Prezıdent óz Joldaýynda saıası reformalardy tıimdi júrgizýdiń mańyzyna toqtala kele, eldegi saılaý kezeńderin tıimdi josparlaýdy atap ótken bolatyn. Jańa strategııaǵa sáıkes basty memlekettik ınstıtýttardy keshendi túrde qaıta jańǵyrtýǵa kirisý qajet ekenin málimdedi.
«Bılik óziniń josparyn qoǵamnan jasyryn ustaıtyn saıası dástúrden arylýymyz kerek. Sondyqtan, men búgin aldaǵy saılaý naýqandarynyń kestesin barsha halyqqa jarııalaǵym keledi. Men bıylǵy kúzde kezekten tys Prezıdent saılaýyn ótkizýdi usynamyn. Ádiletti Qazaqstandy qurý jolynda túbegeıli jáne jan-jaqty reformalardy tabysty júzege asyrý úshin halyqtyń jańa senim mandaty qajet. Men úshin memleket múddesi bárinen bıik. Sondyqtan men ókilettik merzimimdi qysqartýǵa jáne kezekten tys Prezıdent saılaýyna barýǵa daıynmyn», dedi Q.Toqaev Joldaýda.
Osy oraıda, Memleket basshysy prezıdent ókilettigi merzimin qaıta qarap, mandat uzaqtyǵyn 7 jyldyq bir merzimmen shekteýdi usyndy. Sondaı-aq bir adamnyń qaıta saılanýyna tyıym salýǵa keńes berdi. Depýtattar birlesken otyrysta osylardy eskere kele, «Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasyna ózgerister men tolyqtyrý engizý týraly» zań jobasynda bes bapqa ózgeris jáne bir bapqa tolyqtyrý engizdi.
Joldaýdan keıin halyq arasynda 7 jyldyq merzimge baılanysty túsinispeýshilik bolǵan edi. Sarapshylardyń ózi bul merzim kúzdegi saılaýda qoldanyla ma, álde kelesi saıası básekede júzege asa ma dep alańdady. Tipti osy arqyly qazirgi Memleket basshysy prezıdenttik ókilettigin 12 jylǵa uzartyp almaqshy degen pikirler de aıtyldy.
Biraq bul negizsiz qaýip edi. Prezıdenttiń mandatyn qaıta saılaný múmkindiginsiz bir merzimge shekteý zań kúshine engennen keıin jeti jyl merzimge prezıdenttikke saılanǵan adamdarǵa qoldanylady. Sondaı-aq Konstıtýsııanyń Prezıdenttiń ókilettik merzimine jáne ony qaıta saılaý jónindegi shekteýlerge qatysty erejeleriniń ózgermeıtinin belgileıtin túzetý engizildi. Bul bolashaqta Prezıdent ókilettiginiń eseligin nemese merzimin ulǵaıtýǵa jol bermeıdi. Osylaısha, Prezıdenttiń mandatyn qaıta saılaný múmkindiginsiz bir merzimge shekteý týraly norma Konstıtýsııanyń ajyramas bóligine aınalady.
Aıtpaqshy, demokratııanyń atasy sanalatyn AQSh-ta da osyǵan uqsas jaǵdaı bolǵan. 1947 jyly atalǵan eldiń konstıtýsııasyna 22 tolyqtyrý engizildi. Sol arqyly prezıdent ókilettigin eki merzimmen shekteý týraly zań qabyldandy. Iаǵnı bir adam eki merzimnen artyq prezıdent bola almaıdy degen ereje engizildi. Biraq bul bap engizilgen kezde prezıdent mindetin atqaryp turǵan saıasatkerge qatysy joq ekeni de qarastyrylǵan. Osylaısha, sol kezde Aq úıdiń tizginin ustap turǵan Garrı Trýmenge bul ózgerister qarastyrylǵan joq.
Endeshe, mundaı dástúrge súıenip konstıtýsııalyq ózgerister prezıdent saılaýynan keıin engizilse, Qasym-Jomart Kemeluly bıyl 2022 jyly 5 jylǵa saılansa, onda jańa saılaý zańyna baılanysty taǵy da 7 jyldyq prezıdent saılaýyna qatysýyna quqyly bolatyn edi. Mundaı jaǵdaıda aldaǵy 7 jyldyq merzimi 12 jylǵa sozylyp, 2029 jyly emes, 2034 jyly aıaqtalar edi.
Biraq Memleket basshysy demokratııalyq dańǵyl jolǵa túsý úshin el múddesinen joǵary qoıyp, azamattyq erik-jiger tanytty. Parlament qabyldaǵan zań jobasynda qazirgi Prezıdentke jáne odan keıingi barlyq memleket basshysyna Prezıdent saılaýyna qaıta qatysýǵa zańmen tyıym salyndy. Taıaýda bul qujatqa Memleket basshysy qol qoıyp, zańdy kúshine endi.
Infografıkany jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Konstıtýsııaǵa engizilgen mundaı ózgeristiń mańyzy nede? Birinshiden, 7 jyl – kez kelgen aýqymdy baǵdarlamany júzege asyrý úshin jetkilikti kezeń. Ekinshiden, Prezıdent mandatyn bir merzimmen shekteý Memleket basshysynyń jalpyulttyq damýdyń strategııalyq mindetterin sheshýge barynsha jumylýyn qamtamasyz etedi. Úshinshiden, el tizginin qolyna alǵan tulǵa kelesi saılaý týraly oılanyp, popýlıstik sheshimder qabyldamaıdy. Al mundaı jaǵdaıdyń el múddesine qaıshy keletinin tarıhtan bilemiz. Tórtinshiden, mundaı qadam bıliktiń monopolızasııalanýyna, ýzýrpasııaǵa jol bermeıdi. Besinshiden, bul – Ádiletti Qazaqstan qurýǵa jasalǵan nyq qadam. О́ıtkeni jańa norma jańa saıasatkerler men kóshbasshylardyń shyǵýyna, elmen etene aralasa jumys isteıtin, halyqty tyńdatatyn, ózi de tyńdaı biletin jańa býynnyń kelýine múmkindik beredi.
Parlamenttiń birlesken otyrysynda qaralǵan taǵy bir mańyzdy másele – elorda ataýyn ózgertýge baılanysty sheshim. О́zderińizge málim, 2019 jyly Astana ataýy Nur-Sultan bolyp aýysqan edi. Biraq qoǵam muny qabyldaǵan joq. Áleýmettik jelilerde de, halyqpen kezdesýlerde de Astana ataýyn qaıtarý týraly usynys jıi kóterildi. Depýtattar óńirlerge barǵanda halyq osyndaı usynystaryn aıtty. Osyǵan baılanysty «Ádiletti Qazaqstan» depýtattar toby elordanyń burynǵy ataýyn qaıtarýdy usyndy.
Mundaı sheshimniń artyqshylyǵy bar. Birinshiden, Astana ataýy álemdik deńgeıde qalyptasqan brendke aınalyp úlgerdi. Elordamyzda EQYU sammıtin ótkizdik. 2017 jylǵy halyqaralyq is-shara «Astana EKSPO» ataýymen jaqsy tanys. Sırııadaǵy ahýalǵa baılanysty dástúrli túrde ótkizilip turatyn kezdesý «Astana prosesi» ataýymen belgili. «Astana» velokomandasynyń jankúıerleri álemniń túkpir-túkpirinde jeterlik. Elordalyq «Astana» fýtbol klýby Eýropanyń baıraqty básekesinde atoı salǵany jankúıer qaýymǵa jaqsy tanys. Qysqasy, Astana ataýy Uly dalanyń brendine aınalǵan desek qatelespeımiz.
Taǵy bir másele – Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimine baılanysty. Álemdik tájirıbege súıensek, Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimi olardy taǵaıyndaıtyn adamdardyń ókilettik merziminen uzaq bolýy kerek. Mysaly, Germanııa, Italııa, Ispanııa, Portýgalııa jáne basqa da birqatar eldiń konstıtýsııalyq sottary osylaı qalyptasady. Bul – Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ártúrli saıası kúshterdiń yqpalyna túspeýine múmkindik beredi. Osyǵan baılanysty zań jobasynda Konstıtýsııalyq sottyń sýdıalary qaıta taǵaıyndalýyna shekteý qoıa otyryp, Konstıtýsııalyq sot sýdıalarynyń ókilettik merzimderin segiz jylǵa deıin ulǵaıtý qarastyryldy.
Prezıdent Joldaýynda aıtylǵan máseleler parlamentte zańdy jalǵasyn tapty. Osylaısha, el damýyna qajetti saıası sheshimder qabyldandy. Endigi mindet – aldaǵy prezıdenttik, sodan keıin keler jylǵy parlamenttik saılaýdy tıisti deńgeıde ótkizý. Al buǵan qoǵam jumyla atsalysýy qajet.
Ǵalymjan ELEÝOV,
Májilis depýtaty
