Ál-Farabı. Baqyt haqynda

Ál-Farabıdiń «Qaıyrymdy qa­la turǵyndary» eńbegi – kúmbezi qashyqtan kórinetin záýlim ǵımarat ispetti. Ekinshi ustaz shyǵarmalary arqyly adamnyń baqytqa jetýi jaı­ly oı qozǵady. Jeke adamnyń baqy­tymen qosa qoǵamnyń baqyty haqynda da pikir bildirdi.

Ál-Farabı ilimi boıynsha adam janynyń ártúrli kúıleri bar. Birin­shi jan – óz qabiletin damytyp, nur­ǵa bólene almaǵan jáne «Jasampaz Aqyl-parasatpen» (ıaǵnı Qudaımen) baılanys ornata almaı, joǵala bas­taǵan jan. Ekinshi jan túri – «Ja­sampaz aqyl-parasatpen» rýhanı baı­lanysqa qol jetkizse de, óz bi­limderin áreketke aınaldyryp, mi­nezin jetildire almaǵan, sol úshin azap shegetin jan. Úshinshi – teo­rııalyq jáne praktıkalyq sulý­lyqqa qol jetkizgenderdiń jany. Bular tulǵalyq kórkemdikke jetip, rahat­ta ómir súredi. Ǵalym árqashan bilim men áreketti tutas qaraıdy. Tul­ǵa bolý úshin bilim men áreket toǵysýǵa tıis dep esepteıdi. Tárbıesiz berilgen bilimdi adamzattyń qas jaýy sanaǵany da sol. Iаǵnı kemeldik dá­re­jesine jetip, bilimin parasatqa aınaldyrǵan adam – shyn adam. Eger jınalǵan bilim tek sanada qalyp, ol minez ben áreketke áser etpese, onyń ústine altyn artqan esekten aıyrmasy joq. Bul jaıly: «Aqyl-estiń tilegenin jasaýǵa parasaty jáne ba­tyldyǵy jetetin esti adamdar bolady. Mundaı adamdardy biz, ádette, ózine laıyq, erikti adam dep ataımyz. Al óz boıynda osy eki qasıet joq adamdardy haıýan tárizdes adamdar dep ataımyz. Tek qana aqyl-esi ǵana jetip, batyly barmaıtyndardy ja­ratylysynan qul adamdar deı­miz», degen oı qorytady. Al «Baqyt jolyn silteý» eńbeginde: «Aqyl-parasattyń eki túri bolady: birinshi túrine tán qasıet tek bilý ǵana, biraq áreket buǵan tán emes. Ekinshisi­niń qasıeti bilý jáne áreket etý bolyp tabylady». Taǵy birde: «Baqyt degenimiz adamnyń qoly jetýine qabiletti keletin eń joǵary ıgilik. Oǵan bilim men árekettiń arqasynda ǵana jetýge bolady» deıdi. Ál-Farabı eńbeginde baqytqa jetý for­mýlasynyń ártúrli joldary aıtylady. Biraq túbiri bir arnaǵa saıady. «Qaıyrymdy qala turǵyndary» atty eńbeginde: «Baqyt – óz basyń úshin kókseıtin ıgilik. Baqytqa jetýge kómektesetin erkin áreket – tamasha áreket. Muny týǵyzatyn ádet-ǵuryp – qaıyrymdylyq» – deıdi. Iá, qaıyrymdylyq jandy lázzatqa bóleýshi áreket. Ǵalym eńbekterinde jan men tánniń arajigin ajyratyp, tán tirliginen buryn janǵa etene kóńil bólýge shaqyrady. «О́z damý deńgeıi men ómir súrý kezinde tán arqyly jasaǵan isterine sáıkes jan lázzatqa bólenedi nemese azap shegetin bolady», «adam janynyń bolmysta kemeldený dárejesine sharyqtap shyrqaıtyndyǵy sondaı, ol endigi jerde óz tirshiligi úshin materııany qajet etpeıdi, óıtkeni ol tánnen azat bolmystar jıyntyǵymen jáne materııadan bólinip shyqqan sýbstansııalarmen birigedi de, osylaısha máńgi-baqı ómir súredi». Iаǵnı uly ustaz­dyń negizgi qalaýynyń biri bostandyq. Bos­tandyqqa tek tán mashaqatynan arylý arqyly ǵana jetýge bolady. Keıde bostandyq pen baqyt uǵymy bir sekildi kórinedi. Biraq bostandyq baqytqa barar joldaǵy aıaldama ispetti. Ǵalymnyń dáleldeýinshe ba­qytqa jeteler taǵy bir kúsh – sana kúshi. «Adam jany kemeldikke sananyń damýy arqyly jete alady, adamdy quraıtyn jan men deneniń tutastyǵynda sana mańyzdy ról at­qarady». Jaqsy men jamandy, aq pen qarany ajyratýshy kúsh – sana. Sana áreketinsiz bilim jııý men ǵylym izdený nátıjesiz. Adam óz sanasy arqyly yqtııary men nıetin, ar men uıatyn basqaryp, sanasymen erkin tańdaý jasaı alǵanda ǵana jeke tulǵa bolyp sanalady. Sonymen birge Ál-Farabı ilimindegi joǵarǵy ıgilik – bilim izdený. Bilimdi adam ǵana sanasy men erigin shynyqtyryp, baqyt qaqpasyna jol ashpaq. Bilimsizdik tómenderdiń tómenine, tirliktiń qur­dymyna qulatar qaýipti indet. Tipti baqyt jaıly uǵym bilim-ǵylymmen tikeleı baılanysty. Iаǵnı ǵalymnyń pikiri boıynsha, adam osy ómirdegi materıaldyq baılyqtan bas tartyp, aqyl-oı qabiletin ushtaý arqyly baqytqa jetedi. «Jáne osy adam... kemeldengen aqyl-parasattyń ıesine aınalady... munyń barlyǵy Táńirdi tanyǵan tirshiliktiń arqasynda bolady. Osyndaı adam adamı kemeldiktiń joǵary deńgeıine ıe bolyp baqyttyń shyńyna jetedi». Iаǵnı kisini baqytqa jetýi úzdiksiz bilim izdenip, aqyl-parasat ıesine aınalyp, Táńirini óz álinshe tanyǵanda ǵana múmkin bolady. «Osy ómirde baqytqa jetken osyndaı rýh o dúnıede de baqytty bolyp qala beredi, óıtkeni «Jasampaz Aqylmen» birikken rýh eshýaqytta ólmeıdi».

Ál-Farabı qaı bıikke de kózsiz dogmadtyq, demagogııalyq senimmen emes, ıntellektýaldy ǵylym kúshimen barýdy kózdeıdi. Arıstotel, Platon fılofııasyna jańa qyrynan baǵa berip, ıslam pálsapashylarynyń eń­bekterin tarazylaıdy. Uly ustaz­dyń biz uǵynyqty etip berip otyrǵan ba­qyt jaıly pikirleri de kól-kósir izde­nis pen kemel tájirıbeniń jıyn­tyǵy.