Jaman indetten beri túrli toılar ótkizýdiń ózinen tosyrqap qalǵan halyq Safaǵańnyń mereıtoıynda eshteńeden jasqanbady, barynsha bazarlap, respýblıkalyq deńgeıde ótkizilgen mádenı sharada kóldeı qýanyshta boldy. Toıǵa alys-jaqynnan jazýshynyń kózin kórgen, birge qyzmet istegen áriptesteri, shákirtteri, ol týraly estelik jazǵan, óleń shyǵarǵan izbasarlary, týǵan-týysqandary jáne basqa da zııaly qaýym ókilderi keldi. Prezıdent keńesshisi, qalamger, akademık Baýyrjan Omarov bastaǵan delegasııanyń quramynda Memlekettik syılyqtyń laýreattary – Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Ulyqbek Esdáýlet pen aqyndar Marfýǵa Aıthojına, Nesipbek Aıtuly, «Egemen Qazaqstan» RG» JShS bas dırektory Dıhan Qamzabekuly, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri – «Qaharmandar» qorynyń tóraǵasy Sabyr Qasymov, jazýshylar Ahmetjan Ashırı, Jumabaı Shashtaıuly, Súleımen Mámet, aqyndar Ǵalym Jaılybaı, Dáýletkereı Kápuly, ǵalymdar Nurdáýlet Aqysh, Tursyn Jurtbaı, Baýyrjan Jaqyp, ánshi Nurlan О́nerbaı, Halyqaralyq «Alash» ádebı syılyǵynyń laýreattary – aqyn-jazýshylar Ádilǵazy Qaıyrbek, Jumash Kenebaı, Dáýlet Seısenuly, Tolymbek Ábdiraıym, Asqar Altaı, Janbota Aıthojına, t.b. boldy. Sharany uıymdastyrýǵa belsendi eńbek sińirip, kúndiz-túni tynym tappaı shapqylaǵan jazýshynyń nemere inisi, belgili jýrnalıst Saıyn Shaımerden ekenin aıta ketýimiz kerek. Osy azamattyń belsendi áreketi bolmasa Qyzyljar óńirinde S.Shaımerdenovtiń 100 jyldyǵy qazaq ádebıeti men óneriniń kórnekti ókilderiniń qatysýymen munshalyqty bıik deńgeıde atalyp ótýi de ekitalaı edi...
Eske sala ketetin bolsaq, Safýan Shaımerdenov qazaq rýhanııatynda óziniń qomaqty qoltańbasyn qaldyrǵan, ataqty jazýshy, Memlekettik jáne Búkilodaqtyq kásipodaqtar syılyqtarynyń laýreaty, «Qazaqstannyń Halyq jazýshysy». Stýdent jastar ómirinen jazylǵan eń alǵashqy «Bolashaqqa jol» atty romanynan bastap onyń esimi qalyń oqyrman arasyna keńinen tanyldy. Uly jazýshy Muhtar Áýezov bul shyǵarma týraly: «Safýan Shaımerdenov – alǵashqy týyndysymen-aq kóp kóńilin birden ózine aýdardy. Ol qazaq ádebıetiniń týyn alǵa aparatyn keıingi urpaqtyń alǵy sapyndaǵy talant ıesi» dep joǵary baǵa berdi.
«Bolashaqqa jol» kóp uzamaı orys tiline «Inesh» degen atpen aýdarylyp, orystildi oqyrmandardyń da qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Sóz zergeri Ǵabıt Músirepov: «Safýan Shaımerdenov «Inesh» romanynda jastar taqyrybyna batyl súńgip ketti de óz zamandastarynyń rýhanı ómirin shynaıy da, sheber sýrettep bere aldy», dep atap ótti.
«Ineshten» keıin jazýshynyń ıdeıalyq-kórkemdik qýaty joǵary «Mezgil», «Sybyzǵy sazy», «Qarǵash», «О́mir nury», «It ashýy», «Májnún tal», «Jyl qusy», «Seldiń ekpini» atty ondaǵan povesteri jaryq kórgen. Memlekettik syılyq alǵan «Ádebı tolqyndar» men «Aǵalardyń alaqany» atty aldyńǵy tolqyn men zamandastary jaıly joǵary estetıkalyq talǵammen jáne sheber tilmen jazylǵan esseleri de qazaq ádebıetine olja salǵan týyndylar. Jazýshy balalarǵa arnalǵan «Janar men Danar», «Shaldýar» atty kitaptar da jazǵan. «Dókeı kele jatyr», «О́kil áke», «Tórt boıdaq, bir qyz», «О́kil áke», «Túıe kótergen», «Arýana dúnıe» jáne t.b. dramalyq shyǵarmalary respýblıkalyq jáne oblystyq teatrlarda birneshe ret qoıylǵan. S.Shaımerdenov kórkem aýdarma janrynda da eseli eńbek etip, súbeli shyǵarmalardy tárjimalady. L.Tolstoıdyń «Albert» povesin, belarýs dramatýrgi A.Makaenoktyń «Trıbýnalyn», fransýz kompozıtory Erve men dramatýrg A.Mılıajdyń «Túlki bıkesh» komedııasyn aýdarǵan. Sondaı-aq Rabındranat Tagordyń «Kúıreý», «Altyn saǵym», «Gáýirmahan» atty romandaryn sheber aýdarǵany úshin oǵan 1982 jyly Jazýshylar odaǵynyń B.Maılın atyndaǵy syılyǵy berilgen. Jazýshy «Otan», «Qurmet Belgisi» ordenderimen marapattalǵan jáne Qyzyljar qalasynyń Qurmetti azamaty ataǵyn alǵan.
S.Shaımerdenov qalamgerlik ónerimen qosa jeke basynyń azamattyq qyrlary, berik ustanǵan pozısııasymen de aty shyqqan tulǵa. Jeltoqsan oqıǵasynan keıin G.Kolbınniń jazýshylarmen bolǵan kezdesýinde ol jastardyń aıaýsyz jazalaǵanyna aqyn Juban Moldaǵalıev ekeýi ǵana ózderiniń ashyq qarsylyǵyn aıta alǵan. Sonymen birge ol Qazaqstanda shovınızmniń órshýin batyl aıyptady. Qazaqtyń ulttyq problemalarynyń oń sheshilýin bılikten ashyq talap etken onyń budan basqa da batyl sózderi men isterin jurt ańyz qylyp aıtady.
Qyzyljardaǵy mereıtoılyq sharalar shý degende Safýan Shaımerdenov atyndaǵy qazaq klassıkalyq gımnazııasynda jazýshynyń qabyrǵaǵa ornatylǵan eskertkish-taqtasyna gúl qoıýdan bastaldy. Osy oqý orny Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bostandyqtyń eń alǵashqy qarlyǵashy bolyp boı kótergen. Oǵan deıin bul shaharda qazaq mektebi múlde bolmaǵan, tek aýyl balalaryna arnalǵan shaǵyn mektep-ınternat qana bolǵan edi. Ekonomıkalyq daǵdarys jyldarynda jańa mekteptiń qurylysynyń toqtamaı, úkimetten qarajat bólinýine jazýshy zor úles qosqanyn buryn jazǵanbyz. Qazir qalanyń qaq ortasynda ornalasqan sáýletti ǵımarat qazaq tiliniń qaınaǵan oshaǵy bolyp bes júzdeı jetkinshekti oqytyp otyr.
Oqýshylar men mekteptiń muǵalimder ujymy qonaqtardy qýanyshpen qarsy aldy. О́zderiniń ónerlerin de kórsetip, mártebeli meımandardyń kóńilin kóterdi. Jınalǵandar arasynan birneshe adam sóılep, Safýan Shaımerdenovtiń shyǵarmashylyǵy men qaıratkerligi týraly aıtyp, ony jasóspirimderge úlgi etti. Máselen, belgili balalar jazýshysy Tolymbek Ábdiraıym «Qazaq ádebıeti» gazetinde istep júrgende óziniń jazýshydan suhbat alǵanyn eske alyp, onyń syrbaz, ishki mádenıeti joǵary, bilimi tereń jan ekenin alǵa tartty. «Saf-aǵanyń jan-dúnıesi ult isine, elge, jerge degen súıispenshilikpen ańqyp turatyn. Onyń rýhy joǵary patrıottyq sezimi sizderdiń boılaryńyzǵa da darysyn», dedi T.Ábdiraıym.
Odan ári mereıtoılyq sharalar «Oqýshylar saraıynda» «Sóz zergeri – Safýan» degen atpen jalǵasyp, ony oblys ákiminiń orynbasary Dáýren Jandarbek ashty. Prezıdenttiń quttyqtaýynan keıin oblys ákimi Qumar Aqsaqalovtyń da quttyqtaýy oqyldy. Sóz kezegi ózine tıgende Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy, aqyn Ulyqbek Esdáýlet Safýan Shaımerdenovtiń ultymyzǵa sol kezdegi ortalyq bılik bergen «Qazaq ultshyldyǵy» degen teris baǵany aldyryp tastaýǵa súbeli úles qosqanyn aıtty. «Safekeńniń boıynan aqsúıek tektilik, bekzadalyq, sonymen birge aıbary men aıdyny kórinip turatyn. Ol ultymyzdyń múddesi tarazyǵa túsken kezde eshqashan tartynyp qalǵan emes», dedi aqyn. Sonymen birge ol jazýshy týyp-ósken oblys ortalyǵynda áli kúnge kóshe atynyń berilmeýine ókinish bildirdi. Memlekettik syılyqtyń laýreaty Marfýǵa Aıthojına jazýshynyń jas urpaqty ulttyq rýhta tárbıelenýine qatty kóńil bólgenin eske aldy. Uıǵyrdyń kórnekti jazýshysy Ahmetjan Ashırı óziniń esteliginde SOKP-nyń «Qazaq ultshyldyǵy» týraly qaýlysyna qarsy shyqqan Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń sheshimin G.Kolbınge bastaýysh partııa uıymynyń hatshysy retinde óziniń aparǵanyn aıtty. «Safekeń osy sheshimniń qabyldanýyna belsene aralasyp, batyl usynystar jasaǵan edi», dedi ol. Sonymen birge A.Ashırı S.Shaımerdenovtiń «Dókeı kele jatyr» degen dramasyn uıǵyr tiline Shaıym Shavaev ekeýi aýdaryp, ony sahnalaǵandaryn eske aldy. Aıtýly aqyn Nesipbek Aıtuly Safekeńniń ultyna jasaǵan qalamgerlik, qaıratkerlik eńbegi ushan-teńiz ekenin ataı kelip, osy kúnge deıin onyń eskertkishi ornatylmaǵanyna qynjylys bildirdi. «Jeltoqsan oqıǵasynan keıingi kezdesýde G.Kolbınge aıtqan sózderinen keıin bılik Safekeńniń esimin umyttyrýǵa tyrysty, biraq týǵan halqy onyń bul erligin joǵary baǵalady», dedi ol. Akademık Dıhan Qamzabekuly Safekeńniń shyǵarmashylyǵyna qysqasha sholý jasap, onyń atyna zaty saı halqyna saf altyndaı taza kóńilmen qyzmet etkenin tilge tıek etti. Professor Tursyn Jurtbaı da jazýshynyń «ózi qandaı kerbez, suńǵyla bolsa, shyǵarmashylyǵy da sondaı» dep baǵalady. Qoǵam qaıratkeri Sabyr Qasymov ta jazýshynyń azamattyq qyrlaryna joǵary baǵa berdi. «Qıyn zamanda halqy úshin qaıyspaı totalıtarızmge qarsy tura bilgeni – jazýshynyń qaharmandyǵy», dedi ol.
Kesh barysynda Saıyn Shaımerden qurastyrǵan «Soraıǵan Soltústiktiń qaraǵaıy» atty qalyń jınaqtyń tusaýy kesildi. Onda Safýan Shaımerdenov týraly aldyńǵy tolqyn aǵalar men keıingi tolqyn inileriniń, zamandastary men dostarynyń, týystarynyń pikirleri toptastyrylǵan. Jıyndy qorytyndylap sóılegen Saıyn Shaımerden mereıtoıdy uıymdastyrý jumystarynyń qanshalyqty qıyndyqtarmen júrgizilgenin aıtyp berdi. Sonymen qatar ol jergilikti bıliktiń ataqty jazýshynyń atyn ulyqtaýdaǵy salǵyrttyǵyna ókinish bildirdi. «S.Bilálov ákim bolǵanda beremiz degen kóshe atyn da áli kúnge bermeı, aıaqsyz qaldyrdy, eskertkish týraly da sony aıtýǵa bolady. «Osy jerde S.Shaımerdenovke eskertkish ornatylady» dep jazylǵan qaratas áli kúnge qozǵalmaı jatyr», degen renishin de jetkizdi ol.
Osy kúni keshke mártebeli meımandar Sábıt Muqanov atyndaǵy oblystyq sazdy-drama teatrynda Safýan Shaımerdenovtiń «Dókeı kele jatyr» atty dramasyn tamashalady.
Mereıtoılyq jıyn ertesine jazýshynyń týǵan jeri – Jambyl aýdanyndaǵy is-sharalarǵa ulasty. Munda qonaqtar Safýan Shaımerdenovtiń ata-anasy jatqan qorymǵa zııarat etip, quran baǵyshtady, týǵan úıiniń qabyrǵasyna qaǵylǵan taqtanyń ashylýyna qatysty jáne ashyq aspan aıasynda aýdandyq ónerpazdardyń konserttik jáne sporttyq ónerlerin tamashalady. Osynda Sábıt pen Ǵabıt mýzeıleriniń de eksponattary ákelinip, kórmege qoıylǵan eken.
Qonaqtar jol-jónekeı 1917 jyly Alash forýmy ótken Áltı qajynyń qystaýyna soǵyp, salynyp jatqan memorıaldyq keshenniń qurylysyn tamashalady. Keshendi ashý qazan aıynyń ortasyna belgilengen.
Sonymen oblys halqyn eleńdetken dúbirli jıyn aıaqtaldy. Onyń ótýine oblystyq mádenıet jáne tilderdi damytý basqarmasy men Jambyl aýdanynyń ákimdigi eleýli eńbek sińirgenin aıta ketý kerek.
Soltústik Qazaqstan oblysy
