– Meıram Qudaıbergenuly, mashına jasaý óte kúrdeli óndiris ekenin jaqsy bilemiz. Sondyqtan onyń túrli qıyndyqtarmen jıi betpe-bet keletini de belgili. Soǵan qaramastan, sala el ekonomıkasyna qomaqty úles qosyp otyr. Jalpy, salanyń qazirgi jaı-kúıi qalaı?
– Ras aıtasyz, mashına jasaý salasy úshin qolaıly kezeń degen túsinik joq. О́ıtkeni ózińiz atap ótkendeı, bul – óte kúrdeli óndiris. Sondyqtan salanyń ónerkásiptik áleýetin ashyp, laıyqty ónim jasaý, ındýstrııanyń sapaly ári jańa deńgeıine shyǵý úshin kadr tapshylyǵy, qarjylandyrýdyń jetispeýshiligi, valıýtalyq qubylmalylyq sekildi máselelerdi eńserýge májbúrmiz. Osyndaı qat-qabat dúnıelermen qatar, óndiristi ǵylymdy qajetsinetin zertteýlermen turaqty qamtamasyz etý, óndiris ınfraqurylymy men ótkizý naryqtaryn damytý sekildi aýqymdy jumysty da atqaryp kelemiz. Memlekettik organdardyń bıýrokratııasy men shamadan tys normatıvızmi de keıde tejeýshi faktor bolyp aldan shyǵatynyn jasyrýdyń qajeti joq.
Mine, osyndaı kedergilerge qaramastan, otandyq mashına jasaý salasy senimdi túrde alǵa basyp keledi. Máselen, bul saladaǵy óndiris kólemi 2010-2021 jyldary alty ese ósti. Iаǵnı 376 mlrd teńgeden 2,4 trln teńgege deıin aıtarlyqtaı ulǵaıdy. Mundaı úrdis bıyl da baıqalyp otyr. Segiz aıdyń qorytyndysy boıynsha mashına jasaý salasyndaǵy óndiris kólemi 1,3 ese, ıaǵnı 1,4 trln teńgeden 1,8 trln teńgege deıin ósti. Qazir salany damytýdyń 2019-2024 jyldarǵa arnalǵan Jol kartasy boıynsha jumys istep jatyrmyz. Atalǵan qujat mashına jasaýdy damytý máselelerin ǵana emes, jalpy óńdeý ónerkásibin de qamtıdy.
Salanyń el ekonomıkasyna qosqan úlesi de artyp keledi. Aıtalyq, 2010-2021 jyldary otandyq mashına jasaý salasynyń ekonomıkadaǵy, ıaǵnı eldiń ishki jalpy ónimindegi úlesi 1,9 ese (1,5 paıyzdan 2,8 paıyzǵa deıin), ónerkásiptegi úlesi 2 ese (3,1 paıyzdan 6,3 paıyzǵa deıin), óńdeýshi sektordaǵy úlesi 1,4 ese (9,8 paıyzdan 13,9 paıyzǵa deıin) ulǵaıdy. Mashına jasaýshylar óndiris tıimdiligin arttyrýǵa, ártaraptandyrylǵan ári tehnologııalyq sıpattaǵy ulttyq ekonomıkany qalyptastyrýǵa járdemdesýge nıetti. Qazirgi tańda respýblıkada 3,5 myńnan astam mashına jasaý kásiporyny jumys isteıdi. Olar 115 myń adamdy turaqty jumyspen qamtyp otyr.
Qazaqstanda otandyq mashına jasaý salasyn damytýǵa tıisti alǵysharttar bar. Munyń bári bolashaqta ónimdiligi joǵary ári eksportqa baǵdarlanǵan óńdeý sektoryn jáne jalpy ónerkásipti qurýǵa berik negiz bola alady. Alǵyshart dep otyrǵanymyz – energetıkalyq jáne shıkizattyq baza, óndiristik jáne adamı áleýet. Qazirgi jaǵdaıda elde de, álemde de ekonomıkany ártaraptandyrýdyń jáne onyń uzaq merzimdi perspektıvada turaqtylyǵyn arttyrýdyń mańyzdylyǵy shıelenise túsýde. Mundaı irgeli mindetterdi sheshý úshin eń aldymen, saladaǵy básekege qabilettilikti jandandyryp, damý dınamıkasyn qamtamasyz etý mańyzdy. Ol keń aýqymdy tehnologııalyq jańǵyrtý negizinde ekonomıkanyń basqa salalaryndaǵy ósýdiń joǵary serpinin qamtamasyz etýge qabiletti. Onyń ústine bul árdaıym aýqymdy suranyspen qamtamasyz etilgen.
Mashına jasaý laıyqty jalaqy deńgeıi men sapaly jumys oryndaryna suranys týdyrady, bilikti mamandardyń damýyn yntalandyrady. Joǵary qosymsha qun men ekonomıkanyń faktorlyq ónimdiligin óndirýge, jańa tehnologııalar men ónimderdi beıimdeýge ári óndiriske engizýge qabiletti. Mashına jasaý salasy tutastaı óńdeýshi ónerkásiptiń ósýine barynsha mýltıplıkatıvtik áser beredi ári ekonomıkany ártaraptandyrý jáne onyń básekege qabilettiligin arttyrý turǵysynan basty qozǵaýshy kúsh bolýǵa qabiletti. Saıyp kelgende munyń bári halyqtyń ómir súrý deńgeıine oń áser etedi. Mysaly, mashına jasaý salasyndaǵy bir jańa jumys orny ózge salalarda shamamen 7-8 jumys ornyn qurýǵa jol ashady.
– Álemdegi qazirgi geosaıası jaǵdaı otandyq mashına jasaý salasyna qalaı áser etip jatyr?
– Iá, álemdegi geosaıası ahýal da, ekonomıkalyq jaǵdaı da óte kúrdeli bolyp tur. О́kinishke qaraı, munyń kez kelgen eldiń kez kelgen bıznesine jaqsy áser bermesi anyq. Ony bári bilip, túsinip otyr. Damyǵan derjavalardyń sanksııalyq teketiresi ómirdiń barlyq salasyna tikeleı ári qatań áser etedi. Qazir bolyp jatqan jaǵdaılardyń álemdik ekonomıkaǵa, memleketaralyq sharýashylyq jáne kólik-logıstıkalyq baılanystarǵa qalaı qanshalyqty zııan ákeletinin boljaý qıyn. Qazirgi tańda óndirýshiler men jetkizýshiler arasyndaǵy óndiristik qatynastar zardap shekken kezde el ishindegi táýekelderdi esepteý de qıyn. Shynynda da, bizdiń salada munyń barlyǵy sheteldik seriktestermen jumys júrgizýde aıtarlyqtaı mańyzǵa ıe. Bir ǵana jıyntyqtyń jetispeýshiligi óndirýshiniń óndiristik sıklin buzýy múmkin. Al munyń saldary jaman. Merzimdi ótkizip alýy múmkin, aıyppuldar arqalap, nesıelik bereshek ósýi yqtımal, klıenttik bazany joǵaltyp alýy múmkin.
Bizdiń kásiporyndar AQSh, Qytaı, Túrkııa, Izraıl, Ulybrıtanııa, Aýstralııa, Kanada memleketterimen, Eýropalyq Odaq jáne TMD elderimen, álemdik iri kompanııalar men halyqaralyq damý ınstıtýttarymen óndiristik turǵydan tyǵyz áriptestik baılanys ornatqan. Bul rette álem nazaryndaǵy Reseı Federasııasy – Qazaqstan úshin mańyzdy saýda-ekonomıkalyq áriptes. Eki el arasyndaǵy taýar aınalymy ondaǵan mıllıard dollarǵa jetip otyr.
Árıne, energııa resýrstaryn (munaı, gaz, kómir) jáne metaldardy (tıtan, alıýmınıı, mys, nıkel, palladıı, temir keni), joǵary tehnologııalyq taýarlardy (mıkroshemalar, kompıýterler, baǵdarlamalyq qamtamasyz etý, jartylaı ótkizgishter), jasandy ıntellekt pen robottehnıkamen, avıasııamen baılanysty tehnologııalardy jetkizý toqtaǵan kezde jumys isteý qıyn. Dese de, Qazaqstan bıligi el úshin, otandyq kásiporyndar úshin jahandyq prosesterdiń yqpalyn jumsartýǵa kúsh salyp jatyr. Bizdiń sala da áriptes elderdiń barlyǵymen saýda-ekonomıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtýge umtylatyn bolady jáne ázirshe bul bizdiń qolymyzdan kelip tur. Ulttyq statıstıka bıýrosynyń dereginshe, osy jyldyń 7 aıynda Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy taýar aınalymy 13,7 mlrd dollardy quraǵan. Bul ótken jyldyń sáıkes kezeńindegi kórsetkishten 7,8 paıyzǵa joǵary. О́sim eksport (6,3 paıyzǵa ulǵaıdy) esebinen qalyptasyp otyr. Sol sekildi bizdiń basqa elderdegi seriktesterimizben de qarym-qatynasymyz jaqsy. О́zara múddelilik bar. Syrttaǵy baıyrǵy áriptesterimizdiń qıyndyqtardy bastan ótkerip otyrǵanyna qaramastan, biz áli de birlesip, ekonomıkalyq ózara is-qımylymyzdy jalǵastyrý joldaryn izdep jatyrmyz. О́ıtkeni bul – bıznes. Sondyqtan ony basqasha qabyldamaý kerek.
– Mashına jasaý – aýqymdy sala. Onyń úlken bir tarmaǵy temir jolmen baılanysty. Bul baǵyttaǵy jumystar qalaı júrip jatyr?
– Mashına jasaý salasy damyǵan elderdiń ekonomıkasynyń ındýstrııalyq qýatynyń ózegi ekenin atap ótkim keledi. Dál osy salada ekonomıkany ártaraptandyrýǵa múmkindik beretin tehnologııalyq kúrdelilik qalyptasady. Ekonomıka salalarynyń barlyǵyn damytý úshin óndiris quraldary qurylady. Máselen, mashına jasaý salasy Qazaqstanda 37 kishi salany qamtıdy jáne ónerkásiptiń eń kúrdeli ári saralanǵan salasy bolyp sanalady. Mysaly, siz aıtqan temir jol mashınasyn jasaýdyń sala óndirisiniń jalpy kólemine qosqan úlesi 12 paıyzǵa teń. Byltyr temir jol mashınasyn jasaýdaǵy ósim 73 paıyzǵa jetip, 286 mlrd teńgeni qurady. Sektordaǵy oqshaýlaýdyń ortasha deńgeıi 50 paıyzdan joǵary.
2010-2020 jyldardaǵy Indýstrııalandyrý kezeńinde temir jol mashınasy salasynda «Tulpar-Talgo» vagon jasaý zaýyty, Lokomotıv qurastyrý zaýyty, Elektrovoz qurastyrý zaýyty jáne «Prommashkomplekt» iske qosyldy. Olar joǵary tehnologııalyq ónimder shyǵarady ári eksporttaıdy. Bizdiń elge bul baǵytta jumys isteıtin General Electric, General Motors, Alstom, JAC, «KAMAZ», «Transmashholdıng» sekildi transulttyq kompanııalar keldi. Qazaqstanda elektrovozdar, jolaýshylar jáne refrıjeratorlyq vagondar, temir jol dóńgelekteriniń juptary men oster shyǵarý jolǵa qoıylǵan. Relsti bekitý elementteri men baǵyttamaly burmalar, uzyndyǵy joǵary relster jáne basqa da jıyntyqtar óndiriledi.
Qazaqstannyń geografııalyq ornalasýy, tranzıttik áleýeti, temir jol mashınasyn jasaý naryǵyndaǵy artyp kele jatqan suranys, júrgizilip otyrǵan ındýstrııalandyrý saıasaty otandyq temir jol mashınasyn jasaýdyń qalyptasýy men serpindi damýy úshin sınergetıkalyq áser berdi. Temirjol jyljymaly quramynyń parkinde 1 800-den astam lokomotıv, 139 myń júk vagony jáne shamamen 2,6 myń birlik jolaýshylar vagony bar. Olardyń tozý deńgeıi 46 paıyzǵa teń. Bul temir jol salasyn da, sol sııaqty temir jol mashınasyn jasaýdy da odan ári damytý úshin bazalyq alǵysharttar bolyp sanalady. Sondyqtan Qazaqstanda temir jol mashınasyn jasaýdy damytýdy jáne perspektıvaly jańa jobalardy iske asyrýdy qoldaý jalǵasady dep senimmen aıta alamyn.
– Jalpy, salada jedel sheshýdi qajet etetin qandaı problemalar bar?
– Árıne, qol jetkizilgen nátıjelerge jáne damýdyń jalpy oń serpinine qaramastan, salada mashına jasaýdy tıimdi damytýǵa kedergi keltirip otyrǵan tejeýshi faktorlar da bar. Sonyń negizgi aspektilerine toqtalaıyn. Biz shıkizat pen jıyntyqtaýyshtardyń ımportyna qatty táýeldimiz. О́ıtkeni ózimizde bazalyq daıyndaý óndiristeri joq. Máselen, eldegi jalpy ımporttyń shamamen 17 mlrd teńgesi mashına jasaý salasyna tıip otyr. Bul – eldegi jalpy ımporttyń 45 paıyzy, al óńdeý ónerkásibindegi ımporttyń 52 paıyzy. Sońǵy 10 jyl ishinde metall ónimderiniń ımporty 2 ese, jylyna 1,2 mln tonnadan 2,4 mln tonnaǵa deıin ósti. Sonymen qatar byltyr bolat prokatynyń baǵasy birden 60-80 paıyzǵa ulǵaıdy. Mashına jasaý óniminiń ózindik qunyndaǵy metaldardyń úlesi 30-60 paıyzdy quraıdy. Alaıda qazirgi kúni bizdiń metallýrgter mashına jasaý kásiporyndaryn qajetti metall ónimderimen tolyq qamtamasyz etpeıdi.
Sonymen qatar álemdik naryqta mashına jasaý ónimderiniń 2 mlrd dollarǵa azaıǵany baıqalyp otyr. О́ıtkeni mashına jasaý salasyndaǵy daıyn ónimdi eksporttaýda kedergiler bar. Máselen, qosylǵan qun salyǵyn qaıtarý uzaq ýaqytty alady. Sondaı-aq bizde qolaıly sharttar boıynsha eksporttyq qarjylandyrý usynylmaǵan. Salanyń negizgi qorlary jańartýdy qajet etedi. Mashına jasaýda jabdyqtyń tozýy 52 paıyzdy qurap otyr. Olardy retteý úshin kredıt kerek. Al kredıttiń mólsherlemeleri tym joǵary. Memleket basshysy bıylǵy Joldaýda shaǵyn jáne orta bıznesti qarjylandyrý úshin 42 mlrd dollarǵa jýyq qarajat jetispeıtinin aıtty. Sóıte tura, bankterde trıllıondaǵan teńge qarjy is júzinde ekonomıkaǵa esh paıdasyn tıgizbeı bosqa jatyr. Qoljetimdi qarjy resýrstarynyń jetispeýshiliginen óńdeý ónerkásibi kásiporyndarynyń júktemesi 50 paıyzdan aspaıdy. Sala kásiporyndary jeńildetilgen qarjylandyrýdy qajet etedi.
Bul rette oryn alǵan problemalardy sheship, óńdeý ónerkásibi men mashına jasaýdy damytý úshin Memleket basshysynyń tapsyrmalaryna sáıkes, Qazaqstan mashına jasaýshylar odaǵy Úkimetpen jáne salalyq memlekettik organdarmen birlesip, otandyq óndirýshilerdi qoldaý boıynsha turaqty jáne júıeli jumys júrgizýde. Aıtalyq, ındýstrııalyq sertıfıkaty bar otandyq taýar óndirýshilerge birqatar basymdyq berildi. Mashına jasaý ónimin eksporttaýshy kásiporyndarǵa qosylǵan qun salyǵyn qaıtarýdyń ońaılatylǵan tetigi ázirlendi. Endi zańnamaǵa jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerge ózgerister engiziledi.
2022 jyldan bastap elde óndirilmeıtin tehnologııalyq jabdyqtyń ımportyna esepke alý ádisimen qosylǵan qun salyǵyn tóleý jeńildigi 3 jylǵa uzartyldy. Bıylǵy aqpannan bastap sheteldik óndirýshilerden memleket muqtajy úshin lıftiler, transformatorlar, avtobýstar, gaz, suıyqtyq jáne elektr energııasyn esepteýishter satyp alýǵa eki jylǵa tyıym salyndy. О́nerkásipti damytý qory arqyly 3 paıyzdan aspaıtyn mólsherleme boıynsha óńdeýshi ónerkásip jobalaryn nesıeleý quraly engizildi. О́ńdeý ónerkásibindegi jobalardy qosymsha memlekettik qarjylandyrý qamtamasyz etildi. Naqtyraq aıtsaq, 2022 jylǵa – 285 mlrd teńge, 2023 jylǵa 135 mlrd teńge qarastyryldy. Otandyq taýar óndirýshilerdiń bırjalyq saýda-sattyqqa qoljetimdiligi keńeıtildi. «Taýar bırjalary týraly» Zańǵa bırjalyq emes taýarlar saýdasynyń jańa tártibi, otandyq taýar óndirýshilerdiń saýda-sattyǵyna qatysýyna deldaldarsyz tikeleı qol jetkizý bóliginde ózgerister engizildi.
Sondaı-aq bazalyq óndirister qurý, jer qoınaýyn paıdalanýshylardy satyp alý kezinde otandyq óndirýshilerge basymdyq berý baǵytynda memlekettik organdarmen birlese jumys istep jatyrmyz. Bizdiń odaq múddeli taraptarmen birlesip ekonomıkanyń túrli sektorlarynda saralanǵan salyq mólsherlemelerine kóshý jumysyna belsendi aralasyp otyr.
– Alda qandaı maqsat-mindetter tur? Joba-josparlarmen bólise otyrsańyz.
– Odaq salanyń jáne otandyq óndirýshilerdiń básekege qabilettiligin damytýǵa, arttyrýǵa odan ári jan-jaqty járdemdesýdi kózdep otyr. Mashına jasaý salasy – ekonomıkanyń negizgi draıveri. Jahandyq saýdanyń 40 paıyzy osy salamen tikeleı baılanysty. Sondyqtan biz óz kásiporyndarymyzǵa ishki naryqta ǵana emes, álemdik naryqta da óz ornyn tabýǵa kómektesý úshin naqty mindetter qoıyp otyrmyz. Memleket te el men qoǵamnyń ornyqty damýyna tikeleı baılanysty mashına jasaý sııaqty joǵary tehnologııalyq salalardyń damýyn qoldaýdy jalǵastyrýy kerek. Eger nazardan tys qalyp qoısa, munyń saldary birden baıqalmaq. Bul ekonomıkalyq bazanyń beriktiginiń tómendeýine, ekonomıkanyń syrtqy kúızelisterge tótep bere almaýyna, jumyspen qamtý deńgeıiniń tómendeýine, makroekonomıkalyq turaqsyzdyqqa jáne azamattarymyzdyń ál-aýqatynyń tómendeýine ákelýi múmkin. Sol sebepti álemde jergilikti óndirýshilerge degen qoldaý erekshe.
Básekege qabilettilikti arttyrý máselelerin sheshý bizden mashına jasaý salasyn odan ári damytýǵa degen keshendi kózqarasty talap etedi. Biz bul máseleni kelesi urpaqqa qaldyra almaımyz. Laıyqty bolashaq bizdiń birlesken kúsh-jigerimiz ben búgingi nátıjeli jumysymyzǵa tikeleı baılanysty. Qazirgi jaǵdaılar men syn-qaterler otandyq mashına jasaýdy ozyńqy ári sapaly damytý úshin jańa tásilder men júıeli sheshimder ázirleýdi talap etedi. Sondyqtan salany damytý boıynsha júrgizilip jatqan jumystyń tıimdiligin arttyratyn, jańa serpin beretin biryńǵaı jáne keshendi saıasat qajet. Onda ınvestısııalar tartýǵa, óndiristik jáne eksporttyq múmkindikterdi damytýǵa, oılastyrylǵan saýda saıasatyna, ishki naryqty qorǵaý (tehnıkalyq retteý) arqyly otandyq ónim úshin ótkizý naryqtaryn keńeıtý saıasatyna aıyryqsha mán berilýi kerek. Atalǵan máselelerdi júıeli túrde sheshý qajet jáne bul tıisti mártebesi bar qujat sheńberinde ǵana júzege asyrylýǵa tıis.
Biz qazirgi ýaqytta Úkimetpen otandyq mashına jasaý salasyn damytý jónindegi keshendi jospardy ázirleý máselesin pysyqtap jatyrmyz. Salany damytýdyń mundaı tásili salanyń óndiris kólemi men eksportyn birneshe ese ulǵaıtýǵa, otandyq kásiporyndardyń óndiris kólemi men eksporttyq túsimin ulǵaıtý esebinen salyq salynatyn bazanyń ósýin qamtamasyz etýge múmkindik beredi.
Áńgimelesken
Farhat QAIRATULY,
«Egemen Qazaqstan»
