Jahandyq deńgeıdegi órkenıetaralyq dıalog

Dinı ustamdylyq – barshaǵa ortaq sıpat

– Qonaqjaı Qazaq jerine qosh keldińizder! Álemdegi eń bedeldi rýhanı kóshbasshylardyń basyn qosyp, dıalog qurý – biz úshin zor mártebe. Qazaqstanǵa alǵash ret memlekettik sa­par­men kelgen Vatıkannyń jáne Kato­lık shirkeýiniń basshysy Rım Papasy Fransıskige iltıpatymdy bildire­min. Siz dinder jáne halyqtar arasyn­daǵy ózara túsinistikti nyǵaıtýǵa zor úles qostyńyz.

Kóne ál-Azhar ıslam ýnıver­sıte­tiniń Bas ımamy, joǵary mártebeli doktor, Sheıh Ahmad at-Taıebtiń elimizge ar­naıy kelgenine qýanyshtymyn. Qazaq­stan halqy ózińizdi qazirgi musyl­man áleminiń kórnekti oıshyly retinde qurmet tutady. Siz din jolynda adal qyzmet atqaryp, adamgershilik qundy­lyq­tardy dáripteýge ólsheýsiz eńbek sińi­rip kelesiz, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Sondaı-aq Memleket basshysy pravoslav hrıstıandary Qazaqstanda birlik pen kelisimdi nyǵaıtýǵa zor úles qosyp otyrǵanyn jetkizdi. Máskeý jáne búkil Reseı patrıarhy Kırıllmen taıaý­da ót­ken kezdesýin eske alyp, Qazaq­stan­da­ǵy konfessııaaralyq dıalogti damy­tý­da­ǵy eli­mizdiń kúsh-jigerine qoldaý bildir­genin atap ótti.

– Ortamyzda Izraıldiń Bas ashkenazı ravvıni Davıd Laý jáne Izraıldiń Bas sefard ravvıni Ishak Iosef otyr. Biz elimizdegi ıýdeı qaýymynyń ókil­derimen birge bul saparǵa erekshe mán bere­miz. Barshańyzǵa shaqyrýymyzdy qabyl alyp, Qazaqstanǵa kelgenderińiz úshin alǵys aıtamyn. Bul beıbitshilikti saq­taý­ǵa jáne órkenıetaralyq dıalogti ny­ǵaı­týǵa bárimizdiń múddeli ekenimizdi kórsetedi.

О́zgeriske toly ári belgisizdik beleń alǵan qazirgi zamanda búgingi basqo­sý­dyń aıryqsha máni bar. Birikken Ulttar Uıymynyń, basqa da halyq­aralyq uıymdardyń basshylaryna, saıa­sat­kerlerge jáne sarapshylarǵa rızashy­lyǵymdy bildiremin. Sezd ótkizý týraly bastamamyzǵa sizderdiń qoldaý kór­set­kenderińiz elimiz úshin óte mańyzdy.

Álemdik jáne dástúrli dinder kósh­bas­shylarynyń sezi búginde jahandyq deńgeıdegi órkenıetaralyq dıalog alańyna aınaldy. Bul forýmdy ótkizýge Qazaqstannyń bastamashylyq etýi beker emes. Sebebi Qazaq jeri ǵasyrlar boıy Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy kópir bolyp keledi. Uly dala tórinde nebir alyp kóshpeli ımperııalar ómir súrgen. Dinı ustamdylyq – olardyń bárine ortaq sıpat, – dedi Prezıdent.

Osy oraıda Memleket basshysy Al­maty oblysyndaǵy Qoılyq degen orta ǵasyrdaǵy qalany mysalǵa keltirdi. Sol jerde qazba jumystary júrgi­zilip, HII–HIV ǵasyrlarda osy qalada ıslam, hrıstıan jáne býddızm dininiń ǵıbadat­hanalary irgeles turǵany anyqtaldy.

– Shyn máninde, Qazaqstan aýmaǵy barlyq álemdik dinniń kıeli oryndary kórinis tapqan karta ispetti. Musylmandar Arystan babtyń, Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenelerine, Beket atanyń jerasty meshitine jáne basqa da qasıetti jerlerge baryp, zııarat etedi.

Tarazda VIII ǵasyrda nestorıan­shyl hrıstıan shirkeýiniń irgetasyna salynǵan eń kóne meshit bar. Biz pravoslavıe ǵıbadathanasy – Almatydaǵy Voznesensk kafedraly shirkeýin maqtan tutamyz. Osynaý biregeı tarıhı jáne sáýlet eskertkishi álemdegi eń bıik aǵash hramdardyń biri sanalady.

Soltústik Qazaqstan oblysynda Katolık rýhanı ortalyǵy ornalasqan. Stalın repressııasy jáne Ekinshi dúnıe­júzilik soǵys kezinde bul oryn­nyń arqasynda Qazaqstanǵa jer aýda­ryl­ǵan polıak qaýymy ashtyqtan aman qaldy. Sonyń esteligi retinde Qudaı ana eskertkishi ornatylǵan. Ony kezinde Rım Papasy II Ioann Pavel dáriptedi.

Búkil álemdegi evreıler úshin ravvın Levı Ishak Shneersonniń Almatydaǵy kesenesi qasıetti sanalady. Qazaqstan astanasynda Ortalyq Azııadaǵy eń úlken sınagoga «Beıt Rahel Habad Lıýbavıch» ornalasqan, – dedi Q.Toqaev.

Prezıdenttiń aıtýynsha, Qazaqstan halqy túrli órkenıetter men dinderdiń dástúrin, tózimdilik pen ashyqtyq qasıetterin qabyldady. Sondyqtan «Birligimiz – áralýandyqta» qaǵıdaty elimizdiń negizgi ustanymyna aınaldy.

– Qazirgi ýaqytta 100-den asa etnos Qazaqstanda ózara túsinistik pen kelisim jaǵdaıynda ómir súredi. 18 konfessııanyń 4 myńǵa jýyq dinı birlestigi erkin jumys istep jatyr. Biz muny elimizdiń baǵa jetpes baılyǵy jáne biregeı artyqshylyǵy dep sanaımyz. Elimizdegi jáne búkil álemdegi dıalog pen yntymaqtastyqty nyǵaıtý – Qazaqstan saıasatynyń mańyzdy bóligi. Búgingi sezd – sonyń aıqyn kórinisi. Osyǵan deıin ótken forým deklarasııalarynda radıkalızm, zorlyq-zombylyq jáne qaqtyǵystar tabandy túrde synaldy. Qandaı ıdeıany jeleý etse de, mundaı áreketterdi esh aqtaýǵa bolmaıtyny anyq aıtyldy. Qazirgi kúrdeli kezeńde dinbasylardyń bir ústel basynda jınalýy aıryqsha mańyzdy. Olar kez kelgen másele boıynsha ortaq paıymǵa kelip, til tabysýǵa bolatynyn búkil adamzatqa pash etedi. Meniń oıymsha, bizdiń sezdiń basty mıssııasy men ereksheligi osynda, – dedi Prezıdent.

Tatýlyq pen tabysqa jetýdiń basty kepili

Memleket basshysy koronavırýstyń taralýy ekonomıka, saıasat, áleýmettik qatynastar sııaqty ómirdiń barlyq salasyna qatty yqpalyn tıgizdi dep sanaıdy. Karantındik sharalar ta­ýar tasymaldaý joldary men qyzmet kórsetý, týrızm, kólik jáne basqa da salalarǵa keri áserin tıgizdi. Daǵdarysqa qarsy memlekettik shyǵyndardyń artýy ekonomıkanyń quldyraýyn tejedi, biraq jahandyq ınflıasııanyń ósýine yqpal etti. Qasym-Jomart Toqaevtyń aıtýynsha, iri derjavalar arasynda geosaıası qaıshylyqtar kúsheıip, álemniń túkpir-túkpirinde shıelenis údeı tústi.

– Bul kongrestiń taqyryby – pandemııadan keıingi kezeńde adamzatty damytý. Koronavırýstyń taralýy barsha álemge, saıasatqa, ekonomıka men áleý­mettik qatynasqa yqpa­lyn tıgiz­di. О́kinishke qaraı, dúnıejúzi­lik den­saýlyq saqtaý júıesi bul jahan­dyq máseleni eńsere almady. Osy in­detpen kúrestiń ótkir kezeńi birjaqty ult­shyl­dyqtyń, vaksınalyq ultshyldyq­tyń órshýine, eksport pen saıahattyń jabylýyna, halyqaralyq ınstıtýttardyń álsi­reýine ákep soqty. Sondyqtan jańa pan­demııa qaýpin eskere otyryp, den­saýlyq saqtaýdyń jahandyq birlesken meha­nızmderin muqııat qaıta qaraý qajet.

Budan bólek, halyqaralyq saýda, ekonomıkalyq yntymaqtastyq, sondaı-aq damýshy elderge qoldaý kórsetýdiń jańa tásilderi qajet. Karantın sharalary jetkizý tizbekterin buzyp, týrızm, qyzmet kórsetý, kólik jáne basqa da salalarǵa jaǵymsyz áserin tıgizdi. Daǵdarys álemniń damýshy elderine aýyr tıip, kedeıshilik pen teńsizdikti kúsheıtip, jahandyq ınflıasııaǵa ákeldi. Álemniń damýy tejelgen aımaqtarynda azyq-túlik tapshylyǵy týyndady, – dedi Prezıdent.

Memleket basshysy álemdik derjavalar arasyndaǵy geosaıası qarsy­lyq kúsheıip, shartaraptyń túrli aımaq­tarynda shıelenistiń kóbeıgenin atap ótti. Buǵan deıin qalyptasqan halyq­aralyq qaýipsizdik júıesi syn kótermeı turǵanyna toqtaldy.

– Ekstremızm men terrorızm – áli de eń kúrdeli syn-qater. Sanksııa saldarynan týyndaǵan energetıkalyq daǵdarys kómirqyshqyl gazdary shyǵarylymyn nóldik deńgeıge túsirýge kedergi keltiredi. Bul synaqtarǵa beıjaı qaraı almaımyz. Keıingi jıyrma jyldaǵy tabıǵı apattar, kópshiligi klımat ózgerýine baılanysty shyǵyn shamamen 3 trıllıon dollarǵa jetti.

Qyrǵı-qabaq jáne ózara senimsizdik jaǵdaıy halyqaralyq qatynasqa qaıta oralyp jatyr. Zamanaýı syn-qaterlerge neni qarsy qoıýǵa bolady? Tarıh buǵan bir ǵana jaýap beredi. Ol – izgi nıet, dıalog jáne ortaq kúsh-jiger. Tabysqa jetýdiń basqa kepili joq. Qazaqstan kez kelgen daýly máseleni BUU Jarǵysyna sáıkes tek qana kelissóz ústeli arqyly sheshýdi únemi aıtyp keledi. Týyndaǵan qaıshylyqtardy kúshpen, qorqytýmen nemese sanksııalarmen retteý múmkin emes ekenine senimdimiz. Mundaı sátterde gýmanıstik ıdealdarǵa júginý asa mańyzdy. Olardyń basty qaınar kózi dástúrli dinder ekeni daýsyz, – dedi Memleket basshysy.

Prezıdent jańa júıeniń qaýipsizdigi adam ómiriniń absolıýtti qundylyǵy, bir-biriniń múddelerin qurmetteý, ózara kómek, ashyqtyq, teńdik jáne ádildik sııaqty qaǵıdattardan qurylady dep sanaıdy. Bul máselede adamgershilik bedel men rýhanı kóshbasshylardyń sózi óte mańyzdy.

– Osy oraıda Rım Papasy Fransısk pen ál-Azhardyń Joǵarǵy ımamy, Ahmad at-Taıebtyń «Adamzattyń baýyrlas­tyǵy dúnıejúzinde beıbitshilik pen birge ómir súrý úshin» qujatynda aıtyl­ǵan úndeýiniń úlken tarıhı mánin atap ótkim keledi.

Búginde bárimiz bir-birimizge táýel­di­miz – syndarly dıalog pen ózara tıimdi ynty­maqtastyqsyz eshbir jahandyq problemany sheshý múmkin emes. Elimiz halyq­aralyq arenada beıbitshilikke, jan-jaqty qaýipsizdikke jáne ornyqty progreske qol jetkizýge baǵyttalǵan qaǵıdattardy dáıekti túrde alǵa tartyp keledi.

Qazaqstan – ıadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalys kóshbasshylarynyń biri. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesin qurý týraly bas­tama kóterdik. Keleshekte bul uıymǵa aınalýy tıis. BUU Qaýipsizdik Keńesine, EQYU-ǵa, Islam Yntymaqtastyǵy Uıy­myna tóraǵalyq ettik, – dedi Memleket basshysy.

Qasym-Jomart Toqaev sezd qatysý­shylaryna arnaǵan sózinde Qazaqstan damýdyń konstrýktıvti máselesin óńirlik jáne jahandyq deńgeıde jan-jaqty ilgeriletýge eleýli úles qosatynyn aıtty. Al elimizdiń ishki máselesinde birlik, yntymaq jáne tıimdi dıalog negizgi basymdyq sanalady. Búginde elimiz aýqymdy reformalar baǵdarlamasyn júzege asyryp, Ádiletti Qazaqstandy qurýǵa kiristi.

– Bizdiń jańa ekonomıkalyq saıasatymyz jalpyulttyq tabysty ádil bólýge jáne barlyq azamattyń ál-aýqatyn teńdeı arttyrýǵa baǵyttalǵan. Biz halyq­aralyq saýda men ınvestısııalyq seriktes­tikti tereńdetýdi qoldaımyz. Energe­tıka jáne óndirýshi salalarda ekolo­gııalyq talaptardy dáıekti túrde kú­sheı­tip, balama qýat kózderin paıdalaný isin keńeıtip kelemiz, – dedi Prezıdent.

Adamzattyń ar-ojdanyn saqtaýshylar

Sonymen qatar Qasym-Jomart Toqaev jahandyq úderistegi din men rýhanı kóshbasshylardyń rólin qaıta zerdeleýge baǵyttalǵan birqatar tezısti talqylaýǵa usyndy.

– Búginde biz betpe-bet kelip otyrǵan syn-tegeýrinder jahandyq prosester­degi din kóshbasshylarynyń rólin oı elegi­nen qaıta ótkizip, túsinýimizdi talap etedi. Osyǵan oraı birneshe taqyrypty aıqyndaǵym keledi. Birinshiden, búkil dástúrli dindi adam ómirine qurmetpen qaraý, ózara qurmet, zorlyq-zombylyqqa qarsy turý syndy negizgi ustanymdar biriktiredi. Mundaı ustanymdar jańa álem júıesiniń irgetasy bolaty­nyna senimdimin. Biz mádenıetke, ekonomıka men qoǵamǵa qatysty teorııa­lyq tujyrymdar men prak­tıkalyq ádis­terdi túbegeıli jańǵyr­týy­myz kerek. О́rkenıettiń shynaıy bol­mysy men mánin saqtaý úshin qoǵam­nyń barlyq salasyna aýqymdy refor­malar qajet, – dedi Memleket basshysy.

Qazaqstan Prezıdentiniń pikirin­she, rýhanı kóshbasshylardyń kúsh-jigerin jumyldyrýy jáne dıalogi búkil adamzatqa qazirgi teketiresterden shyǵý jolyn kórsetedi.

– Osyndaı aýqymy dıalog tájirı­besi rýhanı kóshbasshylarǵa túrli bitimger­­lik bastamalardy belsendi kóterýge qu­qyq beredi. Bul álemniń túkpir-túkpirin­de bolyp jatqan qaqtyǵys oshaqtaryn­da­ǵy áskerı qımyldar men adamdardyń zardap shegýin toqtatý úshin asa mańyz­dy. Dinder basshylary – adamzattyń ar-ojdanyn saqtaýshylar. Sondyqtan ózara senimge, qaıyrymdylyq pen beıbitshilikke bastaıtyn joldy sizder ǵana nusqaısyzdar. Qazir adamzat buryn-sońdy bolmaǵan jasampaz is-áreketke muqtaj. Halyqaralyq qaýipsizdiktiń jańa júıesin qalyptastyrý úshin bári­mizge beıbitshilik jolyndaǵy jańa jahan­dyq is-áreket kerek. Bul máselede rýhanı kóshbasshylardyń róli asa zor dep sanaımyn, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.

Memleket basshysy gýmanızm ıdealdary men berik rýhanı qundylyqtardy ilgeriletýge shaqyrdy. Onyń aıtýynsha, jańa tehnologııalar adam ómiriniń barlyq salasyn túbegeıli ózgertip jatyr. Pandemııa bul úderisti jyldamdatyp, kúsheıte tústi. Sıfrlyq kommýnıkasııalar, ınternet pen áleýmettik jeliler búkil jer sharyndaǵy adamdar arasyndaǵy shekarany buzyp, mańyzdy ról atqarady.

– Biz sıfrlyq tehnologııalardyń áserimen qoǵamnyń bólshektenip, kózqarastar qaıshylyǵy kúsheıe bastaǵanyn baıqap otyrmyz. Vırtýaldy álem kóptegen adam úshin shynaıy álemniń ornyn almastyra bastady. Sondyqtan jańa sıfrlyq zamanda rýhanı qundylyqtar men adamgershilik qasıetter týraly máseleni qaıta kún tártibine qoıý kerek. Jas urpaqqa júıesiz beriletin ilim men bilim adamzatty jalpy damý men jaqsylyqqa aparmaıdy. Din barlyq kezeńde óziniń negizgi tárbıe berý qyzmetin atqardy. Quran, Injil, Taýrat jáne basqa da qasıetti kitaptar gýmanızm, janashyrlyq jáne meıirimdilik ıdeıalaryna toly. Olar agressııany jaqtamaıdy, radıkalızmdi qabyldamaıdy, zorlyq-zombylyqty aıyptaıdy, toleranttylyq pen ustamdylyqqa shaqyrady. Qazirgi zamanda dinder kóshbasshylarynyń joǵary mıssııasy – adamdarǵa osy mańyzdy aqıqatty jetkizý.

Qazirgi kúrdeli kezeńde sezdiń tarıhı máni artyp otyr. О́ıtkeni halyqtar arasyndaǵy kelisimdi nyǵaıtyp, pandemııadan keıingi álemde ádiletti qoǵam qurý – bárimizge ortaq mindet. Osy oraıda, ashyq dıalog ornatý óte mańyzdy. Din kóshbasshylarynyń VII sezi tyń ıdeıalarǵa jol ashyp, barshamyzdy bıik belesterge jetkizedi dep senemin. Bizdiń múddemiz jáne nıetimiz – bir.  Bárimiz de beıbit ári berekeli bolashaqqa qadam basýdy qalaımyz. Osy ıgi maqsatqa birge jeteıik! Sezd jumysyna tabys tileımin! Duǵa-tilekterińiz qabyl bolsyn! – dedi Qazaqstan Prezıdenti.

Jıynǵa tóraǵalyq etken Senat Spıkeri Máýlen Áshimbaev Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezi órkenıetaralyq dıalogtiń biregeı jáne aıtýly alańyna aınalǵanyn atap ótti.

«Bul forým – Qazaqstannyń álemdegi túrli din ókilderiniń yntymaqtastyǵyn nyǵaıtýǵa, kelisim pen beıbitshilikti dáripteýge qosqan naqty úlesi. VII sezd adamzattyń pandemııadan keıingi kezeń­degi rýhanı jáne áleýmettik damýyn­daǵy din lıderleriniń róli taqyrybyna arnalyp otyr. Forýmǵa álemdegi asa kórnekti rýhanı kóshbas­shylardyń qatysyp otyrǵanyn aıryqsha atap ótken jón.

Sezge qoldaý bildirgeni úshin Asa Qasıetti Rım Papasy Fransıskke, Asa qurmetti sheıh Ahmad at-Taıebke jáne forýmǵa qatysyp otyrǵan barsha din lıderlerine men meımandarǵa shyn kóńilden alǵysymyzdy bildiremiz.

Jalpy, bul sezge álemniń 50 elinen 100-ge jýyq delegasııa qatysyp otyr. Otyrysymyzǵa ıslam, hrıstıan, ıýdaızm, býddızm, ındýızm, daosızm, sıntoızm jáne basqa da dástúrli dinderdiń qurmetti ókilderi keldi. Sonymen qatar qonaqtardyń qatarynda halyqaralyq uıymdardyń ókilderi, dıplomattar, saıa­sı jáne qoǵam qaıratkerleri, ǵalymdar da bar», dedi M.Áshimbaev.

Rım Papasy Abaıdyń sózine súıendi

Budan keıin Rım Papasy Fransısk sóz alyp, sezge qatysýshylarǵa qut­tyqtaý tilegin bildirdi. Pontıfık Qazaqstannyń adamı qarym-qatynasty basshylyqqa ala otyryp, mańyzdy kezdesýler uıymdastyryp otyrǵanyna ekpin berdi.

– Qurmetti álemdik jáne dástúrli dinderdiń kóshbasshylary men ókilderi! Biz ǵasyrlar boıy úlken kerýender basyp ótken elde bas qosyp otyrmyz. Osynaý topyraqta ejelgi Uly Jibek joly arqyly kóptegen tarıh, ıdeıa, senim men úmit toǵysqan. Qazaqstan taǵy da alystan kelgenderdi qoshemetpen qarsy alatyn elge aınalsyn. Adamı qarym-qatynasqa, qurmetke, shynaıy dıalogke, árbir adamnyń myzǵymas qadir-qasıetin qurmetteýge jáne ózara yntymaqtastyqqa baǵyttalǵan jańa baǵyt ashsyn. Baýyrlastyq, beıbitshilik maqsatyna birge baratyn jol salsyn, – dep tilegin bildirdi Rım Papasy.

Sodan keıin qazaqtyń kıeli dombyrasyn mysalǵa keltirip, onyń úni Abaımen úndes ekenin alǵa tartty.

– Qazaqstannyń eń uly aqyny jáne qazirgi ádebıetiniń atasy, dombyramen jıi beınelengen aǵartýshy jáne kompozıtor Abaıdy mysalǵa keltiremin. Shartarapqa tanymal, dinge berik aqyn halqynyń asyl janyn beıneleıtin shyǵarmalar qaldyrdy. Onyń dana parasaty, kishipeıil suraq qoıý arqyly tynyshtyqqa umtylýy, danalyqty izdeýi, árdaıym túrli tájirıbelerden shabyt alýǵa shaqyrýy ónege. Abaı «Tirshiliktiń nesi sán, tereńge bet qoımasa?» degen kónermeıtin saýaldy qoıa otyryp, bizdi synaıdy.

Osyndaı suraqtar adamzattyń dinge degen muqtajdyǵyn kórsetedi. Ol jerdegi múddelerdi qanaǵattandyrý nemese taza ekonomı­kalyq qarym-qatynas ornatý úshin ómir súrmeıtinimizdi eske salady. О́mirdiń mánin túsiný, rýhanı turǵyda tárbıe alý sekildi ózekti máselelerge tereń boılaýymyz kerek. Abaı aıtqandaı, «kókiregi, kóńili tiri» bolýymyz qajet, – dedi Fransısk.

Pontıfık álem din basshylarynan rýhanı tazalyqty, sananyń tazalyǵyn kútetinin atap ótti. Shynaıy dindarlyqty izdeıtinin jetkizdi. Fýndamentalızmniń árbir nanym-senimdi buzatynyn túsinetin ýaqyt kelgenin alǵa tartty.

– Dinge senimsizdik pen mensinbeý­shilikke ákelgen, qazirgi qoǵamdaǵy turaqsyzdyqty týdyratyn áńgimelerdi ysyryp qoıatyn ýaqyt keldi. Bul jerdegi memlekettik ateızmniń murasy jaqsy belgili. Ateızm ondaǵan jyl boıy tamyryn jaıdy. Sol kezde din sózi adamdar úshin problemaǵa aınalatyn edi. Shyn máninde, din problema emes. Kerisinshe, bul – qoǵamda úılesimdi ómir súrý sheshiminiń bir bóligi. Máńgilik ómirge umtylý jáne baýyrlastyqtyń qasıetti qundylyǵy geosaıası, áleýmettik, ekonomıkalyq, ekologııalyq jáne rýhanı daǵdarys kezeńinde biz qabyldaıtyn sheshimderge úles qosyp, sáýle tastaýǵa tıis. Ár adamnyń júregindegi máńgilik ómirge qushtarlyqqa jáne tynyshtyqqa jaýap berý úshin bizge din kerek.

Sol sebepti shynaıy adamnyń jáne tutas damýynyń mańyzdy sharty – din bostandyǵy. Abaı aıtyp ketkendeı, «ılandym, sendim demek ılandyramyn, sendiremin degen emes». Dinı erkindik – ilgeriletýdi qajet etetin basty, negizgi jáne ajyramas quqyq. Ol tek ǵıbadat bostandyǵymen shektelmegeni jón. Ár adam óz senimine eshkimdi mindettemeı-aq kópshilik aldynda kýálik berýge quqyly. Bul – ýaǵyzdyń durys ádisi. Bul – prozelıtızm men ındoktrınasııaǵa qarsy. О́mirimizdegi eń mańyzdy senimderimizdi saýdaǵa salý qoǵamdy orasan zor qazynadan aıyrady. Ekinshi jaǵynan, dinı, etnostyq jáne mádenı aıyrmashylyqqa qaramastan syılastyqpen ómir súretin qoǵam­ǵa eńbek etý – árkimniń ereksheli­gin arttyrýdyń, ártúrli ekenimiz­di qurmetteı otyryp, adamdardy jaqyndastyrýdyń jáne umtylystaryn ilgeriletýdiń tıimdi joly, – dedi Rım Papasy.

Aýyr kezeńde aýyzbirshilik kerek

Fransısk osyndaı qadam arqyly dinniń máńgilik mańyzy men onyń zamanymyzdaǵy ózektiligi ańǵary­latynyn atap ótti. Qazaqstan din basshylarynyń dúnıejúzilik kongresin ótkizý arqyly muny dáriptep júrgenine ekpin berdi.

– Bıylǵy kezdesý pandemııadan keıin­gi álemde adamzattyń rýhanı jáne áleýmettik damýyndaǵy róli týra­ly oı­laýǵa shaqyrady. Osaldyq pen jaýap­kershilikti túsindirgen pandemııa tórt jahandyq synaqtyń birinshisin bildiredi. Bul syn-qaterler bárimizdi, sonyń ishinde dinderdi aýyzbirshilikke shaqyrady. Koronavırýs bárimizdiń taǵdyrymyz bir ekenin kórsetti. Abaı aıtqandaı, «biz – jaratýshy emes, jaratqan kóleńkesine qaraı biletuǵyn pendemiz». О́zimizdi osal sezindik, bárimiz kómekke muqtajbyz, eshqaısymyz tolyqtaı táýelsiz emespiz, ózimizdi tolyqtaı qam­tamasyz ete almadyq. Degenmen bári­mizdi alańdatatyn shuǵyl qaýip-qater­di birge eńserý kerek ekenin mo­ıynda­maı, yntymaqtastyq sezimin bosqa jiber­meýge shaqyramyz. Dinder buǵan beıjaı qaramaýy kerek. Olar adamzatty aýyr synaq kezinde birlikke shaqyrady.

Osaldyǵymyz ben jaýapkershi­ligimizdi eske túsire otyryp, pandemııadan keıingi álemde din ustanǵandar qamqor bolýǵa tıis. Adamzatqa qamqorlyq jasaýymyz kerek. Mundaı talapshyl mıssııaǵa qalaı kirisemiz? Qalaı bastaǵan jón? Biz kedeılerdi tyńdaýdan, pandemııadan eń kóp zardap shekken kedeıler men muqtajdarǵa jahandyq turǵyda yntymaqtastyq bildirip, jahandyq teńsizdikter men teńgerimsizdikten zardap shekkenderge qulaq túrýden bastaımyz. Kóptegen adam búgingi kúnge deıin vaksına saldyrtqan joq. Baılyǵy kóp, bereri azdardy emes, kedeılerdiń qamyn kúıtteıik. Ar-ujdannyń batyl úni bolaıyq. Zamanymyzda eleýsiz qalǵandarǵa, murasyz, kedeı jáne dármensizderge, úni estilmeıtinder men azap shegetinderge qoldaý bildireıik.  О́ıtkeni kedeılik indetterdiń jáne basqa da úlken qaýip-qaterdiń taralýyna jol ashady. Kedeılik – qazirgi basty máseleniń biri. Abaı asqan zerdelilikpen eske salǵandaı, «qarny ash kisiniń kóńilinde aqyl, boıynda ar, ǵylymǵa qumarlyq qaıdan tursyn?» Teńsizdik pen ádiletsizdik kóbeıgen tusta koronavırýstan ótken vırýstar – óshpendilik, zorlyq-zombylyq jáne terrorızmniń sońy bolmaıdy, – dedi pontıfık.

Abaıdy mysalǵa keltirgen Rım Papasy ótken kúnderdiń qatelikteri men kemshiligin eskerip, bılikke qushtar­lyqty kúsheıtpeýge shaqyrdy.

– Abaı aıtqandaı, «qııanatshylyqqa bir qarar turǵan adam – ıa musylman emes, eń bolmasa shala musylman». Árqaısymyz jamandyqtan tazarýymyz kerek. Qazaqtyń uly aqyny osyny talap etedi. «Úırenip jetkenshe osy da bolady ǵoı demeı, úırene berse kerek. Kim úırenip jetpeı jatyp, úırengenin qoısa, ony qudaı urdy, ǵıbadaty ǵıbadat bolmaıdy», – deıdi ol.

Qatańdyqpen, ekstremızmmen jáne fýndamentalızmniń túrlerimen Qudaıdyń esimin qorlaıtyn jáne ony óshpendilik, fanatızm jáne terrorızm arqyly mansuqtaıtyn, adamnyń beınesin de buzatyn jáne tómendetetin destrýktıvti túsinikterden arylaıyq. Abaı aıtqandaı, «adamshylyqtyń aldy – mahabbat, ǵadalát, sezim... Ol – Jaratqan Táńiriniń isi». Eshqashan zorlyq-zombylyqty aqtamaımyz. Qasıettilikti aram adamdardyń paıdalanýyna eshqashan jol bermeıik.

Qudaı men beıbitshilik – egiz uǵym. Ol bizdi soǵys jolyna emes, árqashan beıbitshilikke baǵyttaıdy. Olaı bolsa, qaqtyǵystardy kúshpen, qarý-jaraqpen jáne qoqan-loqymen emes, aspan jarylqaǵan jáne adamǵa laıyq jalǵyz ádispen – kezdesý, dıalog jáne kelissózder arqyly sheshýdi talap eteıik. Jastar úshin beıbitshilik qajyrly kelissózderdiń názik nátıjesi retinde emes, olardyń damý men jarqyn bolashaqqa degen umtylysy bolǵany qajet. Osy turǵydan alǵanda Abaı ózgeniń bilimin, tarıhyn, ádebıetin qabyldaý úshin aldymen óz mádenıetiniń sheginen shyǵýdy, bilim alýǵa úndeı­di. Qarýǵa emes, bilimge ınvestısııa salaıyq, – dedi Fransısk.

Sezde sóılegen sózinde Rım Papasy mıgranttarǵa baýyrmaldyq tanytýǵa úndedi. Onyń aıtýynsha, qazirgi tańda adamdy qabyldaý qıyndap barady.

– Kún saıyn týǵan jáne týmaǵan balalar, mıgranttar men qarttar shetke ysyrylǵanyna kýá bolyp otyrmyz. Muny dúnıe júziniń esine salý – bárinen buryn bizdiń mindetimiz, dinderdiń mindeti. Qazir soǵystyń, kedeıliktiń, klımat ózgerýiniń jáne jahandanǵan álemniń saldarynan halyq jappaı qonys aýdaryp jatyr. Bul – kúndelikti jańalyq qana emes, úılesimdi jáne kóregen sheshimderdi talap etetin tarıhı oqıǵa. Mıgranttardy qabyldaý, súıemeldeý kerek, – dedi Rım Papasy.

Fransısk óz sózinde uly Abaıdyń aıtqanyna, qazaqtyń sózine qaıta-qaıta oralyp otyrdy.

– Qazaq tili bizdi qonaqjaılylyqqa shaqyrady. «Súıispenshilik» sózi bireý­ge iltıpatpen qaraý degen maǵynany bildiredi. Osy mekendegi dástúrli mádenıet «Adamǵa kezdeskende, olardy baqytty etýge tyrys, óıtkeni sen olardy sońǵy ret kórgen shyǵarsyń» degen tanymal maqalmen úndes. Dalaǵa tən qonaqjaılylyq ərbir adamnyń myzǵymas qundylyǵyn kórsetedi. Abaı «Adam balasyna adam balasynyń bári – dos», dep mundaı dostyq barshaǵa ortaq ekenin alǵa tartady. Sebebi ómir men aqyrettiń máni ortaq. «Birińe-biriń qonaq ekensiń, óziń dúnıege de qonaq ekensiń...», deıdi Abaı.

Pontıfık Abaı álemine úńilý arqyly qazaqtyń bolmysyna da tereń boılaǵan tárizdi. Biz osyny túsindik.

Pontıfıktiń sózine súıensek, klımattyń ózgerýi turǵysyndaǵy problema pandemııaǵa tikeleı qatysty bolyp tur. Ormandy jerlerdi aıaýsyz joıý, janýarlardy zańsyz satý sekildi mysaldardy keltirgen Rım Papasy bul máselede muqııat oılanýdyń mańyzyna toqtaldy.

Aldymyzda turǵan taǵy bir jahan­dyq mindetterdiń biri – ortaq úıimizge qamqorlyq. Klımattyń jedel ózgerýine qarsy tabıǵatty qorǵaýymyz kerek. Tabıǵat paıda tabýdyń qurbany bolmaı, bolashaq urpaq úshin saqtalýy qajet.

«Bezendirip jer júzin

Táńirim sheber,

Meıirbandyq dúnıege nuryn tóger.

Anamyzdaı jer ıip emizgende,

Beıne ákeńdeı ústińe aspan tóner», dep Abaı aıtqandaı úıimizdi qorǵaýǵa tıispiz, – dedi Rım Papasy.

Búkil álem beıbitshilikke muqtaj

Budan keıin sóz alǵan ál-Azhar ıslam ýnıversıtetiniń Joǵarǵy ımamy Ahmad at-Taıeb adamzatty jahandaǵy apattardyń sebebi týraly oılanýǵa úndedi. Onyń aıtýynsha, álem koronavırýstan es jıyp úlgermesten basqa da qaýip-qaterlermen betpe-bet kelip otyr.

– Bul tabıǵı, saıası jáne ekonomı­kalyq apattardy adam ózimshildiginiń kesirinen óz qolymen jasap aldy. Ol apattar adamzatty teńseltip tastady. Qasıetti Quranda bul eki qubylys pen olardyń saldary týraly osydan shamamen XV ǵasyr buryn aıtylǵan. Qasıetti kitapta adamnyń jer betindegi isterdiń bárine kıligýi týraly bar.

Bizdiń oıymyzsha, adamzat jahan­dyq jylyný, orman órtteri, qalalar­dy sý basý jáne sel júrý qaýpi, keıbir ózenderdiń tartylýy, kóptegen tiri tirshilik ıeleriniń qyrylýy sııaqty tabıǵat pen klımattyń kútpegen óz­geristerinen qorqynysh pen úreı sezinip jatqanyn kózimiz kórip otyr. Bul apattardy adam óziniń pıǵylynan, salǵyrttyǵy jáne basqalarǵa nem­quraıly qaraýynan týyndatqanyn umytpaýymyz kerek, – dedi ál-Azhardyń Joǵarǵy ımamy.

Ahmad at-Taıeb álemdi jaýlap alǵan túrli problemalar adamzattyń óz qoly­men jasalyp jatqanyn jáne olardy sheshý qoldaǵy másele ekenin jetkizdi.

– Búkil álem beıbitshilikke muqtaj. Naýqas dertine shıpa izdegendeı biz bárimiz beıbitshilikke umtylyp jatyrmyz. Pandemııadan keıingi kezde osy Álemdik dinder lıderleri seziniń uıym­dastyrylýy jerdiń Batysy men Shyǵy­syn­daǵy adamdardyń umtylysy bir ekenin bildiredi. Qazir adamzat basynda problema kóp. Ekonomıkalyq jaǵdaılar, tabıǵı apattar, qudaısyzdyqqa qurylǵan jalǵan dinder, kúnálardyń kóbeıýi – bári de adamzattyń óz qolymen jasalyp jatyr. Bular túrli ulttar men dinder ókilderi arasyndaǵy qarym-qatynastyń buzylýy saldarynan da týyndap otyr. Tipti din lıderleri arasynda da dıalogtiń joqtyǵy baıqalady. Eń aldymen, qarym-qatynas dinbasylar arasyndaǵy baılanystan bastalady. О́ıtkeni halyqtar arasyndaǵy beıbitshilik eń aldymen dinder arasyndaǵy beıbitshilikten bastaý alady, – dedi sheıh.

Jıyn barysynda BUU Bas hatshysy Antonıý Gýterrısh Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń VII sezine qatysýshylarǵa beıneúndeý joldady.

«Qazaqstan Úkimetine memleket qaıratkerleri men kórnekti din lıder­leriniń qatysýymen ótetin osy kezdesýdi uıymdastyrǵany úshin rızashylyǵymdy bildirgim keledi. Biz din qaıratkerleri ar-ojdan daýsy men rýhanı bedelin ózara qurmet, janashyrlyq pen bir­likti kótermeleýge, kelispeýshilikterdi beıbit jolmen sheshýge ártúrlilikti baılyq retinde tanýǵa, bir-birimen jáne bolashaq urpaqtarmen yntymaqtasýǵa paıdalanady dep senemiz. Osy qıyn-qystaý kezeńde bizge burynǵydan da kóp rýh qajet», dedi BUU Bas hatshysy.

BUU Bas hatshysynyń sózine súıensek, álem soǵystar men qaqtyǵys­tarǵa, tóten­she gýmanıtarlyq jaǵdaı­larǵa, ekolo­gııalyq daǵdarystarǵa, ashtyq pen kedeı­likke toly. Dinı aıyr­mashylyqtarǵa negizdelgen jekkórý­shilik pikir men kemsitýshilik beleń ala túsken.

– Men din jetekshilerinen qaýymdas­tyqtaryn zorlyq kórsetpeýge, ksenofobııany, násilshildikti, tolerantty­ly­q­ty buzýdyń barlyq normasyn qabyldamaýdy ótinemin. Biz bir otbasy bolyp birigip, aýyrt­palyqty bólisip, máselelerdi sheshý jáne múmkindikterdi paıdalaný ar­qyly ýaqyt synaǵynan ótip, bári­ne jaqsy dúnıe jasaı alamyz. Sizder­diń Birikken Ulttar Uıymynyń jumysy men ortaq qundylyqtaryn ilgeri­letýge qosqan kóp úlesterińiz ben tereń perspektıvalaryńyzdy joǵary baǵalaımyn. Sizderdiń belsendilik­terińizge, danalyqtaryńyzǵa jáne jalpy adamzatqa degen senimderińizge rızamyn, – dedi Antonıý Gýterrısh.

Beıbitshilik jolyndaǵy kúsh-jiger

Máskeý jáne búkil Reseı patrıarhy Kırıll Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń sezine arnaıy úndeý joldady. Ony Máskeý Patrıarhatynyń Syrtqy shirkeý baılanystary bóliminiń tóraǵasy Mıtropolıt Volokolamskıı Antonıı oqyp berdi.

– Bul forým pandemııadan keıin­gi kezeńdegi adamdardyń rýhanı jáne qoǵamdyq ómirindegi dinı kóshbas­shylardyń róline arnalǵan. Búgingi tańda adamzat zamanaýı tarıhtyń eń qıyn kezeńderiniń birin bastan keship jatqanyna kúmán joq. Koronavırýs pandemııasynan týyndaǵan qıyndyqtarǵa azyq-túlik, energetıkalyq jáne ekono­mıkalyq problemalar qosyldy. Bul máseleler adamgershilik qundylyq­tarǵa súıenbesten álemdi qurý áreketterinen týyndady jáne sońǵy 20 jylda halyq­aralyq qatynastardaǵy ádilet túsiniginiń joǵalýyna ǵana emes, qatal qaqtyǵystarǵa, soǵys shıelenisterine, álemniń túkpir-túkpirinde terrorızm men ekstremızmniń taralýyna ákep soqty, – deıdi Máskeý jáne Reseı patrıarhy Kırıll.

Onyń aıtýynsha, qazir adamdarǵa aqparat aǵynynda baǵdar tabý, ıdeolo­gııalyq úgitterge qarsy turý, parasatty aqyl men rýhanı álemdi saqtaý burynǵydan da qıyn.

– Biz tarıhı faktilerdiń burma­lanýyna jáne buqaralyq sananyń buryn-sońdy bolmaǵan manıpýlıasııa­laryna kýá bolyp otyrmyz. Sondyqtan da qoǵamda súıispenshilik, meıirimdilik pen janashyrlyq azaıyp barady. Qoǵamdyq keńistikte biz búkil ha­lyq­tarǵa, mádenıetter men dinderge jek­kórinishke toly sózderdi jıi estımiz jáne oqımyz. Álemniń keıbir ámirshileri saılaǵan dıktatýra, básekelestik jáne qarsylasý joly adamzatty ajalǵa jeteleıdi. Mundaı jaǵdaıda dinı senim adamdardyń kózin ashyp, olardy dıalog pen yntymaqtastyq jolyna qaıtara alady, óıtkeni dástúrli dinderde adam bolmysynyń negizgi adamgershilik qaǵı­dattary turaqty bolyp qala beredi, – deıdi patrıarh Kırıll.

О́z sózinde Máskeý men Reseı patrıarhy álem elderindegi bedeldi din kósh­basshylaryn bir ortaǵa jınaǵany úshin Qazaqstan bıligine alǵys aıtty.

– Qazirgi qıyn jaǵdaıda dıalogti kórý múmkindigi – óte qundy resýrs. Bul – qazirgi problemalardy sheshý jolyndaǵy mańyzdy qadam. Din kóshbas­shylarynyń bitimgershilik dıalogi jáne adamdardyń sanasy men júregine áser ete alýy qazirgi syn-qaterlerdi eńserýge, halyqaralyq qatynastardy úılestirýge, ádil tártip álemin ornatýǵa yqpal ete alady jáne solaı etýge tıis dep senemin. Sezge qatysýshylarǵa mazmundy ári paıdaly suhbat, ózara túsinistik pen kelisim tileımin, – dedi quttyqtaý hatty oqyǵan Mıtropolıt Volokolamskıı Antonıı.

Sondaı-aq Izraıldiń Bas Sefard ravvıni Ishak Iosıf din kóshbasshylary is júzinde úlgi bolyp, adamdardy jaqsylyqqa úıretýi kerek ekenin alǵa tartty. Buǵan qosa jahandyq indet turǵyn­dardyń senimin kúsheıtkenin atap ótti.

– Koronavırýs arqyly Qudaıǵa degen senim kúsheıe tústi, óıtkeni adamdar ózderine eshteńe táýeldi emestigin, kishkentaı vırýsty birde-bir sarapshy túsine almaıtynyn kórdi. Munyń bári Qudaıdyń qolynda. Bárimiz Jaratýshyǵa jalbarynamyz, qasıetti duǵa bizdi indetterden, soǵystardan qorǵap, álemdi sanaly jáne jaqsyraq etýin tileımiz. Jaratýshynyń duǵalarymyzdy qabyl etýi úshin ne isteı alamyz? Aınalamyzǵa kómek kórsetip, jaman ádetterden bas tartý kerek, – dedi Ishak Iosıf.

Ravvınniń aıtýynsha, jaýap retinde munyń báriniń qaıtarymy bolady. Din kóshbasshylary shydamdylyq, jumsaqtyq, jaman ádetterden bas tartý,  bir-birine qurmet kórsetýde is júzinde úlgi bolyp, adamdardy jaqsylyqqa úıretýi kerek.

Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń Bas hatshysy Muhammed bın Ábdýl Kárim ál-Isa elordadaǵy Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń VII sezin tarıhı shara dep atady.

– Dúnıejúzilik Islam lıgasy men onyń keńesteri, akademııalary men álemdik qurylymdary atynan Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylarynyń osy tarıhı forýmyna qatysý, eń aldymen, Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń basshylyǵymen álemde jáne ulttyq qaýymdastyqtarda dinı dıplomatııa sııaqty mańyzdy jáne tıimdi mehanızm arqyly beıbitshilikti nyǵaıtý úshin jasap jatqan zor kúsh-jigerine joǵary baǵa berý men úshin úlken qurmet, – dedi Islam lıgasynyń Bas hatshysy forýmǵa joldaǵan beıneúndeýinde.

О́z sózinde spıker dıplomatııanyń ortaq dinı jáne adamı maqsattardy kózdeıtinin atap ótti.

– Adamzat tarıhyndaǵy qaqtyǵystar men soǵystardyń kópshiligi dinderge qatysty ıdeıalar nátıjesinde paıda bolǵanyn bárimiz bilemiz. Bul dinder is júzinde olardyń avtorlarynyń umtylystaryn ǵana bildirdi. Adamzat tarıhynda osy kúnge deıin teris, keıde qaýipti saldar týyndaıtyn ıdeıalar men pikirlerde qatelikter bar ekenin bárimiz bilemiz. Munyń báriniń basty sebebi – bir-birinen alshaqtaý, bul alshaqtaý ózara qorqynysh pen mazasyzdyqty týdyrady jáne qurdymǵa ákep soǵady, – dedi Muhammed bın Ábdýl Kárim ál-Isa.

Aıta ketý kerek, eki kúnge sozylatyn sezge 50 elden 100-den astam delegasııa, onyń ishinde ıslam, hrıstıan, býddızm, ıýdaızm, ındýızm, daosızm, zoroastrızm, sıntoızm dinderiniń ókilderi, sondaı-aq saıasatkerler men qoǵam qaıratkerleri, halyqaralyq uıym músheleri kelgen.

Baný ÁDILJAN,

Abaı ASANKELDIULY,

Gúlnar JOLJAN,

Oralhan AHMADIIа,

«Egemen Qazaqstan»