Sýretti túsirgen Rahym QOILYBAEV
Aýaǵa jaǵylǵan alaý
Oblys ortalyǵynyń irgesinde Atyraý munaı óńdeý zaýyty tur. Zaýyt Ekinshi dúnıejúzilik soǵys aıaqtalyp, Jeńis kúniniń «qyzýy» basyla qoımaǵan 1945 jyly iske qosylǵan. Sodan beri taýarly munaı ónimderiniń 20-dan astam túrin shyǵarady. Onyń ishinde suıytylǵan kómirsýtekti gazdar, avtomobıl janarmaıy, dızel, reaktıvti qozǵaltqyshtarǵa arnalǵan, pesh pen keme otyndary, vakýýmdyq gazoıl, mazýt, munaı kokstary, tehnıkalyq kúkirt, paraksılol, benzol sekildi ónimder bar. Zaýyttyń munaı óńdeý qýaty jylyna 5,5 mln tonnany, al óńdeý tereńdigi 86,4%-dy quraıdy.
Ras, bul zaýyttyń otandyq ekonomıkany ártaraptandyrýǵa qosatyn strategııalyq mańyzy orasan. Degenmen tabıǵat janashyrlary shahar irgesindegi zaýyttan qorshaǵan ortaǵa, aýaǵa zııandy zattar kóbirek shyǵarylatynyn alǵa tartyp otyr. Osyǵan baılanysty oblystyq ekologııa departamentiniń mamandary 18 tamyz ben 5 qyrkúıek aralyǵynda «AMО́Z» JShS-nyń qyzmetine qatysty jospardan tys tekserý júrgizdi.
– Tekserý kezinde zaýytty elektrmen jabdyqtaýdaǵy kerneýdiń isten shyǵýyna oraı tehnologııalyq qondyrǵylardyń tolyq toqtatylǵany anyqtaldy. Osyǵan baılanysty jabdyqtyń qaýipsizdigi men saqtalýyn qamtamasyz etý úshin kómirsýtegi gazynyń artyq qysymy qysqa merzimge alaý júıesine jiberilgen. KEGOC AQ tarapynan elektrmen jabdyqtaýdy qalpyna keltirgennen keıin taýarlyq ónim óndirýge arnalǵan tehnologııalyq tizbektiń qalypty jumysy qalpyna keltirilip, tehnologııalyq qondyrǵylar qaıtadan iske qosylǵan. Jobalaý qujattaryn zerdeleý kezinde kásiporynda alaýda gaz jaǵý úshin emıssııaǵa ruqsat joq ekeni anyqtaldy. Biraq «AMО́Z» JShS PGPN alaý qondyrǵysynda 73 myń tekshe metr, PPNGO qondyrǵysynda 6 myń tekshe metr gazdy aýaǵa alaý retinde jaqqan. Bul elimizdiń ekologııalyq zańnamasyna sáıkes retteýge jatpaıdy, – dep habarlady departamenttiń baspasóz qyzmeti.
Departamenttiń deregine súıensek, Atyraý munaı óńdeý zaýytynda mundaı buzýshylyq júıeli túrde baıqalady. Kásiporyn osyndaı uqsas faktige bir jylda úsh ret jol bergen. Sóıtip, kásiporyn qorshaǵan ortaǵa emıssııalar normatıvterin júıeli túrde asyrǵan. Osyǵan baılanysty zaýytqa Qazaqstan Respýblıkasy Ákimshilik quqyqbuzýshylyq týraly kodeksiniń 328-babynyń 3-bóligimen ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly hattama toltyryldy. Is materıaldary sottyń qaraýyna berildi.
Jalpy, munaıly shaharda atmosferalyq aýa jıi buzylady. Derekke júginer bolsaq, bıylǵy 31 tamyzdan 1 qyrkúıekke qaraǵan túni Atyraý qalasynyń aýasynda jaǵymsyz ıis paıda boldy. Sol sebepten oblystyq ekologııa departamenti «Qazgıdromet» RMK Atyraý fılıalynyń mamandary usynǵan aýa sapasyn baqylaý stansalarynyń málimetterine taldaý júrgizdi. Taldaý nátıjesinde, Densaýlyq saqtaý mınıstriniń 2022 jylǵy 2 tamyzdaǵy №QR DSM-70 buıryǵymen bekitilgen «Qalalyq jáne aýyldyq eldi mekenderdegi, ónerkásiptik uıymdar aýmaqtaryndaǵy atmosferalyq aýanyń gıgıenalyq normatıvteri» qujatyndaǵy ruqsat etilgen shekti shoǵyrlanýdan kúkirtsýtegi kórsetkishiniń birneshe esege óskeni anyqtaldy. Demek atalǵan gıgıenalyq normatıvter talaby buzylǵan.
«Máselen, №109 «Vostok» stansasynda – 5,3 ese, №103 «Shaǵala» stansasynda – 5 ese, №112 «Ákimdik» stansasynda – 3,2 ese, №114 «Zagorodnaıa» stansasynda – 3,9 ese jáne №108 «TKA» stansasynda 9,23 ese ósý deregi tirkelgen. Taldaý kórsetkendeı, sol mezgilde jeldiń baǵyty ońtústik-shyǵystan soqqan. Jel ekpini 4 metr/sekýnd, ylǵaldylyq 760, aýa temperatýrasy +320S bolǵan. Bul baǵytta «Atyraý munaı óńdeý zaýyty» JShS-nyń nysandary ornalasqany belgili boldy» dep málim etti departamenttiń baspasóz qyzmeti.
Jalyn sharpyǵan jaǵalaý
Kaspıı teńiziniń jaǵalaýy órtten kóz ashpaıtyn boldy. Teńiz jaǵalaýynda ósken qamys jyl saıyn kóktemde jáne kúzde órtenedi. Máselen, qamys órti 14 qyrkúıekten beri sóngen joq. Oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń qoǵammen baılanys tobynan málim etkendeı, keshe, 21 qyrkúıekte Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda qamys órtin sóndirý úshin «QazAvıaQutqarý» AQ-nyń MI-8 tikushaǵy tartyldy.
О́ıtkeni jaǵalaýdy sharpyǵan jalyn boı berer emes. Buǵan teńiz jaǵalaýyndaǵy batpaq ta kedergi keltirip tur. Bul órt sóndirýshilerdi lapyldap janǵan qamysqa jaqyndaı almaı, syrttaı baqylaýǵa alýyna májbúr etti. Bir apta buryn órt aýmaǵy 6 gektardy qurasa, 20 qyrkúıekte otqa oranǵan jer 60 gektarǵa jetti. Jolyndaǵynyń bárin typ-tıpyl etetin jalyn «Aqjaıyq» memlekettik tabıǵı rezervatynyń aýmaǵyna jaıyldy. Osydan soń órt sóndirýshiler jalyn sharpyǵan aýmaqqa jol talǵamaıtyn TREKOL kóligimen barýǵa talpynys jasady. Alaıda bul kólik batpaqqa batyp, órt oshaǵynda qalyp qoıdy. Kóliktegi eki órt sóndirýshiniń ómirine qaýip tóndi. Alaıda qutqarýshylar jedel qımyldap, eki órt sóndirýshi qaýipsiz jerge shyǵaryp úlgerdi.
Ázirge oblystyq tótenshe jaǵdaılar departamentiniń basshylary órttiń tutaný sebebin aıta qoıǵan joq. Biraq jurtshylyq muny «Ańshylardyń isi bolýy múmkin» degen pikirdi ustanady. Nege? О́ıtkeni Kaspıı teńiziniń jaǵalaýynda qamys órti 14 qyrkúıekte tutandy. Al 15 qyrkúıekte kúzgi ań aýlaý maýsymy bastaldy. Oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń bas mamany Nurlan Imanǵalıevtiń aıtýynsha, ań aýlaý maýsymy 15 jeltoqsanǵa deıin jalǵasady.
– Ań aýlaýdyń da ózindik erejesi bar. Máselen, qustardy, onyń ishinde úırek, qaz, kekilikti aýlaýǵa 15 qyrkúıekten 15 jeltoqsanǵa deıin, qaban úshin 15 qyrkúıekten 31 jeltoqsanǵa deıin, qoıan, qarsaq aýlaýdyń qysqy maýsymyna 1 qarashadan 15 aqpanǵa deıin joldama alýǵa ruqsat etilip otyr. Al qasqyr aýlaýǵa 1 qańtardan 31 jeltoqsanǵa deıin ruqsat etilgen, – deıdi Nurlan Imanǵalıev.
Onyń málimetine qaraǵanda, qazir óńirde sútqorektilerdiń – 21, qustardyń 114 túri mekendeıdi. Qaban, qasqyr, qoıan, túlki, qarsaq, úırek, qaz, kekilik aýlaý úshin ańshylyq joldamada kórsetilgen sanyna ǵana ruqsat beriledi.
– Árıne, ár nárseniń ólshemi bar. Barshanyń mindeti – tabıǵat baılyǵyn qorǵaý, tynyshtyǵyn saqtaý. Erejeni elemeı, ań aýlaý tártibin buzýshylar jaýapkershilikke tartylady. Ańshyda ańshy kýáligi, ańshylyq sharýashylyǵy nysanynyń joldamasy, janýarlar dúnıesin paıdalanýǵa berilgen, jeke ańshylar úshin qarý men oqtardy saqtaýǵa, alyp júrýge ruqsaty bolýy kerek. Al jyrtqysh qustardy tólqujat bolǵanda ǵana aýlaýǵa ruqsat beriledi, – dep málim etti Nurlan Imanǵalıev.
Atyraý oblystyq orman sharýashylyǵy jáne janýarlar dúnıesi aýmaqtyq ınspeksııasynyń málimetine súıensek, byltyr ań aýlaý erejeleriniń talaptaryn buzǵan 11 adam anyqtalǵan. Olar tabıǵatqa 862 mln 703 myń 200 teńge shyǵyn keltirgen. Qazir Atyraý oblysynda resmı tirkelgen 6 myńnan asa ańshy bar. Alaıda 3 myńǵa jýyǵy ǵana ańshylyqpen turaqty túrde aınalysady.
Teńiz jaǵalaýyndaǵy qamys órtine kináliler anyqtala ma, joq pa, ázirge belgisiz. Degenmen atyraýlyqtardy qolqany qabatyn tútinniń ıisi alańdatyp otyr. Tipti shahar kóshelerinde qamystyń kúli ushyp júr. Tútin de, kúl de adam densaýlyǵyna zııan ǵoı. Biraq jutar aýasy jupar emes, ekologııalyq ahýaly nasharlaǵan óńirdiń bul problemasyna eshkimniń «bas aýyrtqysy» kelmeıtini ókinishti-aq.
Qara jerge tógilgen qara maı
Tabıǵatqa qarsy taǵylyq áreketke baratyn qara jerge munaıǵa uqsas qara maıdy tógýdi toqtatar emes. Oblystyq ekologııa departamentiniń baspasóz qyzmeti taratqan aqparatqa súıensek, Isataı aýdanyndaǵy Janbaı aýylynyń mańynda úsh jerge munaı ónimderi tárizdes suıyqtyq tógilgeni anyqtaldy. Búlingen jerdiń aýmaǵy 323 sharshy metrdi quraıdy.
– Ekologııa departamentiniń mamandary áleýmettik jelige júktelgen vıdeo, fotolarǵa udaıy monıtorıng júrgizip otyrady. Sondaı monıtorıngtiń biri 17 qyrkúıekte júrgizilip, munaı ónimderi tárizdes suıyqtyq tógilgen jerlerge nazar aýdaryldy. Keıin departament mamandary belgisiz bireýlerdiń Isataı aýdanyndaǵy Janbaı aýylynan 3 shaqyrym qashyqta munaı ónimderi tárizdes suıyqtyqty ashyq dalaǵa tógip ketkenin anyqtady. Jedel áreket etý maqsatynda departament mamandary atalǵan orynǵa baryp, tekserý jumystaryn júrgizdi, – dep habarlady baspasóz qyzmeti.
Qorshaǵan ortaǵa zııan keltirgenderdiń zańsyz áreketinen búlingen úsh aýmaqtan zerthanalyq taldaý jasalatyny daýsyz. Osy maqsatta lastanǵan topyraqtan synamalar alyndy. Tabıǵatty búldirý deregi boıynsha qaraý hattamasy toltyryldy. Búlingen aýmaqtar foto jáne beınejazbaǵa túsirildi. Kináli adamdardy anyqtaý maqsatynda tıisti qujattar jınaqtalyp jatyr.
Osyndaı taǵy bir derek Maqat aýdanynda da tirkeldi. Áleýmettik jelige Dossor kentinen shamamen 15-17 shaqyrym qashyqta ornalasqan Jyńǵyldy eldi mekeniniń tusynda ken ornyn paıdalanǵannan keıin qaraýsyz qaldyryp, munaımen sol aýmaqty búldirgeni týraly beınejazba júktelgen. Osyǵan oraı departament mamandary 19 qyrkúıekte atalǵan aýmaqta tekserý júrgizdi. Oǵan aýdandyq prokýratýranyń, aýdan ákimdigi men aýdandyq polısııa qyzmetkerleri qatysty. Tekserý kezinde Dossor kentinen shamamen 15 shaqyrym qashyqtyqta ornalasqan ken ornynyń aýmaǵyndaǵy topyraqqa munaı ónimderine uqsaıtyn suıyqtyq tógilgeni anyqtalyp otyr.
Departamenttiń zerthanalyq taldaýdy baqylaý bóliminiń mamany búlingen jerdiń topyraǵynan synama aldy. Qazir departament mamandary ken ornynyń qaı kásiporynǵa tıesili ekenin anyqtaý jumystaryn júrgizip jatyr.
Mine, munaıly óńirdegi tabıǵatqa qarsy jasalǵan taǵylyq osylaı jalǵasyp jatyr. Mundaı áreket qashanǵa deıin sozylady?
Atyraý oblysy
