz. Ol jaıylymǵa egistikti baspaı mal qalaı ótpek?! Erte kóktemde aýyl turǵyndary osy máseleni ashyna aıtqan soń baryp kórdik te. Jergilikti sharýashylyq basshylary egistik orta­synan kóldeneńi 300 metr jol qaldyramyz, mal sol jerden ótip, jaıylymǵa barsyn degen ýáj aıtty. Negizi tyǵyryqtan shyǵatyn jol bul emes qoı. Áýel basta jerdi bólgen kezde aýyl irgesindegi alqapty jaıylym etip bos qaldyryp, egindi árirek ekse de bolar edi. Sol kezde eshkim de ókpe aıtyp, tıisti oryndardyń tabaldyryǵyn tozdyrmas edi. Mundaı oılanbaı, ıen tegin jerdi beıbereket bólýdiń kóp jerde kezdesetinin ekpin túsirip aıta ketýge tıispiz. Áıtpese, mıllıon gektar jeri kádege aspaı bos jatqan ólkede jaıylym tabylady.

2022 jyldan bastap osy bir ótkir máselege memleket tarapynan aıryq­sha kóńil bóline bastady. Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasyna oraı jerge baılanysty tekserýlerge tyıym salatyn moratorııdiń kúshi joıyldy. Sol sátten bastap seń qozǵaldy. Ile oblystyq jer resýrstaryn basqarý departamenti 334 kásipkerlik nysanǵa qatysty jerdi qan­shalyqty zańdy paıdalanyp jat­qandyǵyna oraı tekserý júrgizýdi qolǵa aldy. Jyl basynan beri 52 aýyl sharýashylyǵy taýaryn óndirýshi kásiporyndar tekserilip, nátıjesinde 40 uıǵarym joldandy. Qazirgi kúni sotqa 116,1 myń gektar jerge baı­lanys­ty 21 talap-aryz túsken. Aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jer­lerdi bos jatqandyqtan keıin qaıtarý, zańsyz shyǵarylǵan sheshimderdiń kúshin joıý týraly 18 talap-aryz qa­ras­tyrylýda. Kúni búginge deıin memleket menshigine 89,2 myń gektar jer qaıtaryldy.

Departament basshysy Erǵalı Sho­rınnyń aıtýyna qaraǵanda, jerdi memleket menshigine qaıtarý jos­pa­ry úsh baǵytta júrgizilýde. Bul – tur­­ǵyndar tarapynan túsken óti­nish­ter boıynsha paıdalanylmaı jatqan jerlerge qatysty tekserý, olardyń jergilikti atqarýshy or­gan­dardyń qarastyrýyna joldaý jáne aýyl sharýashylyǵy ta­ýarlaryn óndirýshiler arasynda túsinik ju­­mystaryn júrgizý. Bıylǵy jyl­­dyń basynan bastap departa­ment 40 sharýashylyq nysanyna 130 myń gektarǵa jýyq jerdiń paıdalanyl­maı jatqany týraly uıǵarym joldaǵan. Bir áttegen-aıy, zańǵa sáıkes nusqamada kórsetilgen zań buzýshylyqtyń joıylýyn tek bir jyldan keıin ǵana tekserýge bolady. Oǵan deıin esil ýaqyt tekke ketedi. Mine, sondyqtan departament qyzmetkerleri aýdandarǵa shyqqan kezde kásipkerlermen kezdesip, aýyl turǵyndarynyń qajettiligine oraı jaıylymdyq jerlerdi qaıtarýdy suraıdy. Máselege túsinistikpen qa­­raı­tyndar da bar. Ol týraly da aıta ketelik. Atbasar aýdanyndaǵy «Shor­tanbaı-2020», Birjan sal aýda­nyndaǵy «Bolashaq Invest 2018» jaýap­kershiligi shekteýli serik­tes­tik basshylary 3 myń gektarǵa jýyq jaıylymnan bas tartyp, aýyl turǵyndarynyń paıdalanýyna bergen. Aqkól aýdanyndaǵy «Jarlykól» seriktestigi 2 myń gektar jaıylym­dy bosatqan. Mundaı mysaldar ara­gidik bolsa da kezdesip qalady. Ol úshin, árıne, jaǵdaıǵa túsinistikpen qa­raǵan seriktestik basshylarynyń áreket­terin quptaýymyz kerek. Atba­sar aýdanynyń ákimdigi taıaýda 20 myń gektardan astam jaıylymnyń qaı­ta­ryl­ǵandyǵyn jarııa etti.

Jaıylym máselesi retke kelti­ril­se, aýyl turǵyndarynyń kóp jyl­­dan beri qordalanyp qalǵan má­se­­leleri ońynan sheshiler edi. Biraq bul arada da oılastyratyn sharýa az emes. Aıtalyq, aýyl turǵy­ny­nyń qan­shalyqty mal basyn ustaýǵa ha­qy­sy bar ekeni Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń «Jaıylymdar týraly» zańynda taıǵa tańba basqandaı etilip, aıqyn jazylýy kerek. Aýyldaǵy malsaq qaýymnyń baǵymyndaǵy mal sany da árqıly ǵoı. Máselen, bir otbasynda 5 sıyr bolsa, kórshisinde 50 iri qara mal. Mundaı jaǵdaıda kelisim qalaı jasalmaq. Endigi bir másele – ata dástúrimen búgingi kúni týsyrap bos jatqan jaılaýlardy tıimdi paıdalaný. Bir qaraǵanda, retteýge bolatyn sharýa tárizdi. Ol úshin sý aıdyndary joq jerge uńǵymalar qazyp, elektr qýatyn tartsa, jetip jatyr. Al ıen jaılaý bizdiń óńirde az emes. Esildiń boıy mııa, bozqanaq, bozjýsan, qońyrbas, aqseleý ósetin, ızen men qaraóleń jaıqalǵan qunarly jaıylymǵa toly. Tipti ásirelep aıtqanda jetek shanshysań, arba ósip shyǵady deıtindeı. Aqanborlyq, Taısary, Jabaı, Aqsorań, Jylandy tárizdi aýmaǵy áldeneshe kósh bolatyn jerlerde qanshama mal baǵýǵa bolar edi. Endi bir kezekte bos jatqan jerlerdi esepke alyp, kópjyldyq ekpe shópter ekse, jer qunary arta túspeı me? Sol sátte jaılaýdyń da jany kirip qalary daýsyz. Bálkim, maly kóp sharýalar aýyl mańynda otty jer az bolsa, erte kóktemde biri­gip, jaılaýǵa shyǵý qamyn jasasa.

Jer máselesinde túıtkildi tus áli de az emes. Osyǵan oraı departament bas­shysynyń da pikiri kóńilge qo­nym­dy aıtylǵan tárizdi.

– Árıne, shaǵym aıtyp keletin adamdar az emes. Biraq belgilengen tár­tip bar ekenin eskerýimiz kerek, – deıdi Erǵalı Shorın, – kásip­ker jerdi 20 jyl paıdalanbasa da tek­se­rip, shara qoldaný úshin sha­ǵym­da­nýshynyń aryz-shaǵymy durys túzilýi kerek. Áıtpese biz tek­se­rýdi óz betimizshe uıymdastyra almaımyz. Árbir tekserý quqyqtyq statıstıka or­gan­darynda tirkeledi.

Aldaǵy ýaqytta bos jatqan jer­ler­di memleket menshigine qaıtarý ju­mystary jalǵasa bermek. Jer te­limderin alýdyń zańdylyǵy da tekseristen ótkiziledi. Mine, osyndaı súzgimen súzilgen kezde egistik jáne jaıylymdyq jerler jalpy jurt­tyń kádesine jarap, el ıgiligi artyp, yrysy kóbeıedi. Elimizdegi ádilettiń saltanat qurýy osyndaı irgeli jumystardan bastalsa kerek-ti.

Aqmola oblysy