Ádil bılikke aparatyn jol

Aldaǵy jyly parlamenttik saı­laýda naqty saıası básekelestikti «myq­ty Prezıdent – bedeldi Parla­ment – esep beretin Úkimet» qýatty bılik úshtigin qalyptastyryp, bı­likke laıyqty adamdardy tańdaýdyń merıtokratııalyq qaǵı­datyn júzege asyrady. Buǵan deıin qoǵam tarapynan jekelegen saıa­sı quzyrettiliktiń álsizdigi men olıgo­polııalyǵy, Úki­met­tiń áleýmettik da­mýdyń ózekti máse­lelerin sheshe almaýy týraly shaǵym kóp aıtylyp keldi. Endi Prezıdent bul máseleni quzy­retter, ıdeıalar, jobalardyń prak­tı­kalyq básekelestik alańyna shyǵarýdy usynyp otyr.

Shyndap kelgende, qaıta saılaný quqyǵynsyz bir rettik 7 jyldyq mer­zimdi engizý – Qazaqstandy demo­kra­tııa­landyrý qadamdarynyń biri jáne lıberaldyq saıası reformalardy jal­ǵastyrý degen sóz.

Bastamanyń maqsaty – bılikti monopolııalandyrýdyń kez kelgen múmkindigin túp tamyrymen joıý jáne bıliktiń ádil teńgerimin orna­tý. Buǵan deıin Prezıdenttiń par­tııa jumysyna qatysýyna, sondaı-aq ja­qyn týys­tary­nyń saıası laýazymdarǵa ornalasýyna tyıym salynǵan bolatyn. Osylaısha bul bastama avtorıtarızmge jáne bıliktiń bir adamnyń qolynda sho­ǵyr­lanýyna taǵy bir kedergi keltiredi.

Bir rettik 7 jyldyq merzim Prezı­dent­tiń saılaýaldy baǵdarlamasy men ekonomıkalyq is-qımyl jos­paryn júzege asyrýǵa tolyǵymen baǵyt­talady. Sondaı-aq kelesi merzim týraly oılaý, túrli popýlıstik shara­lar qabyldaý sııaqty túrli máselege alańdamaıdy. Nátıjesinde, Prezı­dent­tiń jaýapkershiligi aıtarlyqtaı artady.

Qazirgi tańda Qazaqstan túbegeıli saıa­sı jáne áleýmettik-ekonomıkalyq jań­­ǵyrtý kezeńinde tur. Osy turǵydan alyp qaraǵanda Parlament bekitken bir ret­­tik 7 jyldyq prezıdenttik ókilet­­­tikti áleýmettik-ekonomıkalyq máse­le­-
lerdi sheshýge baǵyttalǵan qajet­ti saıa­sı reformalardyń bir bóligi retin­de qa­rastyrǵan jón.

Birinshiden, qaıta saılaný qu­qy­ǵynsyz bir rettik ókilettik merzi­mi­niń engi­zilýi jańa saıası model men pre­­zı­dent­terdiń turaqty aýysýyn qamtamasyz etedi.

Ekinshiden, prezıdenttik ókilet­tik­ti 7 jylǵa deıin uzartý saıası turaqty­lyqty nyǵaıtady. Álemdik tájirı­be kórsetip otyrǵandaı, sheteldik ınves­torlar nazar aýdaratyn mańyzdy faktorlardyń biri – saıası turaqtylyq. Tu­raqty saıası jáne ekonomıkalyq jaǵ­daı kezinde ınvestorlar óz ınves­tı­sııalaryna, kiristiligine jáne óte­lýine senimdi bolady. Investısııalar aǵy­ny­nyń ulǵaıýy – eldiń ekonomıkalyq damýy úshin qarjylyq resýrstardyń mańyzdy kózi.

Máselen, bir prezıdenttik merzim Izraıl, Armenııa, Meksıka, Ońtústik Koreıa sııaqty álemniń kóptegen elde­­rinde qoldanylady. Qazirgi ýaqytta Fra­n­sııada osy artyqshylyqtarǵa baıla­nysty bir rettik 7 jyldyq prezı­denttik merzimdi engizý múmkindigi bel­sendi talqylanýda. Fransııada jeti jyldyq prezıdenttik merzim 1873 jyly bıliktiń yqtımal monopolııalanýyn tejeý úshin ýaqytsha shara retinde qol­danylǵan. Osylaısha ókilettik merzimin jáne qaıta saılanýdyń eseligin ózgertý tejemelik ári tepe-teńdik júıesinde aıtarlyqtaı yqpaldy qural deýge bolady.

Sonymen qatar Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimi qaı­ta taǵaıyndaý múmkindigin qospa­ǵanda 6 jyldan 8 jylǵa deıin ulǵaı­ty­ldy. Bul sýdıalardyń táýelsiz jáne obektıvti bolýy úshin jasa­lǵan qadam. Bul –Konstıtýsııalyq sot sýdıa­la­ry­nyń ókilettik merzimi olardy taǵa­ıyn­daıtyn adamdardyń ókilettik merzi­minen asyp ketetin halyqaralyq tájirıbe.

Álisher TASTENOV,

Prezıdent janyndaǵy QSZI bas sarapshysy