Keshe Parlament Májilisinde «Tehnıkalyq, kásiptik jáne joǵary bilim berý júıesinde ekonomıka salalary úshin kadrlar daıarlaýdyń sapasy men perspektıvalary» degen taqyrypta ótkizilgen parlamenttik tyńdaý bilim men ǵylym salasyndaǵy jetistikterge qurylǵan kórmeni tamashalaýdan bastaldy.
Odan keıin jumys Parlament palatalarynyń birlesken otyrys ótkizetin úlken zalynda jalǵasty. Atalǵan sharany júrgizgen Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Darıǵa Nazarbaeva qazir álemde bilim berý jáne ekonomıka úshin kadrlar daıarlaý máseleleri memleketterdiń básekege qabilettiliginiń asa mańyzdy faktoryna aınaldy, degendi basa aıtty. «Kadrlar bárin sheship qana qoımaıdy. Kadrlar men bilim sapasy búgingi kúni ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń eleýli bóligi retinde qaralýǵa tıis. Elimiz óziniń aldyna 2050 jyly álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý maqsatyn qoıyp otyrǵan kezde osy keýdeli maqsatqa qol jetkizýdiń alǵashqy basty sharty retinde adamı kapıtaldy damytý atalady», dedi Darıǵa Nursultanqyzy. Al ol óz kezeginde qazirgi zamanǵy ońtaıly sapaly bilimge negizdelmek. Jáne de damyǵan elderdiń bári de ǵylymǵa ıek artatyny, onda qyzmet kórsetý sektory men eńbek ónimdiligi joǵary bolatyny da atap kórsetildi.
Budan keıin parlamenttik tyńdaýǵa qatysýshylarǵa arnap Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypov sóz sóıledi. Spıker Elbasynyń ózi «Qazaqstan-2050» Strategııasynda zamanǵa saı bilim berý júıesiniń, kadr daıarlaýdyń, bilim berý ádistemelerin jańartýdyń naqty baǵyttaryn aıqyndap bergendigine toqtaldy. Al ekonomıkanyń damýy úshin myqty kadrlar qajet ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy oraıda Tóraǵa Maıkl Porterdiń «eger el ekonomıkasynyń damýy deńgeıi artsyn deseń, onda adam resýrstarynyń sapasy únemi arttyrylyp otyrýy kerek», degen sózin alǵa tarta otyryp, bilim berý júıesiniń negizgi mindeti qazaqstandyqtarǵa ómir boıy bilim alý kerektigin úıretý ekendigin jetkizdi.
Sóz oraıy kelgende, spıker Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń málimetterine súıenip, elimiz eńbek naryǵy boıynsha 2013 jyly 21-shi pozısııada bolǵanyn, alaıda keıbir kórsetkishter boıynsha tómengi reıtıngte qalyp otyrǵandyǵyn aıtyp ótti. Atap aıtqanda, basqarý mashyǵy – 116-shy oryn, shtattyq orynǵa qyzmetker daıarlaýdyń qoljetimdigi – 96-shy, bilikti mamandardyń syrtqa ketýi – 78-shi oryn.
Búgingi tańda qazaqstandyq eńbek naryǵy jaı kadr emes, joǵary bilikti kadrlarǵa zárý. Májilis Tóraǵasy sondyqtan da dýaldy kásibı bilim berýdi damytyp, zamanaýı qoldanbaly ortalyqtar qurý qajettigine nazar aýdardy. Innovasııalyq salalardy aıtpaǵanda, búgingi kúni óndiris pen aýyl sharýashylyǵynda kadrlar problemasy bar. Onyń ústine ınjenerlik bilim berý qajettigine, kadrlardy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha ázirleý barysy týraly kóp aıtyldy. Budan basqa, Tóraǵa ǵylym men bıznestiń kooperasııasy jáne ǵylymǵa negizdelgen ǵylymı qamtymdy ekonomıka máselesine de arnaıy toqtaldy. О́kinishke qaraı, halyqaralyq reıtıngter Qazaqstanda ǵylymı-zertteý kadrlary men ınstıtýttary sapasynyń tómendigin, bıznes pen zertteýshiler arasyndaǵy álsiz baılanysty kórsetip keledi.
Sondaı-aq, elimizge tehnologııalar transferti men paıdalanýǵa bolatyn mamandar qajet. Ásirese, bul EKSPO-2017-ni ótkizýge daıyndyq barysynda óte mańyzdy. Sonymen qatar, Q.Jaqypov qoǵamdyq sanany ózgertýde de úlken jumys kútip turǵandyǵyn aıtyp ótti. Ásirese, bul jastar arasynda erekshe mańyzǵa ıe. Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy – bul ómirlik nátıjeniń tek jasampaz eńbektiń arqasynda keletinin túsiný jáne úlken kásibılik, óz isine degen súıispenshilikke negizdelgen qoǵam. Sondyqtan da jastardy bilikti maman bolýǵa jáne ártúrli salada nátıjege jetýge baýlý oryndy bolmaq.
Sondaı-aq, parlamenttik tyńdaýda sóz alǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdiqalyqova eńbek naryǵy men bilim berý úderisi arasyndaǵy ózara baılanysty reglamentteıtin standarttardy jańǵyrtý máselesindegi alǵashqy kezektegi qadam sabaq jiktemelerin jetildirý ekendigin ortaǵa saldy. Onyń paıymynsha, bul jetildirýdi jumys berýshiler men bilim berý júıesi basshylyqqa alýy tıis. G.Ábdiqalyqovanyń oıynsha, kadrlardy daıyndaý júıesindegi jańa element barlyq kásipter boıynsha bilimdi, daǵdyny jáne quzyretti aıqyndaıtyn bilim men bıznes arasyndaǵy ózara baılanys. Sonyń negizinde jańa bilim berý baǵdarlamasy ázirlenýi tıis.
Qazirgi tańda eńbek naryǵynda eńbek resýrstaryndaǵy suranys pen usynystyń arasynda úılespeýshilik oryn alýda eken. Jumys berýshiler tarapynan joǵary bilikti mamandarǵa degen qajettilik bola tura, kolledjder men joǵary oqý oryndaryn bitirýshilerge suranys tómengi deńgeıde qalyp otyr. Vıse-premer onyń basty sebebin kadrlar daıarlaý júıesiniń mazmuny men bıznes talaptarynyń arasyndaǵy alshaqtyqtan kóretinimen túsindirdi. Bul kóbinese mamandar daıarlaý júıesiniń kásiporyndar suranysyna emes, bilim berý ınfraqurylymynyń múmkindigine baǵyttalýyna baılanysty oryn alýda. Qazirgi ýaqytta Úkimet ekonomıka salalary boıynsha eńbek resýrstaryna degen suranysty jan-jaqty zertteýde. Kadrlar daıarlaý júıesi eńbek naryǵynyń qajettilikterine sáıkes qatysýshy barlyq sýbektiler ózara tyǵyz baılanysy arqyly jańǵyrtylyp otyratyny da ortaǵa salyndy.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov búginde 130 JOO men 849 kolledjde mıllıonnan astam adam bilim alyp, jyl saıyn 300 myń túlek eńbek naryǵyna shyǵatynyn, olardyń 80 paıyzy joǵary oqý ornynan keıin, 70 paıyzy kolledjden keıin kásipteri boıynsha alǵashqy jyly jumysqa ornalasatynyn kóldeneń tartty. Mınıstrdiń atap ótýinshe, sońǵy 3 jylda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýge arnalǵan bıýdjet qarajaty 2 esege deıin ulǵaıyp otyr. Kolledjderdegi sheberhanalardy jabdyqtaýǵa arnalǵan qarajat 6 esege ósken. Dýaldy oqytý júıesi engizilýde. Tek sońǵy 2 jyldyń ishinde joǵary bilim berý salasyn qarjylandyrý 20 paıyzǵa ulǵaıypty. Joǵary oqý oryndary jelisin ońtaılandyrý nátıjesinde olardyń sany 16-ǵa azaıyp, 2013 jyly 9 JOO halyqaralyq reıtıngke engen. Al olardyń ǵylymyn qarjylandyrý kólemi 7 esege artqan.
Dese de, mınıstr kemshilikterdiń barlyǵyn da moıyndady. Áli kúnge deıin halyqtyń birinshi tehnıkalyq kásip ıgerýine teń qoljetimdilik qamtamasyz etilmegen. Búginde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesinde atalǵan sanattaǵy jastardyń tek 17 paıyzy qamtylypty. Qazirgi kezde 14 pen 24 jas aralyǵyndaǵy 633,2 myń jastyń mamandyǵy joq. Bular jalpy Qazaqstan jastarynyń 20 paıyzyn quraıdy. Olardyń 94 myńy esh jerde jumys istemeıdi. Kolledjderge qoljetimdilik boıynsha Ońtústikte 7 myń oryn tapshylyǵy bar bolsa, al soltústik jáne shyǵys óńirlerdegi osy oqý oryndaryndaǵy profısıt 4 myń oryndy quraıdy.
Mınıstr 117 849 kásiporynnyń tek 0,03 paıyzynda ǵana oqý ortalyǵy bar ekenin aıtty. Bul óte alańdatarlyq kórsetkish jáne ol óndiris tehnologııasynyń tómendigin nemese jumys berýshilerdiń jumys oryndaryn durys attestattamaýyn kórsetedi.
Mine, osylaısha ótken parlamenttik tyńdaýǵa Parlament depýtattarynan ózge mınıstrlikter, ulttyq kompanııalar basshylary, jumys berýshi qaýymdastyq ókilderi, JOO rektorlary, kásibı jáne tehnıkalyq bilim berý uıymy dırektorlary men sheteldik qonaqtar qatysty. Aıtylǵan oı-pikirlerdiń negizinde tıisti usynymdar ázirlendi.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Odan keıin jumys Parlament palatalarynyń birlesken otyrys ótkizetin úlken zalynda jalǵasty. Atalǵan sharany júrgizgen Májilis Tóraǵasynyń orynbasary Darıǵa Nazarbaeva qazir álemde bilim berý jáne ekonomıka úshin kadrlar daıarlaý máseleleri memleketterdiń básekege qabilettiliginiń asa mańyzdy faktoryna aınaldy, degendi basa aıtty. «Kadrlar bárin sheship qana qoımaıdy. Kadrlar men bilim sapasy búgingi kúni ulttyq qaýipsizdik strategııasynyń eleýli bóligi retinde qaralýǵa tıis. Elimiz óziniń aldyna 2050 jyly álemniń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý maqsatyn qoıyp otyrǵan kezde osy keýdeli maqsatqa qol jetkizýdiń alǵashqy basty sharty retinde adamı kapıtaldy damytý atalady», dedi Darıǵa Nursultanqyzy. Al ol óz kezeginde qazirgi zamanǵy ońtaıly sapaly bilimge negizdelmek. Jáne de damyǵan elderdiń bári de ǵylymǵa ıek artatyny, onda qyzmet kórsetý sektory men eńbek ónimdiligi joǵary bolatyny da atap kórsetildi.
Budan keıin parlamenttik tyńdaýǵa qatysýshylarǵa arnap Májilis Tóraǵasy Qabıbolla Jaqypov sóz sóıledi. Spıker Elbasynyń ózi «Qazaqstan-2050» Strategııasynda zamanǵa saı bilim berý júıesiniń, kadr daıarlaýdyń, bilim berý ádistemelerin jańartýdyń naqty baǵyttaryn aıqyndap bergendigine toqtaldy. Al ekonomıkanyń damýy úshin myqty kadrlar qajet ekeni aıtpasa da túsinikti. Osy oraıda Tóraǵa Maıkl Porterdiń «eger el ekonomıkasynyń damýy deńgeıi artsyn deseń, onda adam resýrstarynyń sapasy únemi arttyrylyp otyrýy kerek», degen sózin alǵa tarta otyryp, bilim berý júıesiniń negizgi mindeti qazaqstandyqtarǵa ómir boıy bilim alý kerektigin úıretý ekendigin jetkizdi.
Sóz oraıy kelgende, spıker Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń málimetterine súıenip, elimiz eńbek naryǵy boıynsha 2013 jyly 21-shi pozısııada bolǵanyn, alaıda keıbir kórsetkishter boıynsha tómengi reıtıngte qalyp otyrǵandyǵyn aıtyp ótti. Atap aıtqanda, basqarý mashyǵy – 116-shy oryn, shtattyq orynǵa qyzmetker daıarlaýdyń qoljetimdigi – 96-shy, bilikti mamandardyń syrtqa ketýi – 78-shi oryn.
Búgingi tańda qazaqstandyq eńbek naryǵy jaı kadr emes, joǵary bilikti kadrlarǵa zárý. Májilis Tóraǵasy sondyqtan da dýaldy kásibı bilim berýdi damytyp, zamanaýı qoldanbaly ortalyqtar qurý qajettigine nazar aýdardy. Innovasııalyq salalardy aıtpaǵanda, búgingi kúni óndiris pen aýyl sharýashylyǵynda kadrlar problemasy bar. Onyń ústine ınjenerlik bilim berý qajettigine, kadrlardy tehnıkalyq mamandyqtar boıynsha ázirleý barysy týraly kóp aıtyldy. Budan basqa, Tóraǵa ǵylym men bıznestiń kooperasııasy jáne ǵylymǵa negizdelgen ǵylymı qamtymdy ekonomıka máselesine de arnaıy toqtaldy. О́kinishke qaraı, halyqaralyq reıtıngter Qazaqstanda ǵylymı-zertteý kadrlary men ınstıtýttary sapasynyń tómendigin, bıznes pen zertteýshiler arasyndaǵy álsiz baılanysty kórsetip keledi.
Sondaı-aq, elimizge tehnologııalar transferti men paıdalanýǵa bolatyn mamandar qajet. Ásirese, bul EKSPO-2017-ni ótkizýge daıyndyq barysynda óte mańyzdy. Sonymen qatar, Q.Jaqypov qoǵamdyq sanany ózgertýde de úlken jumys kútip turǵandyǵyn aıtyp ótti. Ásirese, bul jastar arasynda erekshe mańyzǵa ıe. Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamy – bul ómirlik nátıjeniń tek jasampaz eńbektiń arqasynda keletinin túsiný jáne úlken kásibılik, óz isine degen súıispenshilikke negizdelgen qoǵam. Sondyqtan da jastardy bilikti maman bolýǵa jáne ártúrli salada nátıjege jetýge baýlý oryndy bolmaq.
Sondaı-aq, parlamenttik tyńdaýda sóz alǵan Premer-Mınıstrdiń orynbasary Gúlshara Ábdiqalyqova eńbek naryǵy men bilim berý úderisi arasyndaǵy ózara baılanysty reglamentteıtin standarttardy jańǵyrtý máselesindegi alǵashqy kezektegi qadam sabaq jiktemelerin jetildirý ekendigin ortaǵa saldy. Onyń paıymynsha, bul jetildirýdi jumys berýshiler men bilim berý júıesi basshylyqqa alýy tıis. G.Ábdiqalyqovanyń oıynsha, kadrlardy daıyndaý júıesindegi jańa element barlyq kásipter boıynsha bilimdi, daǵdyny jáne quzyretti aıqyndaıtyn bilim men bıznes arasyndaǵy ózara baılanys. Sonyń negizinde jańa bilim berý baǵdarlamasy ázirlenýi tıis.
Qazirgi tańda eńbek naryǵynda eńbek resýrstaryndaǵy suranys pen usynystyń arasynda úılespeýshilik oryn alýda eken. Jumys berýshiler tarapynan joǵary bilikti mamandarǵa degen qajettilik bola tura, kolledjder men joǵary oqý oryndaryn bitirýshilerge suranys tómengi deńgeıde qalyp otyr. Vıse-premer onyń basty sebebin kadrlar daıarlaý júıesiniń mazmuny men bıznes talaptarynyń arasyndaǵy alshaqtyqtan kóretinimen túsindirdi. Bul kóbinese mamandar daıarlaý júıesiniń kásiporyndar suranysyna emes, bilim berý ınfraqurylymynyń múmkindigine baǵyttalýyna baılanysty oryn alýda. Qazirgi ýaqytta Úkimet ekonomıka salalary boıynsha eńbek resýrstaryna degen suranysty jan-jaqty zertteýde. Kadrlar daıarlaý júıesi eńbek naryǵynyń qajettilikterine sáıkes qatysýshy barlyq sýbektiler ózara tyǵyz baılanysy arqyly jańǵyrtylyp otyratyny da ortaǵa salyndy.
Bilim jáne ǵylym mınıstri Aslan Sárinjipov búginde 130 JOO men 849 kolledjde mıllıonnan astam adam bilim alyp, jyl saıyn 300 myń túlek eńbek naryǵyna shyǵatynyn, olardyń 80 paıyzy joǵary oqý ornynan keıin, 70 paıyzy kolledjden keıin kásipteri boıynsha alǵashqy jyly jumysqa ornalasatynyn kóldeneń tartty. Mınıstrdiń atap ótýinshe, sońǵy 3 jylda tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berýge arnalǵan bıýdjet qarajaty 2 esege deıin ulǵaıyp otyr. Kolledjderdegi sheberhanalardy jabdyqtaýǵa arnalǵan qarajat 6 esege ósken. Dýaldy oqytý júıesi engizilýde. Tek sońǵy 2 jyldyń ishinde joǵary bilim berý salasyn qarjylandyrý 20 paıyzǵa ulǵaıypty. Joǵary oqý oryndary jelisin ońtaılandyrý nátıjesinde olardyń sany 16-ǵa azaıyp, 2013 jyly 9 JOO halyqaralyq reıtıngke engen. Al olardyń ǵylymyn qarjylandyrý kólemi 7 esege artqan.
Dese de, mınıstr kemshilikterdiń barlyǵyn da moıyndady. Áli kúnge deıin halyqtyń birinshi tehnıkalyq kásip ıgerýine teń qoljetimdilik qamtamasyz etilmegen. Búginde tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý júıesinde atalǵan sanattaǵy jastardyń tek 17 paıyzy qamtylypty. Qazirgi kezde 14 pen 24 jas aralyǵyndaǵy 633,2 myń jastyń mamandyǵy joq. Bular jalpy Qazaqstan jastarynyń 20 paıyzyn quraıdy. Olardyń 94 myńy esh jerde jumys istemeıdi. Kolledjderge qoljetimdilik boıynsha Ońtústikte 7 myń oryn tapshylyǵy bar bolsa, al soltústik jáne shyǵys óńirlerdegi osy oqý oryndaryndaǵy profısıt 4 myń oryndy quraıdy.
Mınıstr 117 849 kásiporynnyń tek 0,03 paıyzynda ǵana oqý ortalyǵy bar ekenin aıtty. Bul óte alańdatarlyq kórsetkish jáne ol óndiris tehnologııasynyń tómendigin nemese jumys berýshilerdiń jumys oryndaryn durys attestattamaýyn kórsetedi.
Mine, osylaısha ótken parlamenttik tyńdaýǵa Parlament depýtattarynan ózge mınıstrlikter, ulttyq kompanııalar basshylary, jumys berýshi qaýymdastyq ókilderi, JOO rektorlary, kásibı jáne tehnıkalyq bilim berý uıymy dırektorlary men sheteldik qonaqtar qatysty. Aıtylǵan oı-pikirlerdiń negizinde tıisti usynymdar ázirlendi.
Asqar TURAPBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
