Jaqyp Asanov: Sot júıesin reformalaý sot tóreligi sapasyn jańa deńgeıge kóteredi

– Jaqyp Qajymanuly, jaqynda Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qazaqstan halqyna Úndeýi jarııalandy. Úndeýdiń el ómirindegi mańyzy qandaı?

– Prezıdent Úndeýinde alda bolatyn saılaý naýqany elimizdiń búkil saıası júıesin túbegeıli ózgertetinin atap ótti. Bul – jańarý jolyna túsken memleketimiz úshin betburysty ári taǵdyrsheshti kezeń. Osy naýqandy búkil jurtshylyq bolyp, yntymaqpen ótkizýimiz kerek. Sonda ekonomıkany turaqty damytýǵa, halyqtyń ál-aýqatyn arttyrýǵa, turmys sapasyn jaqsartýǵa múmkindik týady.

Memleket basshysy «Barsha azamattarymyzdy jaýapkershiligin sezinip, demokratııa, zań jáne tártip qaǵıdattaryn berik ustanýǵa shaqyramyn. Elimizdiń birligi men tutastyǵyn kórsete bileıik. Halqymyzdyń taǵdyry, Qazaqstannyń bolashaǵy árqaısysymyzdyń qoly­myzda», dep ár qazaqstandyqty ortaq iske jumylýǵa, memlekettik múddege birigýge shaqyryp otyr.

– Memleket basshysynyń 1 qyrkúıektegi Qazaqstan halqyna Joldaýynda sot júıesine jańa talaptar qoıylyp, naqty mindetter júkteldi. El Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde «Qoǵamda zań ústemdigi berik ornyǵyp, sot tóreligi ádil atqarylýy qajet» dep qadap aıtty. Osy tapsyrmalar qalaı júzege asyrylmaq?

– Bul jolǵy Joldaýdyń arnaıy bóligi «Besinshi baǵdar. Zań jáne tártip» dep atalyp, zań ústemdigin nyǵaıtýǵa arnaldy.

Memleket basshysy quqyq qorǵaý organdary men sot júıesiniń jumysyn óz baqylaýyna alyp, reformalardyń júıeli ári jańa sıpatta júzege asýyn barynsha qadaǵalap otyr.

Joǵarǵy Sot tarapynan júrgizilip jatqan irgeli ister men qabyldanǵan jańa zańdar nátıjesiz emes.

Sońǵy tórt jylda sot salasynda jasalyp jatqan ózgeristerge toqtalaıyn.

Jalpy, kez kelgen uıymnyń qyz­metin úsh kezeńge bólýge bolady: «Ki­ris» – «prosess» – shyǵys».

Mysaly, qandaı da óndiristi alsaq, ol jerge kiris retinde shıkizatty aıtamyz. Prosess degenimiz – sol shıkizatty óńdeý barysy. Al shyǵys – daıyn ónim.

Sotta da solaı. Biz úshin «Kiris»: júıemizge kiretin jańa sýdıalar; sotqa túsetin ister, talap aryzdar; sotqa kelýshilerge kórsetetin qyzmetimiz.

«Prosess» degenimiz – sot isin júrgizý.

«Shyǵys» – qabyldanǵan sot aktileri.

2018 jyly osy úsh kezeń boıynsha taldaý júrgizdik.

«Kiris» kezeńinde neni kórdik?

Birinshiden, Joǵary Sot Keńesiniń sýdıalyqqa kásibı deńgeıi tómen zańgerlerdi kóptep qabyldap jat­qanyn baıqadyq. Ekinshiden, daýy joq isterdiń sottardyń óndirisine aly­nyp jatqanyn anyqtadyq. Úshin­shiden, sotqa kelýshilerge qolaıly jaǵ­daıdyń jasalmaǵany belgili boldy. Qujattardy qabyldaıtyn jalǵyz terezeniń janyndaǵy qarbalas kezekti kórýge bolatyn.

– Keleńsizdikterdi joıý úshin osy ýaqytqa deıin ne isteldi?

– Aldymen, 2018 jyly dereý moratorıı jarııalap, sýdıalardy qyzmetke qabyldaýdy toqtattyq. Sosyn Konstıtýsııalyq zań arqyly sýdıalardy irikteý tártibin qataıttyq. Álemniń úzdik kompanııalarynda qoldanylatyn jańa HR-súzgilerdi engizdik. Sóıtip, biliksiz zańgerlerdiń sýdıa bolýyna tosqaýyl qoıdyq.

Buryn irikteýden árbir tórtinshi úmitker ótetin bolsa, qazir árbir on birinshi úmitker ǵana ótedi.

Sol sebepti sýdıalyq laýa­zym­dardyń 12% qazir bos tur. Desek te, sýdıa bolamyn dep, konkýrsqa qa­tysýshylardyń qatary az emes.

Ekinshiden, tájirıbeli sýdıalardyń óz erkimen jumystan jappaı ketýi toqtady. Buǵan sebep – júktemeniń azaıǵany. Aıta keteıin, 2017 jyly sýdıalardyń óz erkimen jumystan ketýi eń kóp tirkelgen jyl  boldy.

Úshinshiden, 2019 jyldan bastap sot júıesin laıyqsyz sýdıalardan tazartýdyń jańa mehanızmi iske qosyldy.

Sońǵy 3 jylda naqty is boıynsha zańdy óreskel buzǵan jáne kásibı jaramsyz 200-den astam sýdıa bosatyldy nemese laýazymy tómendetildi. Bul qatardaǵy sýdıalardyń 9%-y. Júıemizdi tazartý jumysy ári qaraı jalǵasyp jatyr. Tek sońǵy 2 aptanyń ishinde 5 sýdıa teris sebeppen qyzmetten qýyldy.

Tórtinshiden, Sot tóreliginiń sapasy jónindegi komıssııa jumys isteýde. Ol jyl sońyna deıin 500-ge jýyq sýdıanyń kásibı qyzmetine baǵa bermek. Eger 2019 jylǵa deıin komıssııa tekserisinen sýdıalardyń 1%-dan kemi óte almasa, qazir sýdıalardyń 7% osy kásibı jaramdylyq synaǵynan «súrinýde».

Osydan 3 jyl buryn sottar ister men materıaldardan bas ala almaıtyn. 2018 jyly túskeni – 4,5 mln. Táýligine – 18 myń. Sot ǵımarattary aranyń qujynaǵan uıasy sııaqty edi. Kún sa­ıyn árbir sýdıa 11 sheshim shyǵaratyn. Astanada jáne Almatyda – 50 sheshimge deıin.

Taldaý kórsetkendeı, kelip túsken isterdiń 70%-ǵa jýyǵy sot talqylaýyn qajet etpegen. Sondyqtan biz, birin­shiden, zań arqyly daýsyz isterden qu­tyl­dyq. Ekinshiden, óńirlerde medıa­sııa ortalyqtaryn quryp, damytyp ja­tyrmyz.

Al 2018 jyldyń eń shyńyna jet­ken kezeńimen salystyrǵanda, bú­ginde sottarǵa ister 3 ese az túsedi. Endi kúrdeli isterdi sapaly qaraýǵa, ju­mystyń tıimdiligin arttyrýǵa mol múmkindik ashyldy.

Azamattyq jáne ákimshilik ister boıynsha taǵy bir mańyzdy qural – aýmaqaralyq sottylyq. Ony bir jarym aı buryn engizdik. Buryn talap aryz sotqa tússe, ol avtomatty túrde bir sottyń ishinde bólinetin. Endi 1 tamyzdan bastap aryzdar kezdeısoq tańdaý arqyly eldegi barlyq sottardyń arasynda bólinedi. Árıne, sýdıanyń mamandanýyna qaraı. Aıtalyq, talapker men jaýapker Shymkentten deıik. Soǵan qaramastan aryz Kókshetaýdaǵy nemese Qaraǵandydaǵy sýdıaǵa túsýi múmkin.

Aýmaqaralyq sottylyq iske qosylǵannan beri 80-ge jýyq aryz osyndaı jańa tásilmen bólindi. Aldaǵy ýaqytta mundaı ister sany artady degen senimdemiz. Bul jemqorlyqqa qarsy jaqsy qural ekeni sózsiz.

– Qazirgi kezde sottardy biriktirý jumysy júrip jatyr eken. Onyń maqsaty qandaı? Sol jaıynda aıtyp berseńiz.

– Iá, qazirgi ýaqytta sottardy bi­­rik­tirý boıynsha jumys júrip ja­tyr. Qazaqstan boıynsha bes iri qala­da aýdandyq bólinis bar. Mysaly, Shymkent qalasynda – 5 aýdan. Iаǵnı 5 qyl­mystyq jáne 5 azamattyq sot bar degen sóz. Endi qala boıynsha birin­shi satydaǵy 1 qylmystyq jáne 1 aza­mattyq sot jumys isteıtin bolady. Mun­daǵy ıdeıa – sot ár jerde bólek or­na­lasqannan góri, neǵurlym birik­tiril­gen bolsa, soǵurlym sýdıalardyń qatary kóbirek jáne tóraǵalardyń sany azaıady.

Bul jańashyl ádis isterdi bólýdi jeńildetedi jáne sýdıalarǵa túsetin júktemeni teńestiredi. Eń bastysy, keleshekte «qandaı sotqa júginsem eken» dep, bas qatyrmaıdy.

Bul atap ótkenim ister men mate­rıaldarǵa qatysty «Kiris» bóligi.

Sot ǵımarattaryndaǵy qyzmet sapasyn jaqsartýǵa da kúsh salýdamyz. Kelýshilerge servıstik qyzmet kórsetý úshin sottardyń 80%-ynda front-ofıster ashyldy. Olardyń barlyǵy biryńǵaı stılde. Qujattardy qa­byl­daý, óz-ózine qyzmet kórsetý, sıfr­lyq kezegi bar zamanaýı zaldarmen jaraq­tandyrylǵan.

Kireberiste konsýltanttar aza­mat­tarǵa qujattar men aryzdardy tol­tyrýǵa kómektesedi, keńes beredi. Medıatorlarǵa, is materıaldary­men tanysýǵa arnalǵan kabınetter de bar. Negizinde, sottar, eń aldy­men, sýdıalarǵa emes, proseske qaty­sa­tyn adamdarǵa qajet oryn. Olar ta­bal­dyryqtan attaǵan boıda jaılylyq pen sapaly servısti sezinýi kerek.

«Prosess» kezeńine kóshsek. Biz sýdıalarǵa da, adamdarǵa da daýlardy sheshýdi jeńildetý úshin qajetsiz bıýrokratııany joıýdamyz. Sol arqyly sot isin júrgizýdi barynsha jeńildetsek degen maqsatymyz bar. Sonyń bir joly – elektrondyq sot tóreligin engizdik.

Sot tóreligindegi negizgi kezeń, árıne, «Shyǵys» kezeńi. Ol degenimiz – sheshimder men úkimderdiń sapasy. Shyn máninde, adamdardy bizdiń júktememiz de, vakansııa sany da, tómen jalaqymyz da qyzyqtyrmaıdy. Jurtqa keregi sottardan shyǵatyn túpkilikti ónim – sot aktisi ǵana.

Sońǵy ýaqytqa deıin ol qandaı boldy?

Sheshim mátinderi kólemdi, qu­rylymy kúrdeli edi. Taraptar ózderiniń qoıǵan árbir ýájine naqty jaýap alýy qıyn bolatyn. Sondyqtan 2019 jyly Joǵarǵy Sot sot aktilerine qatysty normatıvtik qaýlylardy qabyldady. Árkim óz suraǵyna dáleldi jaýap alýy úshin sot aktileriniń mazmunyna jáne qurylymyna qoıylatyn naqty talaptar bekitildi. Sýdıalarǵa kirispe, sıpattaý, ýájdeme, qarar bólikterin qalaı jazý kerektigin túsindirdik.

Sýdıalarǵa ádistemelik kómek bolsyn dep, qylmystyq, azamattyq, ákimshilik ister, sonyń ishinde  memlekettik tildegi aktilerdiń úlgileri boıynsha 4 kitap shyǵaryldy. Sonymen qatar sýdıanyń ózi qabyldaǵan sheshimdi túsinikti tilmen túsindirý mindeti engizildi.

– Munyń bári sot júıesine qalaı áser etti?

– Qylmystyq isterden bastaıyn.  Sýdıalar aqtaý úkimderin shyǵarýdan burynǵydaı qoryqpaıtyn boldy. 2018 jylǵa deıin aýyr jáne asa aýyr qylmystar boıynsha jyl saıyn 23 adam aqtalsa, qazir olardyń sany – 160, ıaǵnı 7 esege artty.

Buryn Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi bireýdi sotqa deıin qamasa, onyń sotta aqtalyp shyǵýy ekitalaı bolatyn. Qazir olaı emes. Sońǵy 4 jylda 61 adam aqtaldy.

Sottar tergeý sapasyna shaǵymdardy jıi qanaǵattandyrýda.

2018 jylǵa deıin sottar quqyq qorǵaý organdarynyń qamaýǵa alýdy suraǵan sanksııasynyń 5 paıyzyn keri qaıtarsa, qazir ol 15 paıyzdan asty.

Sot tóreliginiń ekinshi nysany – azamattyq ister. Nesin jasyramyz, qoǵamymyzda daý kóp. Qazirgi álemdik trend – daýlardy sottan tys ınstıtýttardy damytyp, solar arqyly sheshý. Sol sebepti biz osy baǵytta 2019 jyldan beri naqty jumys júrgizip kelemiz. Zańdar arqyly taraptardyń ózderi sotqa deıin tatýlasýǵa umtylýy úshin yntalandyrý tetikterin engizdik.

Sonyń nátıjesinde sotqa túsetin aryzdar sany edáýir azaıdy – sońǵy 4 jylda 900 myńnan 340-qa deıin nemese 2,5 ese tómen.

Eger daý sotqa kelip tússe, sýdıa­lardyń ózderi de eki jaqty bitimge keltirýge tyrysady. Bizde «kimdiki durys, kimdiki burys ekenin tek sýdıa ǵana sheshedi» degen túsinik sanamyzǵa sińip qalǵan. Sondyqtan buryn sottarda isterdiń 2-3%-y ǵana tatýlasý jolymen sheshiletin. Qazir bul kórsetkish – 37%-ǵa jetti. Iаǵnı árbir úshinshi is tatýlasýmen aıaqtalyp jatyr.

Sot tóreliginiń úshinshi nysany – ákimshilik ádilet sheńberindegi daý­lar. Buryn azamattyq daýlardyń 85 paıyzy memlekettik organdardyń paıdasyna sheshiletin. Oǵan basty sebep – Azamattyq is júrgizý kodeksi. Onyń negizgi qaǵıdaty – taraptardyń teńdigi. Biraq, myqty resýrstary bar memlekettik organ men qarapaıym azamattardyń nemese kásipkerlerdiń múmkindigin salystyrýǵa bola ma?

Sondyqtan ótken jyldyń 1 shil­desinen bastap Ákimshilik rásimdik-pro­sestik kodeks (ÁRPK) kúshine endi. Elimizde mamandandyrylǵan ákim­shilik sottar jumys isteı bastady. Olardyń mindeti – adamdar men bız­nestiń quqyqtaryn memlekettik organ­dardyń qyspaǵynan qorǵaý.

Bir jyldan astam ýaqyt ishinde ákimshilik sottarǵa 30 myńǵa jýyq aryz tústi. Memlekettik organdar isterdiń 60 paıyzy boıynsha adamdar men bızneske utylyp otyr. Buryn olar daýlardyń 85% utyp shyǵatyn.

Eń bastysy, ákimshilik ádilet sheneýnikterdiń qyzmettik tártibin retke keltire bastady. Eger memlekettik organdardyń ókilderi sotqa kelmese, shaqyrýǵa ýaqytynda jaýap bermese, basqa da talaptardy buzsa, sot olarǵa aıyppul salýǵa quqyly. Bir jyldan sál astam ýaqyt ishinde ákimder, komıtet tóraǵasy jáne basqa da memlekettik qyzmetkerler, jalpy 400 sheneýnik osylaı jazalandy. Alaıda sýdıalardyń naqty táýelsizdigi bolmasa, eshqandaı sot reformasy nátıje bermeıdi.

Sýdıalar ádette kimge táýeldi dep sanalady?

Birinshiden, atqarýshy jáne zań shyǵarýshy bılikke. Sebebi sot júıe­siniń bıýdjetin sheshetin Úkimet pen Parlament.

Ekinshiden, sot tóraǵalaryna.

Úshinshiden, quqyq qorǵaý organdaryna.

– Sózińizdiń jany bar. Osyndaı táýeldilikten arylý úshin qandaı jumystar atqarylyp jatyr?

– Atqarýshy bılikke táýeldi bolmaý úshin sottardy qarjylandyrýdyń múldem jańa prınsıpi engizildi. Onyń máni: sot júıesi 2023 jyldan bastap memlekettik apparatty ustaýǵa bólinetin respýblıkalyq bıýdjettiń keminde 6,5%-yn kepildi túrde ıelenetin boldy. Qaıtalap aıtaıyn, eń keminde. Bul qarjyny sýdıalardyń ózin-ózi basqarý organy – Joǵarǵy Sottyń keńeıtilgen jalpy otyrysy bóledi.

Sýdıalardyń sot tóraǵalaryna táýeldiligine de tosqaýyl qoıyldy. Oblystyq sottardaǵy tóralqalar taratyldy. Olardyń quramyn buryn tóraǵalar ózderi sheshetin. Jeti sýdıadan turatyn tóralqa sýdıany jazalaý jaıly materıaldardy Sot jıýrıine jiberetin. Endi ony oblystyq sottyń sýdıalary jasyryn daýys berý arqyly sheshedi.

Buryn tóraǵalar tek óńirlerdi aýystyryp, sol laýazymynda 20-30 jyl qatarynan otyra beretin. Endi olar eń kóbi 2 ret qana (10 jyldan aspaıdy) taǵaıyndala alady. Oǵan qosa isterdi bólý avtomattandyrylǵan. Sot tóraǵalary budan bylaı oǵan áser ete almaıdy.

Osynyń barlyǵy tóraǵa laýazymyna qyzyǵýshylyqtyń tómendeýine sebepshi bolyp otyr. Tóraǵa bolǵysy keletinder qatary azaıýda. Árbir 4-aýdandyq sotta tóraǵa laýazymy bos tur. Sebebi laıyqty áriptester konkýrsqa qatyspaıdy. Sondyqtan biraz konkýrs ótpedi dep tanylady.

Biz osydan 2 jyl buryn sot tóra­ǵalary saılaný jolymen ta­ǵaıyndalsyn dep bastama kótergenbiz. Biraq oǵan Joǵary Sot Keńesi qarsy bolyp, sol usynysymyz qoldaýsyz qaldy. Jýyrda Memleket basshysy óz Joldaýynda sot tóraǵalaryn saı­laý jóninde talap qoıdy. Bir sóz­ben, kóp uzamaı jergilikti sot tór­aǵalary saılaný jolymen Kons­tı­tý­sııa normasynyń sheńberinde taǵaıyn­dalmaq.

Quqyq qorǵaý organdaryna táýel­dilik – bólek áńgime. Jasyryn emes, sýdıalar olardan seskenedi. Sondyqtan kóp uzamaı zań arqyly mundaı táýel­dilik joıylady dep otyrmyz.

Sýdıalarǵa yqpal etýdiń tetikterin alyp tastaý úshin basqa da jumystar júrgizilip jatyr. Qazir Senatta Joǵarǵy Sot usynǵan sot júıesin reformalaý jónindegi qosymsha naqty qadamdar talqylanýda. Bul sharalar sot tóreligi sapasyn odan ári joǵary deńgeıge kóteredi dep senemiz.

Áńgimelesken

Nurlan QALQA,

arnaıy «Egemen Qazaqstan» úshin