Adam quqyǵy – basty másele

Byltyr «Otbasylyq-tur­mys­tyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúres týraly» zań qoǵamnyń tal­qysyna túsip, qaısybir qaı­shy­lyqtary bolǵandyqtan qa­byl­danýy keıinge qalǵan edi. De­rekterge súıensek, zorlyq-zom­bylyq sıpatyndaǵy qylmys­tar­­dyń 6-7 % otbasynda jasalady. Onyń 90 paıyzynda zardap shegýshi tarap – áıelder. BUU-nyń statıstıkalyq málimetine júginetin bolsaq, jyl saıyn 3,5 mln adam otbasynda bolatyn turmystyq zorlyq-zombylyqqa ushyraıdy eken. Munyń 1,8 mln-y – áıelder. Sondyqtan da bul zańnyń maqsaty – qoǵamnyń áleý­mettik álsiz tobyn, ıaǵnı áıel­­der­di, jasóspirimder men qart­­tardy qorǵaý.

Bul zań qandaı da bir áreketti ne áreketsizdikti quqyq buzýshy­lyq­tyń túrine jatqyzyp, mynaý qylmys, anaý qylmys emes dep jańalyq ashyp otyrǵan joq. Mundaı maqsatty qoımaıdy da. Zorlyq-zombylyq sıpatyndaǵy quqyq buzýshylyqtar otandyq zańnamada, aıtalyq Qylmystyq kodekste, Ákimshilik quqyq bu­­zý­­shylyq týraly kodekste bu­ryn­nan anyq­talyp qoı­ǵan. Son­­dyqtan bul zańnyń atqa­ra­tyn qyzmeti bólek, ol – tur­mysta oryn alatyn zorlyq-zom­­bylyqtyń jolyn kesýge ba­­ǵyttalǵan keshendi quqyqtyq me­­hanızm.

Eýropa elderiniń statıstıkasyna qarasaq, pedofılızmniń 30 paıyzy otbasy músheleri, 40 paıyzy týysqandary tarapynan oryn alady eken. Bul osy turǵydan kelgende óte qajet zań. Dese de bul zańdy qabyldaý birqatar teorııalyq máseleni durys sheshýdi qajet etedi. Bizdiń qoǵamdy ustap turǵan otbasy ınstıtýty ekenin de eskerýge tıispiz. Onyń ústine balanyń otbasynda ómir súrýge quqyǵy bar. Konstıtýsııada «Otbasy men neke, áke men ana jáne balalar memlekettiń qorǵaýynda bolady» delingen (27-baptyń 1-tarmaǵy). Alaıda zań jobasynda «jynystyq bostandyq» uǵymy absolıýttendirilýi sebep­ti, bul otbasy qundylyǵyna salqynyn tıgizýi yqtımal.

Aıtalyq, nekedegi áıel kú­ıeýin zorlady dep qylmystyq ja­ýap­qa tartqyza alady. Álemniń 1/3-de, ıaǵnı 60-tan astam eldiń qylmystyq zań­namasy nekedegi áıeldiń erik-yqtııarynsyz jy­­nys­tyq qatynasqa túsýdi zorlaý qylmysy dep tanıdy. Túsi­nik­ti másele, erli-zaıypty ekenbiz dep áıel adamnyń ar-namysy men qadyr-qasıetin taptaı­tyn jy­nys­tyq áreketin kúshpen oryn­datý zorlyq retinde tanylady.

Alaıda bul tyıym neke ıns­tı­týtynyń fýndamentaldy fýnk­sııasy – ómirge urpaq ákelý qyz­metine zııanyn tıgizbeýge tıis. Belgili fransýz antropologi Rolan Nýrberdiń «Barlyq dástúrli qoǵamda neke zańdy kúshine tuńǵysh bala ómirge kelgen sátten bastap qana enedi» degen sózi bar. Qarap otyrsaq, ne­keniń zańdy mártebege ıe bo­l­ýynyń, qoǵam men memleket tara­pynan qorǵaý obektisine aına­lýynyń máni de osy – ómir­ge urpaq ákelý qyzmetin atqa­rýmen tikeleı baılanysty. Son­dyqtan jynystyq bostandyq uǵymy men neke ınstıtýtynyń arasyndaǵy qaıshylyq aqylǵa syıymdy etıkalyq normalar arqyly alynýǵa tıis. Birjaqty qaraý – zııandy. Talqylaý men pysyqtaý qajet.

Batystyń zańdaryn en­gizýde týyndaıtyn taǵy bir úlken másele – adam quqyǵy. Kon­s­tı­týsııada adam quqyǵy memle­ket aldynda basymdyqqa ıe bolatyndyǵy anyqtalǵan (1-baptyń 1-tarmaǵy). Bul jerde tek memleket aldyn­daǵy basymdyq týraly sóz bolyp otyr ma, joq álde qoǵam aldynda da basymdyqqa ıe degendi bildire me? Qoǵam konstıtýsııalyq qaty­nas­tyń derbes sýbektisi me? Olaı bolǵan jaǵdaıda (ásirese adam quqyǵyna qatysty) konstı­tý­sııalyq mártebesi qalaı anyq­ta­lady? Qoǵamdyq múdde men adam quqyǵy tujyrymynyń ara­syn­daǵy qaıshylyq qalaı alynady degen suraqtar týyndaıdy.

Qalaı bolǵanda da bul zań­nyń ómirge kelýi quqyqtyq má­de­nıe­timizge oń jáne eleýli ózge­ris­ter ákeledi. Tek tizege basyp emes, saýatty talqylaý arqyly ómirimizge enýi qajet.

Qazybek DÁÝITÁLI,

zań ǵylymdarynyń kandıdaty,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-diń aǵa oqytýshysy