Sheteldik bilim: Jańa múmkindikter kezeńi

Tehnologııanyń damýy, maman­dyqtardyń ómirlik sıkliniń qysqarýy bilim berýdiń klassıkalyq modeliniń, ıaǵnı mektepten ýnıversıtetke deıingi bilim berýdiń eskirýine ákelgeni anyq. Osydan shamamen 10-20 jyl buryn mamandyq alǵan soń, mansapty josparlaýǵa jáne aldaǵy jyldarda aıtarlyqtaı eshteńe ózgermeıtinine senimdi edik. Búginde bulaı emes. Tipti tutas mamandyqtardyń ózi ótkenniń enshisine aınalyp bara jatyr. Ári mamandyqtardyń qurylymy da jyldam qarqynmen ózgerýde. Sondyqtan oqý dıplom alýmen ǵana aıaqtalmaıdy. Úzdiksiz bilim alý úlgisi zaman talabyna aınalyp keledi.

FinReview.info mamandarynyń pikirine qaraǵanda, adam kapıtaly – qazirgi qoǵam­nyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń negizgi qozǵaýshy kúshi. Dúnıejúzilik banktiń baǵalaýynsha, adam kapıtalynyń el ekonomıkasynyń ósýine áser etý dárejesi shamamen 55 paıyzdy quraıdy. Adam kapıtalyn damytýdyń eń mańyzdy faktory turaqty ekonomıkalyq ósýde bas­ty ról atqaratyn bilim ekeni anyq. Ádette eldegi bilim deńgeıi neǵurlym joǵary bolsa, onyń ekonomıkasy soǵurlym jaqsy damyp, jumyssyzdyq azaıyp, ómir súrý uzaqtyǵy artady. Degenmen bul kórsetkish boıynsha Qazaqstan áli de bolsa artta qalyp keledi. Memleketter arasynda bilim berý júıesiniń sapasyna arnalǵan byltyrǵy reıtıngte Qazaqstan álemniń 93 eliniń ishinen 62-orynǵa ıe bolǵan.

«Árıne, eldiń kórsetkishi áli tómen. Biraq ol osy salanyń odan ári damýyna baǵdar bola alady. Mysaly, reıtıng ártúrli álemdik ındeksterge engizilgen joǵary oqý oryndarynyń sanyn eskeredi. Qazaqstan bul baǵytta belsendi jumys isteýde. 2022 jyly Qazaqstannyń 16 ýnı­ver­sıteti Quacquarelli Symonds World University Rankings bedeldi ha­lyq­aralyq aka­demııa ın­dek­si­ne endi. Tórt jyl buryn bul kór­setkishke nebári 8 otandyq jo­ǵa­ry oqý orny kirgen bolatyn», deıdi FinReview.info sarap­shy­lary.

Qazaqstanda 122 joǵary oqý orny bar. Iаǵnı joǵary oqý oryndarynyń 13 paıyzy ǵana sapaly bilim berý qyzmetin kór­se­tedi. Jaǵdaıdy jaqsartý úshin elimizde álsiz oqý oryndaryn júıeli túrde qysqartý jáne bilim berý ınfraqurylymyn nyǵaıtý arqyly bilim sapasyn arttyrý qolǵa alyndy. Nátı­je­sinde, 2025 jylǵa qaraı 3 qazaq­standyq ýnıversıtet birden álem­niń TOP-200 oqý ornyna kiredi dep kútilýde. Qazirgi ýa­qyt­ta bul topqa bir ǵana ýnıversıtet enip otyr. Ol – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıteti.

Árıne, mundaı aýqymdy maq­satqa jetý úshin memleketke qomaqty ınvestısııa qajet. Onyń kólemi qazirdiń ózinde belgili bolyp otyr. Bul degenimiz – Úkimettiń 2025 jylǵa deıin bilim berý júıesin damytýǵa ba­ǵyt­taıtyn negizgi kapıtalǵa sa­lynǵan 4,8 trln teńge soma­syn­daǵy ınvestısııa. Dál osy soma «Bilimdi ult» sapaly bilim berý» ulttyq jobasynda kórsetilgen.

FinReview.info sarapshylary qazaqstandyq bilim berý jú­ıe­siniń negizgi úsh máselesin anyq­taǵan eken. Birinshiden, bul tájirıbege baǵyttalǵan tá­silge kóshý. Qazir joǵary oqý oryndarynan bólek, kadr daıar­laýdy tehnologııalyq kor­po­rasııalardyń ózderi de júr­gizedi. Olar tájirıbesi keń uqypty bilim bazasy arqyly klassıkalyq ýnıversıtetterge qaraǵanda adam­­­­dardy kóbirek tarta alady. Son­dyqtan otandyq joǵary oqý oryn­dary iri kompanııalardyń jı­naqtaǵan tájirıbelerin paıdalana otyryp, tájirıbelik-baǵdarlanǵan kadrlar daıarlaýǵa kóshýi qajet.

«Ekinshiden, bilimniń qolje­tim­diligi. Dúnıe júzinde 8 mlrd adamnyń 350-400 mln-y ǵana joǵary oqý oryndaryna qol jet­kize alady. Tehnologııa al­pa­ýyt­tarynyń talantty ma­man­dardy tárbıeleý úshin jarysqa túsýiniń sebebi de osy. Buryn bilim alý múmkindigi shekteýli bol­ǵandyqtan, korporasııalar ma­mandardy jetkiliksiz qa­byldap, qabiletti, biraq bilim alý­ǵa múmkindigi joq jas talant­tardy nazardan tys qal­dyr­ǵan. Úshinshiden, eńbek na­ry­ǵy tym jyldam ózgerýde. Bul ózgeristerdiń jyldam ári túbe­geı­li bolyp jatqany sonsha, klas­sıkalyq bilim berý júıesi jańa shyndyqqa ilese almaı jatyr», deıdi FinReview.info sarap­shy­lary.

Olardyń pikirinshe, atalǵan máselelerdi sheshýdiń birden bir joly – sıfrlandyrý. Bilim berýde sıfrly quraldardy paıdalaný – dúnıejúzilik qubylys. Qubylystyń aýqymy bilim berýdiń sıfrly tehnologııalary naryǵynyń kólemimen de dáleldengen. Qazirgi ýaqytta jahandyq EdTech naryǵy 254,8 mlrd dollarǵa baǵalanady jáne bes jyldan keıin 605,4 mlrd dollarǵa jetedi dep kútilýde. Muny G7 deńgeıindegi eldiń bıýd­je­­timen salystyrýǵa bolady.

Qazaqstanda onlaın bilim be­rý naryǵy salystyrmaly túrde jas jáne aıtarlyqtaı ósý pers­pektıvalaryna ıe. Qazir eli­mizdiń 19 mln turǵynynyń 15 mln-nan astamy, ıaǵnı 80 paıyzǵa jýyǵy ınternetti paıdalanýshylar. Sıfrly bilim berýdi damytýdyń el ekonomıkasyna boljamdy áseri ishki jalpy ónim ósiminiń shamamen 1,5 paıyzyn quraıdy. Sondyqtan Qazaqstan jahandyq úrdisterge ilesip, bilim berýdiń sıfrly tehnologııalary naryǵyn belsendi damytýda.

Osynyń nátıjesinde qa­zaq­s­­tandyqtar qazir elden shyq­­­paı-aq álemniń jetekshi ýnı­­ver­sıtetterinen sheteldik bilim alý múmkindigine ıe boldy. Mysaly, Swiss International Institute Lausanne (SIIL) ınstı­tý­tyna onlaın tirkelý arqyly Shveı­sa­rııanyń dıplomyn alýǵa bolady. Munda siz baka­lav­rıat jáne magıstratýra baǵdarlamalary boıynsha oqı alasyz, sonymen qatar joba menedjeri nemese bıznesti basqarý boıynsha iskerlik ákimshilendirý magıstri sııaqty tanymal baǵyttar boıynsha biliktilikti arttyrý kýrstarynan ótýge bolady. Oqýǵa túsý úshin tek burynǵy bilimi týraly dıplom qajet, ıaǵnı qabyldaý emtıhandaryn tapsyrýdyń nemese UBT nátıjelerin usynýdyń qajeti joq. Bul shveısarııalyq bilim alýdy álemniń kez kelgen jerinen barlyǵyna qoljetimdi etedi. SIIL ınstıtýtynyń taǵy bir artyqshylyǵy – oqytý stýdenttiń ana tilinde ótedi. Biraq Qazaqstan úshin ázirge tek orys tilinde bilim alýǵa bolady. Qazaqtildi bilim berý túri ázirlený ústinde jáne jaqyn arada qoljetimdi bolmaq.

Qashyqtan oqytatyn she­tel­dik oqý ornynyń biri – Ame­rıkanyń Boston University ýnı­versıteti. Munda bakalavrıat, magıstratýra jáne tipti dokto­rantýra baǵdarlamalaryn oqýǵa múmkindik bar. Sonymen qatar ýnıversıtet dıplomdyq jáne kásibı sertıfıkattaý kýrstarynda oqýǵa múmkindik beredi.

Technical University of Kaiser­slautern ne­mis ýnı­versıteti oqytý men zertteý jumystarynyń jo­ǵary deńgeıimen ǵana emes, aǵylshyn nemese nemis tilderinde onlaın oqý múmkindikterimen de tanymal. Munda jumys isteıtin onlaın kampýs úsh negizgi baǵyt bo­ıynsha tolyq qashyqtan oqy­tý baǵdarlamalaryn usy­nady: ǵylym jáne tehnologııa, áleý­met­­­tik ǵylymdar, menedj­ment jáne quqyq. Ýnı­ver­sı­tet teh­nı­kalyq bilim berýge ar­­nal­ǵan­dyq­tan, stýdentter ara­synda, ásirese ınjenerııa, kompıýter ǵylymdary, baǵdar­lamalyq ja­saq­tama ázir­leý, nanobıotehno­lo­gııa jáne tehnoetıka sa­la­la­ryn­daǵy onlaın baǵ­dar­lamalar tanymal.

Qazaqstandyqtar oqý oryndarynan bólek, biliktilikti arttyrý kýrstary arqyly óz daǵdylary men quzyretterin jaqsarta alady. Mundaı kýrstardy usynatyn oqý ortalyqtary óte kóp. Bul rette «Astana» halyqaralyq qar­­­­jy ortalyǵynyń (BCPD) úz­­diksiz kásibı damý bıýrosy onlaın formatta bilim berý qyz­metteriniń keń spektrin usy­nady. Munda Alpharabius, University of the Future, Qwant jáne Academy of Law syndy bilim berý jobalary júzege asy­rylǵan. Osy platformalar arqyly qarjy, ınvestısııa­ny basqarý salalarynan bastap IT baǵyttary men zań ǵylymyna deıin naryqta suranysqa ıe ártúrli salalar boıynsha bilik­ti­lik­ti arttyrý kýrstarynan ótýge bolady.