Úmitpen ótken ǵumyr: Badrısafa Baıtursyn kelininiń E.Peshkovaǵa jazǵan hattary

Keńes bıligi tusynda Badrısafa abaqtyǵa qamalyp, habar-osharsyz ketken otaǵasy­nyń jaı-kúıin bilý maqsatynda «Qýǵyn-súrginge ushyraǵandarǵa kómek» (Saıası Qyzyl krest) uıymyn basqarǵan Ekaterına Pavlovna Pesh­ko­vaǵa ár jyldary qoltańbalyq mánermen eki márte hat jazǵany belgili bolyp otyr. Alǵashqy haty 1931 jyldyń 10 qańtarynda Almaty qalasy Naryn kóshesindegi meken-jaıdan joldanǵan. Hat mazmuny 1930 jyly Máskeýdiń Býtyrka túrmesine qamalǵan A.Baıtursynulynan otbasyna uzaq ýaqyt hat-habar kelmegendikten, onyń qaıda ekenin bilip berýdi ótinish etken saýalǵa qurylǵan. Bul oraıda ótinish ıesi bylaı deıdi (mátinniń stıli men orfografııasy sol kúıinde saqtaldy): «V Polıtıcheskıı Krasnyı krest. t. Peshkovoı. Moskva. Moı mýj Baıtýrsýnov Ahmet Baı­týrsýnovıch (kazak), nahodıashıısıa pod strajeı v Býtorskoı tıýrme s 1930 g. do sentıabrıa ... (túsiniksiz sóz - avtor) perestal napısat mne ı detıam pısmo. A potomý proshý Vashego sodeıstvııa ne otkazat soobshıt mne: gde nahodıtsıa mýj moı Baıtýrsýnov Ahmet nastoıashee vremıa. Adres moı: Alma-Ata, Narynskaıa 83. Baıtýrsýnovoı Badrısafa. 1931 g. ıanvarıa 10 dnıa. Prılojenııa: pocht. marka dost. v 20 kop». Hattyń sońyna qoıylǵan qoltańba famılııany tutas jazý arqyly berilgen.

1931 jyldyń 21 naýryzynda atalǵan uıym Badrısafaǵa qaǵazǵa taspen tańbalanǵan jaýap jazady (mátinniń orfografııasy sol kú­ıinde saqtaldy): «Gr-ke Baıtyrsýnovoı. V otvet Va­shego obrashenıe soobshaıý, chto, soglasno sprav­ke, polýchennoı ız OGPÝ pos­tanovlenıem ot 13/I-31 g. mýj Vash, Baı­tyrsýnov Ahmed Baı­ter­sýlovıch, prıgovoren k zaklıýchenııý v k/lager srokom 10 let ı napravlen v Soloveskıı lager. Pısat emý mojno po adresý: Kem Mýrman: d. Ýpravlenıe lagereı, zaklıýchennomý: ... ».

Jaýap hattyń derektemelik mańyzy mynadaı: «A.Baıtursynuly OGPÝ-dyń (Obe­dınıonnoe gosýdarstvennoe polıtıcheskoe ­ýpravlenıe - Birikken memlekettik saıası bas­qarma) 1931 jyldyń 13 qańtardaǵy qaýly­sy­men 10 jylǵa Solovesk konslagerine aıdal­ǵan». Bul qalyń jurtshylyqqa belgisiz máli­met. Bizdiń jobalaýymyzsha, ol Arhangelskige 1932 jyldyń jeltoqsan aıynda konslagerden bosatylyp, birshama jeńildetilgen jańa ákimshilik jazany (búgingi kúndegi «kolonııa poselenıe») óteý úshin kelgen. Biz mundaı aqparatty aǵartýshy ustazdyń 1933 jyl­dyń 16 aqpanynda E.Peshkovaǵa jazǵan haty­nyń mazmunynan baıqaımyz. Onda ol 20 aı túrmede, 22 aı konslagerde bolǵanyn, lagerde qandaı jumys atqarǵanyn, Arhangelski­ge ákimshilik jazany óteý úshin kelgen 2,5 aı merzim boıy (ıaǵnı 1932 jeltoqsany men 1933 jyldyń 16 aqpany aralyǵy) jumys­syz otyrǵan aýyr jaǵdaıyn jazady. Demek A.Baıtursynuly Solovesk konslagerinde, sha­mamen, 1931 jyldyń qańtar aıynan 1932 jyldyń jeltoqsanyna deıin (22 aı) jaza ótegen. Al Arhangelskide aqpan aıynyń ortasynan bastap 12 tamyzǵa deıin bolyp, odan ári E.Peshkovanyń kómeginiń arqasynda Tomda aıdaýda júrgen otbasymen qosylýǵa attanady. Demek ol Arhangelskide bas-aıaǵy 6 aı ómir súredi. Aıdaýdyń basym bóligin araldaǵy Solovesk lagerinde ótkizgen.

E.Peshkova basqarǵan uıymnyń Bad­rısafaǵa jazǵan jaýabyndaǵy «Kem men Mýrman» degen eldi mekender Solovesk lageriniń mańyndaǵy, qazirgi tańda Kem jáne Mýrmansk dep atalatyn qalalar. Shamasy, «ataqty» lagerdiń ákimshiligi atalǵan eki qalanyń birinde ornalasqan bolsa kerek.

Al ekinshi hat Keńes úkimetinde jappaı terrorlyq qýǵyn-súrgin oryn alǵan jyldary jazylǵan. Onyń jazylǵan merzimine tereń nazar salǵanda, A.Baıtursynulynyń ǵumyrnamasymen birshama tanys kisiniń tula boıy túrshigip ketedi. Jaza kesip, úkimmen atylǵan kisiniń qazasyn týǵan-týystarynan jasyrǵan adamshylyqqa tán emes qatygezdik pen men qanypezerlik – tiri jandy shoshytatyny haq.

Badrısafa jazǵan ekinshi hatttyń mazmuny mynadaı (mátinniń stıli men orfografııasy sol kúıinde saqtaldy): «Mnogoývajaemaıa tov. Peshkova. Iа jena Baıtýrsýnova, moı mýj Ahmet Baıtýrsýnov byl opıat vzıat v organom NKVD 15/ VIII 1937, posle chego ıa nımogla do sego vremenı dobıtsıa o ego polojenıı kak kýda on napravlen. On ızvesten Vam 1933 g. Vam, kakto spaslı ego ot smertı vy. On posledneı vremıa bolel ı ochen ploho chývstvoval sebıa, ıa starýha bolna bolezneı lepsemına (túsiniksiz sóz, shamasy, epılepsııa bolsa kerek - avtor), takje net sredstvo na sýshestvovanıe. Tov. Peshkova eslı mojno lı ýznat cherez Vas moego mýja to soobshıte po sledýıýshemý adresý. g. Kýstanaı Nazarový A. Dovostrebovanııa.»

Qostanaı qalasynan joldanǵan hattyń jazylý merzimi kórsetilmegen, biraq hat saýytynyń (konverttiń) syrtynda «21(?)738» degen sandar tańbalanǵan jáne uıymnyń atynan jazylǵan jaýap hattyń merziminde «38» degen san tur. Osyǵan qarap bizder bul hatty 38 jyldyń ishinde jazylǵan dep topshylap otyrmyz. Qostanaı poshtasynan tirkelgen merzimdi 1938 jyldyń 21 ne bolmasa 27 shildesi (jetinshi aı) dep jobalaımyz. Bul – bir. Ekinshiden, A.Baıtursynulynyń 1937 jyly sońǵy ustalǵan merzimi – 15 tamyz.

1938 jyly Badrısafanyń túrmege qa­ma­lyp, habar-osharsyz ketken otaǵasyn izdep E.Peshkovaǵa hat jazýy bizge mynadaı qa­si­retti kóldeneń tartady. Atalǵan ýaqyt­ta A.Baıtursynuly ómirde joq bola­tyn. Zertteýshiler oǵan atý jazasy 1937 jyl­dyń 8 jeltoqsanynda shyqqan jáne ol dereý oryn­dalǵan dep túıindep júr. Demek Badrısafa kúıeýiniń atý jazasyna kesilgeninen jáne ol úkimniń oryndalǵanynan habarsyz. Tipten, ol jarynyń qaıtqanyn óziniń demi úzilgen­she bilmeı ketken bolýy da múmkin. О́ıtkeni Ahmettiń artynda qalǵan, kúni keshege deıin kózi tiri bolǵan urpaqtary da ataqty tulǵanyń 1937 jyly atylǵanyn múldem kesh bilgeni málim.

Júregi jaraly, qam kóńildi keıýana ota­ǵasynyń qaıda ekenin bilý úshin baıaǵy 1931 jyly E.Peshkovaǵa jazǵan amal-áreketin qaı­talap, taǵy da hat jazǵan. Ol «joldas Pesh­kovadan» Ahmet Sizge burynnan tanys, ony kezinde bir ajaldan qutqaryp edińiz, endi taǵy da kómektesińizshi deıdi. О́zi naýqas, kúnkórisi de qıyn. Bizdiń oıymyzsha, NKVD qyzmetker­leri Badrısafany halyq jaýynyń jubaıy retinde Almatydan qııandaǵy Qostanaıǵa kúsh­tep aýdarýy da múmkin edi. Al Badrısafa úshin bul baıaǵy 1930-1933 jyldardaǵy Aqańnyń Más­keý túrmesine qamalyp, Aq teńizge aıdal­ǵany, muny qyzy Sholpanmen birge Tomǵa kúshtep kóshirgen zorlyq-zombylyqtary taǵy qaıtalanyp jatqan sııaqty úırenshikti kórinis edi. «Úırenisken jaý atyspaqqa jaqsy» degendeı, otaǵasynyń qaıta oralatynan kúder úzbeı, júrekke sabyr berip, kóńildi úmit otymen alaýlatý kerek. Qazaqtyń «Úmitsiz tek shaıtan» deıtini de osy bolar? «Altyn shyqqan jerdi belden qaz» degen, taǵy da qoly uzyn E.Peshkovaǵa hat jazyp, qaraket etý qajet...

Qarakettik sıpattaǵy suraý hat baǵyttalǵan uıym 1937 jyldyń ortasynda bálshebekterdiń zorlyǵymen kúshtep jabylǵan bolatyn. Bad­rısafa budan da habarsyz. Tekti, mádenıetti E.Peshkova Badrısafanyń saýalyna jaýap hat jazady. Onda ol uıymnyń jabylǵanyna baı­la­nysty kómektese almaıtynyndyǵyn tilge tıek ete kele, ony izdestirý jolyn silteıdi jáne budan bylaı suraý salyp hat jazbaýyn eskertedi:

Qostanaıda aýrýshań (talma aýrýy), kún kórisi qıyn Badrısafa kimdi saǵalady eken?

Badrısafanyń Ahmet ustalǵannan keıin­gi jyldary Qostanaıda turǵany, odan ári Alek­sandrov­kadaǵy múgedekter úıin pana­laǵany soǵys jáne eńbek ardageri Baqytkereı Ábitaıulynyń óz qolymen jazǵan esteliginde baıandalady. Ol jazba bizdiń muraǵaty­myz­da kóp jyldardan beri saqtalyp keledi. Estelikte kúıeýi Ahmet halyq jaýy bolyp ustalǵannan keıin Badrısafa týystarynan pana taba almaı, 1942 jyldyń jaz aılarynda Aleksandrovkadaǵy múgedekter úıine baryp ornalasqany, onda ol 3-4 jetiden keıin kóz jumǵany aıtylady (Marhabat: Ult ustazy týraly eki estelik. https://www.abai.kz/post/117170).

Badrısafanyń ómiriniń sońǵy jyldary Alek­sandrovkadaǵy úıinde ótkenin ólke­taný­shy jýrnalıst Baıtursyn Ilııastyń «Altyn besik» kitabynda keltiriletin Nurzıpa Berik­baıqyzynyń esteligi de qýattaıdy. Avtordyń jazýynsha, Nur­zıpa Berikbaıqyzy – Aqańnyń aǵasy Qalıdyń Ámir degen balasynan taraıtyn nemeresi Nazar Ámirulyna 1940 jyly turmysqa shyqqan kisi. Nazar 1914 jyly týǵan. Medýchılıshe stýdenti Nurzıpa 1923 jyly dúnıege kelgen. Ol turmysqa shyqqanǵa deıin (ıaǵnı 1940 jylǵa deıin) Qostanaıda turatyn Qalıdyń qyzy, Orynborda Aqańnyń qolynda oqyp, tárbıe kórgen Kátezdiń úıine áldebir mereke kúni qydyryp kelgende Badrısafany kórgenin jáne 1943 jyly ol kisiniń osy úıge qaıta soqqanyn aıtady. Sońǵy kelgeninde Bad­rısafa: «Almatydan qaǵazdarymdy jóndettim. Myna jerdegi Aleksandrovakada múgedekter úıine ornalasatyn boldym. Qujattarym biryń­ǵaılanǵasha, qalada bola turamyn», dep, biraz kúnder Qostanaıda aıaldap, Alek­sandrovkaǵa attanady. «Sol ketkennen ol mol ketti. Biz ony sodan bylaı kóre almadyq», deıdi estelik ıesi. Aıtpaqshy, atalǵan esteliktiń baıany boıynsha, Ahmettiń atylǵany aǵasy Qalıdyń urpaqtaryna da sol bir 1943 jyldarǵa deıin belgisiz bolǵan. Olar da, Badrısafa sııaqty, Ahmet aıdaýdan oralady dep kútip júrgen (Marhabat: Baıtursyn I. Altyn besik. Qostanaı, 1998, 192-196 b.).

Badrısafanyń hat sońynda «dovostrebo­vanııa» dep kórsetetin «Nazarov A.» degen kisi osy esteliktegi Nazar ma eken dep eleń­dege­nimiz ras. Biraq hat jazylǵan ýaqytta ol áli úılen­begen 24 jastaǵy jigit jáne «Nazar» onyń soıy emes, esimi. Sondyqtan Badrısafa senim bildirip otyrǵan «A.Nazarov» múldem basqa kisi dep topshylaımyz. Ony izdeý jáne burynǵy Aleksandrovkadaǵy múgedekter úıi týraly muraǵattardy saralaý aldyńǵy kún­derdiń enshisindegi mindet dep sanaımyz. Sony­men qatar A.Baıtursynulynyń 1937 jyly atylǵany onyń eń jaqyn adamdaryna (jubaıy, týǵan-týysyna) 1943 jyldarǵa deıin belgisiz bolyp kelýi de kóp nárseni jańasha paıymdaýǵa ıter­meleıdi. El ańsarynda «Maǵjan, Sáken atylmapty, lagerde aıdaýda júripti» degen sózder keńestik saıası bıliktiń atý jazasyna ushyraǵandardyń shyndyǵyn jurttan jasyryp, búrkemelegen saıasatynan týyndaǵan dep paıymdaýǵa bolady. Naqty mysal – Badrısa­fanyń ýaıym basqan qam kóńildi úmit otyna «jylytyp», E.Peshkovaǵa jazǵan saýal haty.

Taǵy bir erekshe kóńil aýdaratyn másele – hattardyń jazylý tańbasy (kallıgrafııasy) men máneri (stıli). Ár jyldary jazylǵan eki hattyń jazý tańbasy men baıandaý máneri – eki túrli. Birinshi hattyń kallıgrafııasy bir­shama kórkem, máneri jatyq ári saýatty jazylsa, ekinshisiniń tańbalanýy men mánerinde qarabaıyrlyq kórinis tapqan jáne stıldik te, orfografııalyq ta qateler bar, orysshasy da birkelki emes. Buǵan qosa, alǵashqy hat orys orfografııasynyń keńestik dáýirde ózgergen úlgisinde, ıaǵnı qatań dybysty bildiretin «» tańbasyn qoldanbaıtyn tártippen jazylsa, ekinshisinde eski úlgi ishinara qoldanylǵan. Eki hattyń qaısysy Badrısafanyń óz qoltań­basy­men jazylǵanyn naqty aıqyndaý qıyn. Ol úshin muny basqa qoljazbalarmen salystyrý qajet. Ahmettanýshylar osy máselege aldaǵy ýaqyt­ta kóńil aýdarady dep oılaımyz. Bul óz keze­ginde tyń tanym-paıymdarǵa jol ashýy ábden múmkin.

Almasbek ÁBSADYQ,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory

QOSTANAI