Ulttyq qundylyqtardy ulyqtaý

Al tatýlyq pen turaqtylyq deıtin uǵymdar kún tártibinen túspeı tur­ǵan, egemendigimiz ben jerimizdiń tutas­tyǵyn saqtap qalý deıtin mindetter aıryqsha mánge ıe bolǵan tusta ulttyq qundylyǵymyz qandaı bolý kerek?

Ulttyq qundylyqtar degen uǵym­nyń aıasy óte keń, maǵynasy óte te­reń. Onyń ústine qazir álem­degi geosaıası ah­ýal ábden shıele­nisip, almaǵaıyp ýaqyt­tyń tabaldy­ryǵy­myzdan attaǵanyn kó­rip otyrmyz. Batystyń «demokratııa­lan­dyrý» degen jeleýmen álemdi jaıpap bara jatqan lıberaldyq «qundy­lyq­tary» etek-jeńimizdi qymtap, dás­túr­li dińgegimizden ajyrap qal­maýy­myzǵa májbúrlep otyr. Jasyratyn nesi bar, qazir zaman basqa, zań basqa...

Internet zamany, jappaı sıfrlandyrý zamany qoǵamnyń bet-beınesin, bet alysyn múldem basqasha ózgertip jatyr. Adamzat balasy aqparattar tasqynyn oqyp úlgermeıdi, ıgerýden qaldy. «Gıbrıdti soǵystyń» dáýreni keldi. Batys pen Shyǵystyń arpalysyna qarańyz. Jeti aıdan asyp bara jatqan Reseı men Ýkraına áskerı qaqtyǵysynyń aıaǵy úshinshi dúnıejúzilik soǵysqa ulasyp ketpese eken degen qaýiptiń de aýyly alys emes... Eki túrli órkenıet bir-birin qıratpaı, bir-biriniń kózderin joımaı toqtaıtyn túri joq.

Álemde qarqyndy túrde júrip jatqan osynaý damylsyz úderis elimizdi de aınalyp ótpeıtinine kóz jetti. Endi ult bolyp, memleket bolyp qam jasamasaq bolmaıdy. Osy oraıda jaqynda «Egemen Qazaqstan» gazetinde jaryq kórgen «Qýat­ty eldiń ulttyq bolmysy» atty ózekti maqala qolyma erik­siz qalam alǵyz­dy. Oıly dúnıe bolǵan­dyqtan oqyr­manmen pikir bólisýdi jón sanadym.

Memleketimizdegi basty nazarda bolýǵa tıisti ulttyq qundylyq­tary­­myzdyń irgetasy aldymen bıyl maý­sym aıynda Ulytaýda ót­ken tuń­ǵysh Ulttyq quryltaıda aıtyl­ǵan Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev­tyń baıandamasynda, keıinnen 1 qyrkúıektegi Joldaýynda anyq­tal­dy. Memlekettik saıasattyń basty baǵdary taıǵa tańba basqandaı aıshyqtaldy.

Maqala avtorynyń: «Ádiletti memleket – ádiletti qoǵam qurý is júzinde kórinis tabatyn naqty ıdeıa. Bul ıdeıa sanaǵa tereń ornyǵyp, ómir súrý fılosofııasynyń ózegine aınalýy úshin memlekettigimizdiń irgesin qalaǵan ejelgi tarıhı jáne mádenı qundylyqtardy qaıta jańǵyrtý bas­ty mindet ekenin sezingenimiz jón. Osy maqsatta ult uıasy Ulytaýda ǵasyrlar qoınaýynda saqtalǵan rýhty oıatyp, jańa kezeńde basty baǵdar etip aldyq. О́ıtkeni Altyn Orda paradıgmasy negizinde az ǵana ýaqyt ishinde Eýrazııa keńistiginde qonystanǵan halyq­tardy bir arnaǵa túsirgen birlik pen tutas­tyq ıdeıasy jatyr», degen oı-pikiri temirqazyq ıdeıanyń júgin kóterip tur.

Tól tarıhymyzdyń arǵy myńjyl­dyqtaryna barmaı-aq osynaý Túrki ımperııasynyń álemdi aýzyna qaratqan juldyzdy ǵasyrlary Altyn Orda dáýirine taban tiresek te ta­qııa­myzǵa tar kelmeıdi. Maqala avto­ry osy ıdeıa­ny birinshi orynǵa shy­ǵar­ǵan. Ári keıbireýler aıtyp júr­gendeı «1991 jylǵa deıin qazaqtyń derbes, táýelsiz memleketi bolǵan emes, shegendelgen shekarasy joq edi» degenderdiń aýzyna qum quıady. Osy sózderdi keıingi jyldary ilip alyp, san-saqqa júgirtip júrgen Reseı saıasatkerleriniń aram pıǵylyna da tosqaýyl bolatyna kózim jetedi.

Maqalanyń ishinde ásirese ulttyń jańa sapasyn qalyptastyrýǵa aıryq­sha mán berý, jastardyń boıyn­da otanshyldyq qasıet qalyp­tastyrý qajettigi tereń aıtylǵany kóńilime senim uıalatty.

Jaýyrdy jaba toqýdyń qajeti ne?! Keshegi Qańtar oqıǵasy qazaq qoǵa­myndaǵy otyz jyl boıy as­qynýmen kelgen biteý jaranyń betin ashty. Elimizdiń, memleketimizdiń bar baı­lyǵy belgili bir toptyń, bir áýlet­tiń qolynda ǵana jınaqtalǵany qandaı qaıǵyly oqıǵalarǵa, nendeı apattarǵa alyp baratynyn álemge kórsetti.

Jastar tárbıesine qazirden bas­tap qam jasamasaq, erteń kesh bolýy múmkin. Kórkem minez ben adamnyń ishki mádenıetin damy­týǵa mán bermesek bolmaıdy. Arzan dúnıege umtylý, aldap, arbap mal tabý, Batys­tyń adamdy qur­dym­ǵa alyp baratyn keıbir «qundy­lyqtaryna» kózsiz bas qoıý jastardy orǵa jyǵatynyn túsi­nýimiz kerek. Jastardy rýhanı qul­dyraýǵa jeteleıtin, astary joq arzan dúnıelerdi nasıhattaıtyn, bilim men ǵylymnan alystatýǵa umty­latyn dúnıeler memlekettik ıdeo­logııa turǵysynan saraptamadan ótýi kerek. Áıtpese rýhanı adasýdyń aýyly alys emes. Erteń opyq jep qalmaıyq...

Skandınavııa memleketteri men Japonııa, Ońtústik Koreıa syndy elderdegi memlekettik, ulttyq ıdeologııa úlgileri ulttyń ozyq, dástúrli qundylyqtaryn órkendete, damyta túsetin jol retinde usynylǵany bizdi oılandyrmaı qoımaıdy. Bilimi men ǵylymy, jańa tehnologııalary qaryshtap damyp ketken osynaý memleketterge shyn máninde búkil álem kóz tigip otyr.

Ultymyz búgin jol aıryǵyn­da tur. Adastyrmaıtyn joldy tań­daýymyz kerek. Ol jol – ulttyq qun­dylyqtar joly. Sondyqtan da ult­tyq bolmysymyzdy tereńdep taldaıtyn, ulttyq damýymyzdyń erteńgi baǵyttaryn biliktilikpen saraptama jasaıtyn jaqsy zertteý maqalalardy, el Prezıdenti Joldaýynda aıqyndap bergen eldik mindetterdi ásirese jas­tar jiti túsingeni jón. Al jaýapty memle­ket­tik qyzmetkerlerdiń osynaý baǵyt­ta óz oı-pikirlerin ortaǵa salyp, qalyń qazaq oqyrmanyna oıly dú­nıelerin usynyp otyrýyn jaqsy dástúr dep sanaımyn. О́ıtkeni izdene­tin, irgeli ulttar ǵana óziniń jar­qyn bolashaǵyna qol jetkizip, qýatty elderdiń qataryna qosyla alady.

Qanseıit ÁBDEZULY,

Ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ professory,

fılologııa ǵylymdarynyń doktory