Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Sezd aıasynda keshe Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵynyń HH otyrysy ótti. Is-sharaǵa álemdik jáne dástúrli dinderdiń 30-ǵa jýyq ókili qatysty. Otyrysty ashqan Parlament Senatynyń Tóraǵasy, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri sezi Hatshylyǵynyń basshysy Máýlen Áshimbaev VII sezdi uıymdastyrý jolynda birlesip atqarǵan aýqymdy jumys úshin barsha qatysýshyǵa alǵys bildirdi. Sondaı-aq Hatshylyq basshysy forým álemdik qoǵamdastyq úshin asa jaýapty kezeńde ótkizilip otyrǵanyn, sondyqtan ony tarıhı oqıǵa retinde ataýǵa tolyq negiz bar ekenin aıtty.
«Bıylǵy sezd álem úshin tarıhı jáne biregeı oqıǵaǵa aınalady desek, artyq bola qoımas. Eń aldymen, bul koronavırýs pandemııasy bastalǵaly beri alǵash ret ótkizilip otyrǵan Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi. Indet kezinde bizge dıalog pen tikeleı qarym-qatynas jetispegeni sózsiz. Sezd rýhanı kóshbasshylarǵa tikeleı suhbat qurýǵa, dinaralyq jáne órkenıetaralyq dıalogty nyǵaıtýdyń mańyzdy máselelerin birlesip qaraýǵa, sondaı-aq álemdi alańdatqan ózekti problemalardy sheshý joldaryn talqylaýǵa úlken múmkindik beredi», dedi Máýlen Áshimbaev.
Sezd Hatshylyǵynyń basshysy qazirgideı shıelenister jaǵdaıynda qatardaǵy azamattarmen birge saıası lıderlerge de rýhanı qoldaý, durys qundylyqtardyń paradıgmasy jáne jańasha baǵdar asa qajet ekenin atap ótti.
«Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary VII sezi halyqaralyq qoǵamdastyq úshin mańyzdy kezeńde ótip otyr. Búkil álemge pandemııa, qaqtyǵystar, sanksııalar, klımat ózgerýi jáne basqa da jahandyq máseleler áli de áser etip otyr. Álemdegi geosaıası shıelenis pen qaqtyǵys deńgeıiniń artqanyn bárimiz kórip otyrmyz. Elder arasyndaǵy senimsizdik, soǵystar, lańkestik áreketterdiń jalǵasýy, halyqaralyq uıymdardyń tıimdi bolmaýy jalpy álemdik jaǵdaıǵa teris áser etedi. Osyndaı kezeńde forýmymyz halyqaralyq qoǵamdastyqqa mańyzdy úles qosa alady. Dıalogqa, qaıshylyqtardy jeńýge, qaqtyǵystardy toqtatýǵa jáne beıbitshilikke qol jetkizýge shaqyramyz», dedi M.Áshimbaev.
Sonymen qatar Senat Tóraǵasy sezd barysynda pandemııadan keıingi damý taqyryby basty taqyryptardyń biri bolatynyn atap ótti. Pandemııa saldarynan kelgen ekonomıkalyq jáne áleýmettik máseleler, adamdardyń ómir súrý deńgeıiniń tómendeýi, oqshaýlaný turǵyndardyń narazylyǵyn týǵyzǵanyna toqtaldy.
«Pandemııa bizdi teńgerimdi ekonomıkalyq jáne tehnologııalyq damý, qorshaǵan ortany qorǵaý, áleýmettik, genderlik jáne sıfrly teńsizdikti tómendetý máselelerine jańasha kózqaraspen qaraýǵa májbúr etti. Osyndaı jaǵdaıda qarapaıym azamattarǵa da, saıası kóshbasshylarǵa da rýhanı qoldaý, jańa qundylyqtar paradıgmasy, dúnıetanymdyq nusqaýlar qajet.
Indetten keıingi álemniń jańa kontýryn, onyń damýynyń irgeli qaǵıdattaryn dinı jáne rýhanı kóshbasshylarsyz talqylaýǵa bolmaıtynyna senimdimiz. Neǵurlym teńdestirilgen, úılesimdi jáne ekologııalyq taza álem qurý úshin saıasatkerler men bıznestiń kúsh-jigeri jetkiliksiz ekeni anyq.
Mundaı qajettilikti rýhanı kóshbasshylar men dinı qaıratkerler óteı alady. Olar álemdik qoǵamdastyqty kelisimge shaqyryp, ortaq múddege jumyldyrady. Sondaı-aq beıbitshilik pen adamzattyń ıgiligi jolynda ózara dıalogty qamtamasyz etedi», dedi Máýlen Áshimbaev.
Budan bólek, Senat Tóraǵasy sezd jumysyna bedeldi tulǵalar keletinin de atap ótti. Olardyń qatarynda Vatıkan jáne katolık shirkeýiniń basshysy Rım Papasy Fransısk, ál-Azhar meshitiniń joǵarǵy ımamy sheıh Ahmad at-Taıeb sekildi din basshylary bar. Jalpy, forýmǵa 50-ge jýyq elden 100-den astam delegasııa keledi.
Hatshylyq otyrysyna jetekshi álemdik dinderdiń, halyqaralyq uıymdardyń jáne elimizdegi dinı birlestikterdiń ókilderi qatysty. Olar Qazaqstannyń el ishinde ǵana emes, halyqaralyq deńgeıde de dinaralyq jáne konfessııaaralyq dıalogty nyǵaıtý jolynda júrgizip jatqan jumysynyń mańyzyna toqtaldy.
Budan keıin Dúnıejúzilik Islam lıgasy Bas hatshysynyń arnaıy ókili Abdel Azız ben Ahmad Sarhan sóz sóıledi. Ol Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń Bas hatshysy Mýhammad bın Abdýl Karım Issanyń Qazaqstan basshylyǵyna ystyq sálemin jetkizdi.
«Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń Bas hatshysy jıynǵa qatysýshylarǵa óz sálemin joldaıdy. Sondaı-aq osyndaı mańyzdy is-sharaǵa qatysa almaǵanyna ókinish bildiredi. Shyǵystan bastalyp, Batysqa taraǵan pandemııa búkil adamzatty jumyldyryp, kózqarasyn úılesimde qalyptastyrýǵa, sonymen qatar ashyqtyqty arttyrdy. Munyń bári ulttyq qundylyqtyń, adamdarǵa talaptyń kúsheıýine ákeldi.
Qazirgi tańda adamzattyń basty maqsaty – jalpyǵa ortaq ál-aýqatty jaqsartý. Adamzat máselesi jergilikti, aımaqtyq, halyqaralyq jáne álemdik deńgeıdegi oqıǵalardyń ortalyǵyna aınaldy. Pandemııa saldarynan týyndaǵan qıyndyqtar men qysym rýhanı ólshemi keń ıdeıalyq perspektıvalardyń paıda bolýyna ákeldi. Osylaısha, aýyzbirshilikte ómir súrýge, yntymaqtastyq kókjıeginiń keńeıýine jol ashyp, epıdemııalyq apatty adamzattyń paıdasyna aınaldyrdy», dedi Abdel Azız ben Ahmad Sarhan.
Budan keıin sóz kezegi Orys pravoslavıe shirkeýi Máskeý patrıarhatynyń dinaralyq baılanys jónindegi syrtqy shirkeý baılanys bóliminiń hatshysy Dımıtrıı Safonovqa berildi. Baıandamashy óz sózinde sezdiń mańyzyna toqtaldy. Pandemııa din qundylyqtarynyń negizin kórsetkenin, ózara baılanys ornaǵanyna erekshe ekpin berdi.
«Pandemııany Qudaıdyń bergen synaǵy retinde qabyldadyq. Qalaı ómir súrip jatqanymyzǵa, qundylyqtarymyzǵa kóz jiberýge múmkindik aldyq. Dinı ómirdi shekteý arqyly din qyzmetkerlerinde dılemma paıda boldy. Basty maqsatymyz – jaqyndarymyzǵa kómek kórsetý. Biraq ózimizdiń ıgiligimizge zııan keltirmeý. Pandemııa adamzatqa kóptegen turmys máselesin týyndatty. Osyndaı kezeńde rýhanı qundylyqtarymyzǵa kóńil bólýimiz qajet. Din qyzmetkerleri dál osyndaı sátte adamdardyń taǵdyrlaryna ǵana emes, olardyń ar-uıatpen ómir súrýine uıytqy bolýǵa tıis», dedi D.Safonov.
Otyrystaǵy kelesi baıandamany Dinaralyq dıalog boıynsha Qasıetti Taqtyń Papalyq keńesi Islam bıýrosynyń meńgerýshisi, monsenor Haled Akashe oqydy. Ol óz sózinde qaýipsizdik, azyq-túlik, dári-dármek sekildi kúndelikti qajettilikten bólek, qurmet pen dostyq qarym-qatynasymyz úshin mańyzdy dep esepteıtinin jetkizdi.
«Munda ne úshin jınalyp otyrmyz? Pandemııadan qandaı sabaq aldyq? Adamzat tirshiliginiń qanshalyqty názik ekenin túsine bilýimiz qajet. Osyndaı, qol jetkizgen progresterimiz, mysaly, medısınadaǵy tabysymyzdyń arqasynda pandemııamen kúresip, jedel jeńýimizge jol ashty. Sondyqtan burynǵy dáýirge qaraǵanda adamzat tutastanyp, birige tústi. Bizdiń taǵdyrymyz ortaq. Birimizge kelgen zaýal barshamyzǵa zardabyn tıgizedi», dedi H.Akashe.
Kelesi quttyqtaý sóz Iran Mádenıet jáne ıslam baılanystary uıymy Dinder men mádenıetter dıalogy ortalyǵynyń Islam jáne hrıstıan dıalogy departamentiniń dırektory, doktor Zahra Rashıd Beıgıge berildi. Baıandamashy irgeli jıyndy uıymdastyrǵany úshin Qazaqstan tarapyna erekshe ystyq yqylasyn bildirdi.
«Qazaqstan halqy men Úkimeti kúsh-jigeriniń arqasynda túrli din ókilderi bas qosyp, jahandyq máseleler týraly pikir almasyp, olardyń sheshimin izdeýine múmkindik berildi. Bul ádil bolashaqtyń praktıkalyq modelin taratý arqyly beıbitshilik jáne janashyrlyqty ornatady. Adamzattyń ómir súrý sapasyn jaqsartý úshin birlesken kúsh-jigerdi yntalandyrady degen úmit syılaıdy», dedi Z.Beıgı.
Budan bólek, Bas sefard ravvıniniń ókili ravvın Shlomo Kýk ta sóz sóıledi. Onyń aıtýynsha, Qazaqstan tarapy qonaqjaılylyqtyń jarqyn úlgisin kórsetip otyr. Osy oraıda, elimiz kúrdeli kezeńdi bastan ótkergenin, Qudaıdyń kómegimen syn-tegeýrinderdi eńsergenin jetkizdi.
«Qazaqstan búkil álemde beıbitshilikti qalyptastyrýǵa úlken úles qosyp otyr. Onyń azamattary beıbit ómirde, muń-muqtajsyz ómir súredi degenge senim bildiremin», dedi Sh.Kýk.
Budan keıin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII seziniń kún tártibi qaraldy. Bul másele jóninde Aqparat jáne qoǵamdyq damý vıse-mınıstri, Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezi Hatshylyǵy basshysynyń orynbasary Serik Egizbaev baıandama jasady.
Sezd deklarasııasy jóninde Syrtqy ister mınıstriniń birinshi orynbasary Aqan Rahmetýllın, sondaı-aq ál-Azhar ýnıversıteti Islamdyq zertteýler akademııasynyń bas hatshysy Nazir Muhammed ál-Názir Aıad, Da Lama Mońǵolııanyń Býddıstik ortalyǵy ókili Hýnzýr Bıambajaev sóz sóıledi.
Sodan keıin Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń tóraǵasy, Bas múftı Naýryzbaı qajy Taǵanuly álemdi jaılaǵan pandemııalyq ahýal týraly áńgimelep berdi. Onyń aıtýynsha, indet bir ústel basynda suhbattasýǵa, aman-saýlyq surasýǵa kedergi keltirgenin atap ótti. Degenmen dástúrli din basshylarynyń ortaq maqsatta taǵy da Qazaq eliniń «Beıbitshilik pen kelisim» saraıyna jınalǵanyna ekpin berdi.
«Álemdik pandemııa kóptegen ortaq ıgi is-sharamyzǵa tosqaýyl bolǵanymen, bul synaq adamzat balasyn, din ókilderin rýhanı turǵydan biriktire tústi. Biz álemniń din kóshbasshylaryna «Biz – birgemiz, tilegimiz – ortaq» degen ıgi nıetpen úndeý joldap, bir mezette duǵa jasaýǵa shaqyrdyq. Úndeýge álemniń birqatar musylman eli qoldaý bildirip, onlaın rejimde duǵa jasaý rásimine qatysty. Bul bastama din qaıratkerlerin bir maqsatqa jumyldyrdy.
Rasynda, jer betine jaıylǵan juqpaly dert álemniń ár buryshyn mekendegen Adam ata men Haýana urpaqtaryna ómirdiń mánin uqtyrdy, adamzat balasy bul synaqtan áli kúnge deıin sabaq alyp keledi. Qazaq halqynda: «Bir kún urys bolǵan úıden qyryq kún bereke ketedi» degen maqal bar. Eshqandaı adam óz otbasynda urys-keris, qantógis bolǵanyn qalamaıdy. Endeshe, árbir memleket ortaq Otanymyz bolǵan jer ǵalamsharynyń bir bólshegi emes pe?», dedi N.Taǵanuly.
Sondaı-aq jer betine beıbit ómir ornatý – kúlli adamzattyń múddesi ekenin de jetkizdi. Bul – ortaq kelisim men ózara túsinik aıasynda oryndalatyn is. Kez kelgen kelispeýshilik jaǵdaı kelisimmen, danalyqqa negizdelgen dıalog negizinde sheshilýi qajet ekenine toqtaldy.
«Jer betindegi ulttar men ulystar bir maqsatqa uıysqanda álemde bereke ornaıdy. Bul rette Islam dininiń jaýlasqandy jarastyrý, daýlasqandy dostastyrý, talasqandy tatýlastyrý baǵytyndaǵy róli óte joǵary. Meıirimdilik pen keshirimdilik – barsha qaýymǵa ortaq qasıet. Jer betinde osyndaı adamgershilik qundylyqtardyń saltanat qurýyn qalaǵan adam eń áýeli izgilikti ózinen bastaýy lázim. Barsha adamzat balasyn aınalaǵa meıirim kózimen qaraýǵa shaqyramyn. Jer betine beıbit ómir syılaý – adamzattyń óz qolynda. Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń kezekti alqaly jıyny adamzatty birlik pen yntymaqqa shaqyratyn berekelik alań bolady dep senemin», dedi N.Taǵanuly.
Otyrys barysynda qatysýshylar Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri VII seziniń kún tártibin, sondaı-aq VII sezdiń qorytyndy deklarasııasynyń jobasyn talqylady. Sonymen qatar is-shara qorytyndysy boıynsha sezd Hatshylyǵynyń kelesi XXI otyrysyn 2023 jyldyń kúzinde Qazaqstan astanasynda ótkizý týraly sheshim qabyldandy.
