Qaı zamanda, qandaı qoǵamda bolsyn otbasyndaǵy bala tárbıesi asa ózekti máselelerdiń biri bolǵan. Tal besikten jer besikke deıingi adam ómirindegi tárbıeniń bastapqy negizgi uıytqysy da ata-ana bolyp qala beretindigine esh kúmán joq. Otbasy – Adam balasynyń altyn dińgegi, ystyq uıasy. О́ıtkeni, adam eń alǵash shyr etip dúnıege kelgen sátinen bastap, osynda er jetip, aldymen tárbıe alady. Sondyqtan da otbasy – adamzattyń asa qajetti ári qasıetti altyn besigi bolyp esepteledi.
Búgingi tańdaǵy jahandaný úrdisine qadam basqan jańa ǵasyrda ár halyq, ár ult dinin, tilin, mádenıetin, tarıhyn meılinshe saqtap qalýǵa tyrysyp jatyr. Olaı bolsa, til, din, ádebıet, mádenıet, salt-dástúr – balanyń oı-sanasyn qalyptastyrýǵa, óziniń qaı ult ókili ekenin bilip ósip, úlgi-ónege alýyna orasan zor áserin tıgizedi. Mine, otbasyndaǵy tárbıe ulaǵaty da osydan bastalady.
«El bolam deseń, besigińdi túze», deıdi uly Muhań (M.Áýezov). Osy oraıda eske túsetin jaıt, halqymyz ejelden bala tárbıesine kóńil bólgen, bolmysynan bekzat, týmysynan tekti halyq. Osy tektiliktiń túp negizinde urpaq tárbıesi, ıaǵnı ulttyq tárbıe degen uǵym jatqany oıǵa oralady. Bul uǵym da biz úshin asa qasıetti de qasterli. О́ıtkeni, bizdiń urpaqtarymyz – ata salt-dástúrmen sýsyndaǵan, osy ulttyń tárbıesimen jetilip, týǵan tilimen sanasy oıanǵan azamattar. Halqymyzdyń qanynda jer júzindegi basqa halyqtarda sırek kezdesetin teńdesi joq adaldyq, keńpeıildilik, aqkóńildilik, qonaqjaılylyq sııaqty adamı qasıetter basym ekendigi daýsyz.
Erte kezden-aq árbir halyq balaǵa tárbıeni onyń besikte jatqan kezinen bastap, halyqtyq jyrlar men áńgime, ertegiler arqyly bere bastaǵan. Olar ósken soń, qorshaǵan ortanyń ishki qupııasyn ǵylym jolymen sezinip bilmese de, japan dala, qula túzde jolsyz jerlermen juldyzdarǵa, túrli belgilerge qarap baǵyt alyp, adaspaı kete beretin bolǵan. Jastaıynan-aq estý, kórý sezimderi shynyǵyp, alystaǵyny boljaıtyn, joǵalǵandy tabatyn izshil de, quralaıdy kózge atatyn mergen bolǵan. Kásibi, tirshiligi mal sharýashylyǵy bolǵandyqtan bala 6-7 jasynan-aq at qulaǵynda oınaǵan. Oqý-syzý ónerine mashyqtanbasa da, bir estigenin qalt jibermeı jadynda saqtaıtyn quıma qulaq bolyp, este saqtaý qabiletteri asa joǵary dárejede damyǵan.
Atam qazaq ejelden tárbıe isinde basty-basty segiz túrli máseleni qamtyǵan.
Birinshiden, tárbıe basy aldymen ádeptilikti úıretýdi kózdep, ádeptilik máselesin basty mindet etip qoıǵan.
Ekinshiden, meıirimdi bolýǵa tárbıelegen. О́ıtkeni, meıirimdi adam qashanda qaıyrymdy bolady.
Úshinshiden, til alǵysh, elgezek bol dep úıretken. Bul balany eńbekkke baýlýdyń alǵashqy belgileri.
Tórtinshiden, adaldyq pen shyndyqqa tárbıeleý.
Besinshiden, bilgir bol, ustaz ben ǵalymnyń, kópti kórgen danyshpan qarııanyń sózin tyńda, aqpa qulaq bolmaı, quıma qulaq bol degendi boılaryna sińirgen.
Altynshydan, úlkendi, ata-anany, sol arqyly qorshaǵan ortany, aınalany syılaýdy basty mindet etip qoıǵan.
Jetinshiden, kisi aıybyn eshqashan betine baspa degen. Bul kemshilikti múldem aıtpaý degen oı emes, adamǵa Allanyń salǵan kemdigin aıtpa degen.
Segizinshiden, «El namysy – er namysy» bolýy kerek. Sondyqtan, el qorǵany – batyr bol, halyq aldynda adal qyzmet et, boıyńdaǵy bar talant, kúsh-jigerińdi halqyńa jumsa, namysshyl bol degendi sanasyna sińirgen.
Bul aıtylǵandar bala tárbıesi, ıaǵnı adam tárbıesi – tek bir otbasynyń ǵana emes, búkil qoǵamnyń mindeti ekenin tanytady. Osyny meńzegen ál-Farabı babamyzdyń «Adamǵa eń áýeli bilim emes, tárbıe berilýi kerek. Onsyz berilgen bilim – adamzattyń qas jaýy» degen sóziniń astarynda tereń mán jatyr. О́ıtkeni, otbasy – sol adam ómir súrgen kez kelgen qoǵamnyń, memlekettiń quramdas bóligi, irgetasy retinde qarastyrylǵan.
Shyndyǵynda da ata-ana – otbasyndaǵy áke aıbyny bala tárbıesinde basty tulǵa. Olar óz balasyn tárbıeleýde ony derbestikke, bireýge táýeldi bolmaýǵa, óz betinshe kún kórýge, maqsatty túrde ómir súrýge baǵyttap tárbıeleıdi. Bul ıgilikti is, tipti, balanyń ana qursaǵynda jatqan kezden bastap júrgizilýi qajet. Odan balanyń dúnıege kelýi, qaz-qaz basyp júrýi, ósýi, ónýi, ata-babasynyń ómirindegi eńbek jáne qoǵamdyq is-áreketterdiń san jyldardan bergi tájirıbesinen ónege alýy, ony qurmetteýi, qorshaǵan ortasyn tanyp, onymen qarym-qatynas jasaýǵa óz betinshe daǵdylanýy, jaqsysynan úırenýi, jamanynan jırenýi eskerilip otyrady. Muny danyshpan Abaı on toǵyzynshy qara sózinde «Adam ata-anadan týǵanda esti bolmaıdy: estip, kórip, ustap, tatyp eskerse, dúnıedegi jaqsy, jamandy tanıdy daǵy, sondaıdan bilgeni, kórgeni kóp bolǵan adam bilimdi bolady. Estilerdiń aıtqan sózderin eskerip júrgen kisi ózi de esti bolady. Árbir estilik jeke ózi iske jaramaıdy. Sol estilerden estip, bilgen jaqsy nárselerdi eskerse, jaman degennen saqtansa, sonda iske jaraıdy, sonda adam dese bolady», – dep túıindeıdi.
Qazaqta «Áke – asqar taý, ana – baýyryndaǵy bulaq, al bala – jaǵasynda jaıqalyp ósken quraq» deıtin danalyq sóz bar. Osy maqal arqyly halyq otbasyn quraıtyn úsh quramdas bólikti aıryqsha eskertip otyr. Sondyqtan áke – otbasynyń tárbıe jumysyndaǵy mańyzdy oryn alatyn tuǵyrly tulǵa. Ákeniń bar bitim-bolmysy, minez-qulqy, ózgelermen qarym-qatynasy, bilim-biligi – balanyń kóz aldynda kúndelikti úlgi-ónege alatyn, soǵan qarap boı túzeıtin negizgi nysanasy. Ul demeı, qyz demeı otbasyndaǵy tárbıe jumysynda ákeniń orny erekshe bolýy tıis.
Uly Abaı «tolyq adam» tárbıeleýdegi ákeniń izgi qasıetteri, onyń adamgershiligi, eńbeksúıgishtigi, otbasyna, jaryna degen súıispenshilik sezimi úı ishin nurlandyryp tursa, eri aqyldy, áıeli kórkem minezdi bolyp, tatý bolsa, onda úı jumaqqa aınalyp, balalar jaqsy minezge, ıgi qasıetterge tárbıelenetinin ataıdy. Halqymyzdyń «Ákege qarap ul óser, anaǵa qarap qyz óser» deıtini de sondyqtan. Muny Maılyqoja aqyn:
Jylasań kóńili júdegen, Qýansań tasyp údegen. Kórigińe kóńili ósip, Qudaıdan ómir tilegen, Atań – qybyla qamqoryń, dese, al ana týraly:
«Toǵyz aı on kún kótergen, Eńbegińde eti ólgen. Beınet tatqan tótennen, Zııarat qylyp syıynsań, Kem emes anań, qybyla Mekeńnen», dep jyr arnaǵan.
Shyǵys poezııasynyń asa kórnekti ókili Álisher Naýaı ákeni – kúnge, anany – aı, juldyzǵa balap, áspetteıdi.
Sondyqtan urpaq tárbıesinde «álemniń jaryǵyn syılaǵan, dalanyń bar gúlin jınaǵan» áıel-ananyń orny da orasan. О́ıtkeni, jalpy adamzat balasynyń tynys-tirshiligin, onyń ósip-ónip damýyn analar-áıelder qaýymynsyz kózge elestetý esh múmkin emes. Muhań (Muhtar Áýezov) «Adamdyqtyń negizi – áıel, ertede áıelden bala týyp, ol balalardyń bári de jastyq qorǵansyzdyqtan anasynyń aınalasynda úıirilip, úı ishiniń birligin, odan týysqandyq uıymyn engizgen... Áıel – ana. Áıeldiń adam balasynyń urpaǵyn ósiretin qaryzy bar. Jáne qazaqtyń túsinýinshe áıel – úı ishiniń jarastyǵy, úı ishiniń uıytqysy. Onsyz erkektiń ómiri – gúlsiz ómir» degen tujyrym jasaıdy.
Jer betindegi kez kelgen halyqtyń óz aldyna ult bolyp uıysýyna, jeke halyq, egemen el, derbes memleket bolyp qalyptasýyna áıel-analardyń sińirgen eńbegi zor dep aıtýǵa bolady. Aıtalyq, tarıh qoınaýyna nazar salyp kórseńiz baıaǵy Tumar hanym, Roksana, Umaı ana, Zarına, keshegi dastan-jyrlardaǵy Gúlbarshyn men Qurtqa, Aqjúnis pen Nazym, Qyz Jibek pen Baıan sulý, Aıman-Sholpan, bertindegi Aısha bıbi men Abaq ana, Domalaq ana men Qyz ene, tańbaly tarıhymyzdaǵy Horezmshahtyń áıgili qaıratker anasy Túrken hatýn, Qasym hannyń anasy Jaǵan bıke, Táýke han men Esim hannyń analary Jaqsy bıke, uly Abaı tárbıesin kórgen Zere men Uljan, qol bastaǵan Bopaı hanym, el bılegen Aıǵanym, Ulpan, Elbasymyzdyń anasy – Áljan anamyz esimderi el ómirinde altyn áriptermen órnektelgen.
Urpaq tárbıesinde, ásirese, qyz bala tárbıesinde ananyń yqpaly erekshe. О́ıtkeni, abzal analar «jatjurttyq» qyz bala boıjetken kezde onyń jeke shańyraq quryp, otaý tigýine, is tiktirip, úı sharýasyn jaıǵastyrýyna ónege kórsetken, tárbıe taǵylymyn bergen. Sondyqtan da halqymyz asyl analardy qadirlep, ózderine jar izdegen bozbala, jigitterge sondaı analardyń qyzdaryna kóz salýdy, «anasyna qarap qyzyn al» degen turǵyda baǵyt-baǵdar bergen. Mundaıda jastardyń bolashaq qalyńdyǵyn tek ajar-kórki men sulý symbatyna qaraı baǵalamaı, onyń adamgershilik asyl qasıetterine, kisilik kelbetine, ishki rýhanı jan dúnıesine, aqyl-parasaty men kórgendiligine, tektiligi men tárbıeliligine aıryqsha kóńil bólgen.
Al, búgingi qoǵamymyzdaǵy qyz balalardy tárbıeleýdegi talap-tilekter buryndaǵydan da joǵary. О́ıtkeni, qazirgi kezeńde qyz balalar tek otbasy, oshaq qasynda ǵana emes, úı sharýasymen birge qoǵamnyń belsendi múshesi retinde kúndelikti ómirdiń san-salalaryndaǵy basqa da is-áreketter men qyzmetterdi úılesimdi ári utymdy ushtastyra bilýge ázir bolýy qajet. Munda eń bastysy qyz balanyń bilimdi bolǵany oryndy. Bul jóninde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti N.Á.Nazarbaev «Qazaqstan-2050» Strategııasynda: «Elimizdiń bolashaqta qandaı bolatyny balalarymyzdyń boıyna qandaı tárbıeni sińiretinimizge tikeleı baılanysty. Eń aldymen, biz qyzdarymyzdyń tárbıesine kóp kóńil bólýimiz kerek. Olar – bolashaq jar, bolashaq ana, shańyraqtyń shyraqshylary... Biz Qazaqstan qyzdarynyń sapaly bilim alyp, jaqsy jumysqa ıe bolýy jáne táýelsiz bolýlary úshin barlyq jaǵdaıdy jasaýymyz qajet... Halqymyz «qyzdyń joly jińishke» degenge erekshe mán berip aıtady. Boıjetkenniń joly, qyzdyń joly – qyldaı, ony úzýge bolmaıdy. Boıjetken, áıel zaty árdaıym bizdiń qoǵamymyzdyń teń quqyly múshesi, al ana – onyń eń ardaqty tulǵasy. Biz áıel zatyna – anaǵa, jarǵa, qyzǵa degen qapysyz qurmetti qaıta oraltýǵa tıispiz», – dep bul máselege úlken mán bere toqtalady.
Jastar tárbıesindegi ata-ananyń orny men róli týraly aıtqanda, halqymyz turmysynda san ǵasyrlardan beri qalyptasqan tárbıege qatysty ulttyq rýhanı qundylyqtarymyzdyń, ádet-ǵuryp, salt-dástúrlerimizdiń, ana tilimiz ben ádebıetimizdiń, mádenıetimiz ben tarıhymyzdyń tereń taǵylymyn eskergenimiz abzal. Otbasyndaǵy ata-anaǵa baılanysty aıtylatyn maqal-mátelder men aforızm sózderdiń barlyǵy alǵan taqyrybymyzdyń úı tárbıesindegi tereń mánin, aıryqsha mańyzyn asha túsedi. Máselen, «Ana tilin almasań – aryń ketedi, áke tilin almasań – baryń ketedi», «Áke – tiregiń, ana – júregiń», «Áke turǵanda bala sóılegennen bez, ana turǵanda qyz sóılegennen bez», «Atadan bala týsaıshy, ata jolyn qýsaıshy», «Bir bala bar jasyq týady, bir bala bar ákesinen asyp týady», «Ákesiz bala – panasyz balapan», «Ákeńniń tórine senbe, mańdaıyńnyń terine sen», «Ana súti boı ósiredi, ana tili oı ósiredi», «Atadan – ulaǵat, anadan – ınabat», «Atalar sózi – aqyldyń kózi», «Atasyz úı – batasyz, anasyz úı – panasyz», «Ata saltyń – halyqtyq qalpyń», «Ata kórsetken jolymyz bir, ana tikken tonymyz bir», «Jaqsy ákeniń aty balaǵa qyryq jyl azyq» degen sekildi taǵy basqa tolyp jatqan qanatty sózderdi bala, jas urpaq otbasynan bastap estip óskeni jón.
Osy rette bul máseleniń túp-tórkini ımanı tárbıede, dinı qaǵıdattarda jatqanyn esh umytýǵa bolmaıdy. Onyń tamyry tym tereń dinı negizderde ekenin, ol irgeli tórt dinniń qasıetti kitaptary – Taýrat, Zabýr, Injil, Quran ustanymdarynda bekitilgenin aıtqan jón. Islam iliminde ata-anaǵa qurmet kórsetýge baılanysty oılar Quranı-Kárimniń «Nısa», «Luqman», «Isra», «Muhammed», t.b. súreleri men Muhammed nábı salallahý ǵaleıhı ýassalamnyń hadıs-sháripterinde molynan keltiriletinin ańǵaramyz. Aıtalyq, ádettegi namazdyń sońynda oqylatyn tıláýát-duǵalyqtardaǵy «Rabbana aǵfırlı ýálı ýálıdáııá ýalıl mýmınıná ıáýmá ıaqumúl hısab» «Iá, Jaratýshymyz, meniń ata-anamdy jáne búkil musylmandardy esep kúni keshire gór», degen syrly sózder aıtqan oıymyzdy naqtylaı túsedi.
Balany ómirge beıimdeýde ata-ana tárbıesiniń artynda ult tárbıesi, memleket taǵdyry jatady. Osy baǵytta otbasy tárbıesimen qatar oqý oryndarynyń, ondaǵy ustazdardyń yqpaly men orny qashanda da aıryqsha. Ata-ana men áleýmettik orta birlesip jumys istegen jaǵdaıdyń nátıjesinde ǵana tálim-tárbıedegi kórgendilik pen jarasymdylyq, úılesimdilik pen birizdilik oryn tabatyn úrdis bolyp shyǵady. Saıyp kelgende, balanyń qoǵamdyq-áleýmettik damýy otbasynda óz ornyn alýynan bastalady.
Búgingi qoǵamda da jastar tárbıesine degen kózqaras óte erekshe, olardyń taǵdyry bolashaqpen, qoǵamnyń damýymen tyǵyz baılanysty ekendigi anyq. Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń 27-shi babyndaǵy 1-2 tarmaqta otbasy men ondaǵy balaǵa beriletin tárbıege baılanysty: «Neke men otbasy, ana men áke jáne bala memlekettiń qorǵaýynda bolady. Balalaryna qamqorlyq jasaý jáne olardy tárbıeleý – ata-ananyń tabıǵı quqyǵy ári mindeti», dep aıryqsha atap kórsetiledi.
Al kezinde qazaqtyń birtýar uly Mirjaqyp Dýlatov «Nadandyq qurbany» atty maqalasynda bylaı degen bolatyn: «...Jylqy bitken dúldúl bolmaıdy, qus bitken bulbul bolmaıdy, adam balasy da solaı. Jurttyń bári sheshen, ánboz, aqyn, danyshpan bolyp týa bermeıdi. «Kúısiz kóńil júgirmeıdi» degen bar. Dúldúlge de kúı kerek, bulbulǵa da jaıly oryn, kóńildi baqsha kerek. Al adam balasy bárinen de artyq kúı tańdaıdy. Týmysynda zerektik bolsa da, ǵylymsyz, tárbıesiz kemeline jetpeıdi... Bul kúnge sheıin bizde muny eskergen qazaq joq. Sondyqtan bizde oqyǵan kóp, biraq shyn ǵalym joq. Hatshy kóp, jazýshy joq. Aryzshy kóp, advokat joq. Sóıleýshi kóp, shyn sheshen joq... Bizde óner, ǵylym, ádebıet kenje qalyp turǵan sebebi de osy, bul baptarda óz kisileri bolmaý sebepti dep oılaımyz».
Bul pikir HH ǵasyrdyń bas kezinde aıtylsa da, búgingi urpaqqa dál búgin, dáp qazir aıtylǵandaı tereń oı salady. Qazirgi jaǵdaı osynyń bárine qarama-qaıshy. Qazir oqymaǵan adam joq, qazir ǵalym da, sheshen de, kósem de, basqa sala mamandary da kóptep sanalady. Alaıda, Mirjaqyp atamyz aıtqandaı, oqyǵandardyń arasynda áli de «naǵyz oqyǵan» jastardyń sırek kezdesetini taǵy da jasyryn emes. Bul máselede «erjetedi dese, keri ketedi» degen sózdiń qısyny kelip turǵandaı.
Dúnıe júzi halyqtary álemdik órkenıetke baǵyt ustap, keshe ǵana aty men zaty belgisiz memlekettiń jastary dúr kóterilip, ózderiniń oqyǵan jáne toqyǵan bilim-bilik, kúsh-qaırattarymen ózgelerdi tánti etip jatqanda, bizdiń ulttyń jastary týraly azdap oılanyp qalatyn tustarymyz az bolmaıdy. Bul sátte ótken tarıhynyń bári surapyl soǵys, eki kúnniń birinde tabıǵat alapatymen alysyp, nebir qııamet-qaıymdardy bastarynan ótkerip jatqan kórshiles kúnshyǵys eli – japon jastarynyń tálim-tárbıesi eshkimdi de beıjaı qaldyrmasa kerek. Bul kúnderi álemdik pedagogıka ǵylymy zerttep, oqyp-úırenýge talpynyp jatqan osy eldiń jas urpaq tárbıesindegi ǵajaıyp syrlarynyń biri – halqynyń tarıhı-etnıkalyq murasyn, ulttyq ádet-ǵurpyn, salt-dástúrin sanaly túrde saqtap qalýǵa tyrysýynda eken.
Jastar tárbıesindegi otbasy men ortanyń, qoǵam men memleket múddesiniń birizdiligi búgingi tańda aýadaı qajet ekenin joǵaryda aıtyp óttik. Bul rette búgingi kúngi urpaq tárbıesinde jiberiletin olqylyqtar erteń orny tolmas ókinishke alyp kelmeı qoımasy anyq. Sondyqtan memleket ıdeologııasyndaǵy jastar fýnksııasynyń alatyn róli men orny ýaqyt talabyna saı únemi qaıta qaralyp otyrýy tıis, ıaǵnı bılik arasynda jastarǵa degen suranys, berik yntymaqtastyq pen tereń túsinistik bolýy qajet. Qoǵamnyń qaı salasynda bolsyn jastardyń ashyq óz únderiniń bolýy, oǵan tikeleı áser etetin buqaralyq aqparat quraldarynyń tárbıelik mánine tereń den qoıylýy tıis. Jastardyń túrli jat aǵymdardyń jeteginde ketýiniń aldyn alý joldaryn qarastyrý retinde ulttyq salt-dástúrlerdi dáripteýdi durys jolǵa qoıa bilý kerek. Qazirgi jastar arasynda jıi kezdesetin ózine-ózi qol jumsaý – sýısıd indetiniń aldyn alý joldary, ıaǵnı bala psıhologııasyndaǵy ózgeristi otbasynda, ortada úzdiksiz baqylaý, qadaǵalap otyrý qajet. Qoǵamdaǵy jastardyń óz oryndaryn taba bilmeýine baılanysty olardy jumyspen qamtý oryndarynyń búgingi tańdaǵy qyzmetin qaıta qarap, ony jan-jaqty jetildirý kerek.
Daǵystannan shyqqan avarlyq ǵalamat aqyn Rasýl Ǵamzatovtyń «...О́tkenge topyraq shashsań, bolashaq saǵan tas atar» degen ulaǵatty sóziniń astarynda qanshalyqty tereń mán-maǵyna jatqany bárimizge oı salýǵa tıis.
О́tken babalarymyz bizdi tárbıeledi, biz sol úrdisti jalǵastyryp kelemiz. Al bolashaq tárbıesi endigi jerde jastardyń qolynda. Urpaqtan-urpaqqa ulasyp kele jatqan ulttyq tárbıeniń máıegin mıras etip ǵasyrdan-ǵasyrǵa jalǵastyrý – ata saltty ulyqtaǵandardyń enshisinde ekendigi aqıqat.
Baqtııar SMANOV,
pedagogıka ǵylymdarynyń doktory, professor, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi.
