О́mir jyry – Saǵı syry

О́leńderge, tipti jap-jaqsy óleńderge de kádimgideı eskertpeler aıtylatyn jáne oryndy aıtylǵan hám jazylǵan mundaı janashyr pikirler aqyndar tarapynan esh ashý-keksiz qabyl alynatyn zamandar da bolǵan. Jańylyspasaq, jas qalamger jigit Jarasqan Ábdirashev bir maqalasynda sol kezde qalyń qazaqqa tolyq tanymal bola bastaǵan Saǵı Jıenbaevtyń óleńderinde «aq» degen sózdiń mólsherden kóbirek paıdalanylatynyn janamalaı minegeni bar. Saǵańyń jınaqtary jetkilikti shyǵatyny málim. Úńile qaldyq. Ras-aq: aq nur, aq sáýle, aq samal, aq tań, aq bulaq, aq jaýyn, aq saǵym, aq ulpa... Odan soń talaı sý aqty, talaı qum kóshti. Biraq, mysaly, Saǵańnyń ár jańa jınaǵyn qolyma alǵan saıyn Jarasqan jazǵan sol eskertpe meniń sanamda qaıtadan jarq ete qalatyn boldy. Sol kezgi ádebı synnyń bedeli ústem boldy ma, álde synshylar men synǵa aralasqan aqyn-jazýshylar neni aıtqysy kelip otyratynyn túsinikti etip jazatyn ba edi, áıteýir, sol dáýirde qaı shyǵarmaǵa qandaı maqtaýlar aıtylyp, qaı týyndynyń qaı kemshilikteri mysalǵa alynǵanyn qazir de syzdyqtatyp qaıtalap aıtyp berýge bolatyn sııaqty. Bul, árıne, basqa áńgimeniń enshisi. Saǵańa keleıik.   «Aq» degen sóz, talasa almaısyz, qazaq­tyń aıaýly uǵymy. Basqasyn bylaı qoı­ǵan­da, bizdiń jurtymyzdyń ánderiniń ózi «Aq kerbez», «Aq erke», «Aq darıǵa», «Aq aısha» nemese «Aqqum», «Aqbaqaı»... bolyp kelmeı me?! Ras, «Kók aıdaı» men «Boz jorǵa» da bar, biraq bular óte az. Bul – bir. Ekinshiden, «aq» degen sózdi paı­dalanǵan Saǵań ǵana ma eken? Aq samalǵa keýdesin tosyp, aqsha bult­ty qalaı qyzyqtaǵanyn jazbaǵan aqyn bar ma, sirá?! Endeshe, olar qutylyp, alabóten Saǵańnyń tutylatyny qalaı? Endi, mine, biraz ǵumyr keship, aqylymyz kirińkirep, pendeshilikten aýlaǵyraq otyryp oılansaq, kóp aqynnyń ishinen «ımenno» Saǵańdy tańdap alǵan Jarasqannyń esh kinási joq eken. «Kináli» Saǵańnyń ózi eken. Týra, áıtpese aýyspaly maǵynadaǵy «aq» degen tirkesi bar sózderdi Saǵań óziniń óleńderindegi býyn sanyn retke keltirip otyrý úshin nemese jaz týraly jazsa, áıteýir aq samaldyń qaptaldasa júrgenin durys kórgendikten, qys týraly tolǵasa, mindetti túrde aq ulpany kirgizý qajettigin oılaǵandyqtan qospaıdy eken. Basqalar jaýyr tirkes retinde paıdalana salatyn, sondyqtan ystyq yqylasyńa ıe bola almaı qalatyn osy aq tús Saǵań óleńderinde ondaı qosymsha emes, negizgi ról­derdi atqarady. Sóıtip, Saǵańnyń óleńderi onsyz da aq tústi odan ári erekshe sáýle­lendirip jiberedi eken. Aqynnyń «aq» degen sózdi tym kóp paıdalanatyn sııaqty bolyp kórinetindigi de sondyqtan eken. My­saly, týǵan dalasyn saǵynǵan aqyn «...Bir ózińe jetý úshin tezirek, Ushtym erip aspandaǵy aq bultqa» deıdi. Áıtpese: «...Betke juqqan dalanyń aq tozańy Aq jań­byrlar jýmasa, jýylmaıtyn». Taǵy da: «...Aq qaıyń qusap jondaǵy Aq ájem otyr aldymda». Sondaı-aq: «...Eser jel jul­qy­lady etegimnen, Aq daýyl ala qashty telpegimdi», «...Denesin súıep aq qarǵa, Kún kele jatyr qabaqtan». Mine, osyndaı jaılardy saraptaı kele, kóńilińizde burynnan da qalyptasyp qalǵan bir túıinge taǵy da atbasyn adaspaı tireısiz: Saǵı – kir shalmaǵan (durysy, kir shalmaýǵa tıis) taza dúnıeniń jyrshysy. Biraq Saǵań bastan keshken dúnıeni kir shalmaǵan deýdiń tipti de jóni joq ekeni málim. 1934 jyly týǵan ol «elýinshi jyldardyń aıaǵy, alpysynshy jyldardyń basynda ádebıetke kelgen, «jetimder áýleti» atanǵan býynnyń» (Qalıhan Ysqaquly) bir ókili edi. Onyń ústine jaı jetim emes, 1937 jyly «halyq jaýy» bolyp ustalyp ketken Jıenbaıdyń balasy edi. Bul faktini de Saǵań uzaq jyldar boıy ashyq jarııalaı almady, óleńine ózek ete almady. Bar-joǵy ısharamen ǵana jetkizdi: «Kóńilimniń kúni bolyp júr Anam, Kóz aldymda sol júrgesin jubanam, – Áıtpese men es bilgeli joq áli, Bizdiń úıde bir adam. El de kórdi. Men de kórdim soqqyny, Bala kezdiń ótti alańdap kóp kúni. Bizdiń úıde turady ylǵı bilinip, Bir adamnyń joqtyǵy. Júrgendeı ol osy mańda – jaqynda, Keıde maǵan beretindeı aqyl da... Bizdiń úıde shaýyp júrgen bóbektiń Bári sonyń atynda. Esimde joq – qandaı edi túri onyń, Biraq bárin sezetindeı júregim. Sony kútip bizdiń úıdiń tórinde, Bos tur áli bir oryn. Bir úmit bar uıalaǵan keýdeme, Aıtam ony juldyzǵa da, jelge de. Áli kúnge ózi kelip qalardaı. Otyrmaımyn tórge de...» Osy rette Saǵańnyń «Hat» dep atalatyn óleńine toqtala ketken maqul. So­ǵys kezeńi. Shákirt balanyń shaǵyn maqsaty bar: «...Hat jazý – barlyq armanym, Maıdanda júrgen aǵama». Arman oryn­dalady, árip tanıdy, hat jazady: «...Jatsa da qarnym shurqyrap, «Jaqsy, – dep qoıdym, – kúıimiz!». Odan ári: «...Shóp tasyp júrmin...» degendi, Jiberdim hatqa qystyryp». Bir hat, eki hat, úsh hat, tórt hat... «Kókeshimdi ertip keler dep, О́leńmen jazdym talaıyn». Átteń, esh jaýap joq. Bir kúni sol hattar tutasymen keri oralady. «...Oraldy bir kún... Dalanyń Sińirip jalyn, aptabyn, Sabylyp maıdan alabyn, Sarǵaıyp ketken hattarym. Sarǵaıyp ketken zar-muńnan, Sekildi meniń syńarym. Baýyryma qysyp aldym da, Qushaqtap baryp quladym...». Sonshama ystyq saǵynyshtyń qalaı sýyqqa urynatynyn, sonshama yntyzar júrektiń qaıtip óksıtinin osy joldar anyq ańǵartyp tur-aq. Bul – birinshi gáp. Ekinshiden, osy óleńniń tasasynda sol balanyń turaq-mekeni, bar-joǵy belgisiz ákesine hat ta jaza almaıtyn pushaıman taǵdyry jáne jatqan joq pa?! Osy tusta sol býyn ókilderiniń qalamyna zańdy túrde kóp ilikken soǵys taqyrybyna sál toqtalyp óteıik. Árıne, О́tejan beınelegen «Soǵystyń sońǵy jazy» – tutas panorama. «Oı ormany» jınaǵy arqyly Qadyr (Myrza Áli) «Monshada men arqalardy kóp ystym, Monshada men san taǵdyrmen toǵystym. Monsha degen – múgedekter mýzeıi, Sol mýzeıde dokýmenti soǵystyń» dep keletin shýmaq-qujattardy usyndy. Tumaǵańnyń (Moldaǵalıev) óleńderi arqyly soǵys jyldaryndaǵy jetimdiktiń zardaby ǵumyr boıy álsin-álsin eske túse beretinin myqtap túsindik. Al Saǵań jyrlarynyń bir ereksheligi, ol óz qatar-qurbylarymen birge kórgen sol zárli-zarly kúnderdiń shejirelik shýmaqtarynyń sońyna, negizinen, álsiz de bolsa áıteýir bir sáýleli shýaq qosýǵa mindetti sekildi bolyp turatyn. Álgideı jan titirenterlik sýretterdi tizbeleı kele aqyn bergi kúnderdiń bereketti shúkirshiligine oıysady. «Osynaý jannyń bárine ortaq ómirdiń» qyzyǵyn kórgisi keledi, jar súıedi, shańyraq kóteredi, balapan ushyrady. Sosyn qubylmaly dúnıeniń qadirli sátterine jolyǵady: «...Birte-birte kóńilimde kún qyzyp, Uıyqtap ketken gúlderdi júr turǵyzyp. Kúnde ertemen oıanamyn asyǵyp, Meni kútip qaldy ma dep bir qyzyq». Osylaısha aqyn jylýy joq jyldardyń kókirekti ýdaı ashytar kórinisterin jazyp otyryp ta, kóp retterde, áıteýir bir jubanysh bolarlyq bir jarqyn ilik izdep tabýǵa tyrysady. Qalyń oqyrman kezinde súısinip oqyǵan, sóıtip, qazaq ádebıetiniń qymbat qazynalarynyń sanyn molaıtqan «Oń aıaq», «Kútken kún», «Medal», «Áıelder», «Tulyp», «Sút týraly ballada», «Syrtta boran ulyp tur» degen tárizdi týyndylarynda da aqynnyń soǵys týraly jyr-baıandaryna az-muz bolsa da kúlki syńǵyry, barshaǵa jetpese de túbegeıli joq bolyp ketpegen qýanysh qıyndysy, qanyq boıaýly bolmasa da bir sáttik shattyq saltanaty synalap kirgizilip otyrady. Osy tusta sál kidirip, aqynnyń ilgeride jazǵan óleńderi keıingi týyndylarymen, taqyryp jaǵynan bolmasa da, tanym-tilek turǵysynan týystas bolatyndyǵyna bir mysal keltire ketkendi jón kórip otyrmyz. Joǵaryda Saǵań «Jata kettim jórgegime oranyp, Jerdi basyp júrýge de qoryqtym» deıdi ǵoı. Eseıgende she? Álgi qorqynysh sanasyna myqtap sińip qalǵan aqyn sol sátke qaıta oralady. Biraq basqasha oralady. О́ıtkeni, bul endi emis-emis es kirip kele jatqan qorǵansyz sábı emes, jaýapkershiligi mol azamat. Mamyrajaı kóktemniń jylýyna býsanǵan aqyn shyn syryn aqtarady: ...Kóktemdeı názik sezimmen Keýdeni kúıler terbeıdi. Qara bir jerdiń ózin de Qattyraq basqyń kelmeıdi!». Talaı zaman aralas-quralas bolǵandar biletin shyǵar, Saǵańnyń óleńdegi ǵana emes, ómirdegi de minezi – osy. Keıin qazaqtyń kórnekti aqynyna aınalǵan osy jas talant týraly 1960 jyly uly jazýshy Muhtar Áýezov «Saǵı Jıenbaevtyń birqatar óleńderin súısinip oqydym» degen eken («Jyl kelgendeı jańalyq sezemiz...»). Bul lebizdi áridegi jolashar sózge balasaq, bertinde Muqaǵalı Maqataev qaǵazǵa túsirgen myna joldar kemeline kelgen qalam ıesiniń shynaıy shyǵarmashylyǵyna berilgen tolyq anyqtama bolyp qaldy: «...Myńǵyrǵan myń jylqynyń arasynda jalǵyz jıren qulynnyń ǵana moınynda ádemi, quıttaı jez qońyraýy bar edi. Onyń syńǵyry sumdyq tunyq-tuǵyn. Jylqylar jaıylǵanda da, jýsaǵanda da, kúndiz de, túnde de, sol jez qońyraýdyń úni birde o jerden, birde bu jerden dybys berip qoıar edi, bir túrli rahat, bir túrli súıkimdi estiletin. Jylqy jýsap jatsa, anda-sanda bir ǵana syńǵyr etip, «tynyshtyq, qoryqpa!» degendeı, al qaısybir mazasyz túnde jylqy úrke qalsa, jez qońyraý tolasssyz shyryldap beretin. Kózge túrt­se belgisiz túnekte tabynnan adasyp qalsaq, áldeqalaı alystan úzdigip estilgen jez qońyraýdyń únin baǵytqa alyp, úıir-úıir jylqymyzdy jınap alatyn edik. Jez qońyraýdyń qasıeti solaı edi. Saǵıdyń poezııasy – men úshin sol jez qońyraý. Birde-bir artyq sózi joq, birde-bir tártipsiz býyny joq, artyq ólshem, jetpeı jyǵylý degenderdi izdese taptyrmaıtyn Saǵı poezııasy sol jez qońyraýdy elestetedi. Qandaı da zatty, qan­daı da qımyl-qubylysty almasyn, Saǵı oǵan saǵılyq ár, óń, saǵılyq minez ber­meı qolynan shyǵarmaıdy. Mine, men óz basym, onyń óleńderindegi keıde bir oı, taqyryp, obraz qaıtalaýy sııaqty kiná­laryn keshiremin. Oqı otyryp, tipti ol kemshilikterin baıqaǵym da kelmeıdi. Sebebi, sıqyr, ollahı, sıqyr! Naǵyz lı­rık­t­iń qudireti osynysynda bolsa kerek». Endi Saǵıdyń óleńderi nelikten, Muqaǵalı tańǵalatyndaı, «birde-bir tártipsiz býyny joq, artyq ólshemi» joq bolyp keletini týraly oılanaıyq. Saǵań, rasynda da, tártipti súıetin aqyn. Ol kisiniń oıynsha, árıne, qasiret taǵdyrdyń jazýy shyǵar-aq, biraq onyń ornyn báribir qýanysh basýy kerek, jasóspirim tezirek erjetip, tezirek toı ıesi bolýy tıis, ár tań bir qyzyq ákelýge mindetti. Ras, olaı jasaıtyn qudiret aqynnyń qolynda joq, biraq bizdiń aqynymyz soǵan tilektes, ol ózi kórmegen qyzyqty ózgelerdiń kórgenin qalap turady. Mynaý dúnıede ol túzegisi kelmeıtin qubylys joq. Tipti, shyraıly kóktemniń de qaı ólkede de bir ýaqytta birdeı jaǵdaıda shyraıly kóktem bolyp turǵanyn jón kóredi. Myna óleńdi oqyp kórelikshi: «Jyly jel esip taý jaqtan, Bulttardyń óńi býsanyp, Qabaǵyn qalyń qar japqan Jartastyń júzi jumsaryp, О́zender oıǵa jóńkilip, Tolqynyn tartyp uzaqqa, Aspandy kúıge toltyryp, Qus kelip jatyr bu jaqqa...». «Bu jaǵyńyz», árıne, Almaty nemese Almatynyń mańaıy, bálkim, tutas Jetisý. Sondaı bir qus qıqýlap, aınala kúıge tolǵan shaqtyń rahatyna balqyp otyra berse de eshkim mazasyn almaıtyn Saǵań aıaq astynan baıaǵyda tabanyna otty qumyn basqan týǵan dalasyn saǵynyp ketedi: «...Jetti me kóktem Jemge de, Ketti me qystyń yzǵary. Jarqyrap kúmis teńgedeı Jaryldy ma eken muzdary. Qarly jel erte-kesh borap, Qasaryp turǵan joq pa eken. Jaısyzdaý edi besqonaq, Besqonaq qalaı ótti eken...». Bylaı qarasańyz, muzdyń jarylýy nemese besqonaqtyń ábigerge salýy asa ýaıymǵa salatyndaı tosyn oqıǵa emes, ár jyl saıyn qaıtalanatyn-aq kórinister. Tipti, basqa aqyndar muny qaperge de almaıdy, qaıta kóktemniń shat-shadyman sýretterin tamsana jyrlaıdy. Al Saǵań mamyrajaı mezettiń qyzyqtaryna jyly óńirde júrip, eń aldymen ózi kýá bolǵanyna birtúrli qymsynady. О́leńin áldebir lırıkalyq opynyshpen aıaqtaıdy: «...Urynbaı qarly muzdaqqa, Jel turdy ma eken ońynan. Kóktemniń ózi biz jaqqa Keletin ylǵı sońynan...». Kórdińiz be, «baratyn ylǵı sońynan» demeıdi, ózi tap qazir sol Jemde turǵandaı-aq, keshigip jeter kóktemdi tap qazir ózi qarsy alatyndaı-aq «keletin ylǵı sońynan» deıdi. Mine, jer betindegi kóp ózgeristiń ár tindi júıesin ylǵı ásem bir arnaǵa toǵystyrǵysy kelip turatyn aqyn qaıdan ǵana «tártipsiz býynǵa, artyq ólshemge» ońaı jol bersin. Tilimizdiń ushyna kelgen jáne bir sózdi aıta ketelik, osy rette taǵy bir tamasha aqyn Tólegen Aıbergenovtiń «Men mynaý ystyq júregimmenen qara tasty da saǵynam, Qalanyp qalsa tártippen!» deıtin júrekjardy lebizine hám senbeske amalyń qalmaıdy eken. Degenmen, tártiptiliktiń jalpy jurt tegis jaqtyra bermeıtin taǵy bir qyry bar. Mysaly, sol zamanda Jumekeńniń (Nájimedenov) qıly-qıly sharpylystarǵa toly, qońyr boıaýǵa kóbirek úıirsekteıtin jyr-tolǵaýlary nemese Muqaǵalıdyń shymbaıǵa batyp-batyp ketetin shynshyl, tizgindi tartyp ustaýǵa qulqy joq qýatty óleńderi erekshe kózge tústi. Bul aqyndarǵa keıingi býyn ǵana emes, sol eki talantpen qatarlas júrip jyr qashaǵandar da keı-keıde baıqaýsyz eliktep ketetin edi. Al osy eki aqyn sekildi ózinen basqa eshkimge eliktemegenderdiń biri Saǵań bolatyn. Sebebi, Saǵań, joǵaryda aıtqanymyzdaı, álde de aıtatynymyzdaı, tek sulý dúnıeni ǵana kórýge yntyzar edi. Minezin bajaılasań, óleńi kórinip turatyn, óleńin oqysań, minezi elesteıtin sırek týyndygerlerdiń biri Saǵań edi. Kózi tirisinde Saǵańa óleńiniń tym tártiptiligi jóninde pikir aıtyldy ma, joq pa, bilmeımin, mysaly, Jumataıǵa aıtylǵany ras. «Jumataı Jaqypbaev óziniń turǵylastary ǵalamat erlikter jasap, ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııa, tipti, búgingi Betburys zamannyń tutqasyn ustap otyrǵanda, qyz qýyp, qymyz iship, kókpar tartyp degendeı, jaǵasy jaılaýda júrgendi unatyńqyraıdy» dep shenedik. Árıne, sol kezde KSRO dep atalatyn ulan-baıtaq eldiń bıligin ustaýǵa Gorbachev kelip, jarııalylyq degen syltaýmen úlkendi-kishini túgel elirtip jibergen shaqta, moıyndaýymyz kerek, bul synymyz oryndy da sııaqty edi. Degenmen, Jumataı báribir ǵylymı-tehnıkalyq revolıýsııaǵa atsalyspady, júırik minip, tazy ertken Jumataı kúıinde qaldy. Saǵań týraly da osyny aıtar edik. Jalpy, dalany jyrlaýdyń úzdik úlgi­lerin usynǵandardyń biri Saǵań edi. Ras, qazaqty óndiristi qalalar onsha baýyrǵa basa qoı­maǵan, aıtalyq, Qalıhan Ysqaquly: «...Baý­man, Rahmanınov, Sofıa Kovalevskaıa, Brý­no, Komsomol, taǵy ne... qudaı-aý, áı­teýir Tastaqtyń kósheleri de bóten jurttyń enshisinde, turǵyndarynyń úshten biri biz sııaqty aborıgender: Sansyzbaı, Ánýarbek, Iztaı, Sáken, Saǵı, Tumanbaı, Qadyr, Násir, Ahan, Telman, Ospanhan, Ilııa, Shámil, Bekmyrza, Jahan (Smaqov), Qabdykárim, Qosjan, О́mirbek (Baıdildaev), Bek (Sovhozbek), Ábiqul, ishinde men de bar, men bilmeıtin munan júz ese kóp, qoıshy, áıteýir, qazaqtyń qalam ustaǵan zııaly degen jurtynyń 99,9 prosenti qaıyn enesindeı qaqpas mátúshkelerdiń qapsyrmasyn panalap otyrǵan shaqta» dep kýálik etken, osy tirlik odan keıin de uzaq ýaqytqa jalǵasqan kezeńde negizgi taqyryptardyń biri dala bolmaıtyn jóni de joq edi-aý. Degenmen, erterek shahar turǵyzyp, órkenıetti otyryqshylyqqa erterek kóshken orystar ádebıetinde qala men derevnıa ádebıetiniń arajigi ajyratylyp bolǵan kezde, biz áli tunyq qaınardan dám tatyp júrgenbiz. О́tken ǵasyrdyń 60-80 jyldaryndaǵy dala-aýyl obrazy sonshama kórkem somdalyp, sol tátti áserdi áli talmap júrsek, sol zamandy eshýaqytta umytpaıtyn (álbette, saǵynatyn) bolsaq, bul, árıne, ishinde osy Saǵań da bar, qıyrdaǵy dalasyn adal súıgen sol kezgi qalamger býynnyń eresen erligi shyǵar-aq. «...Kóktem zýlap ótip jatyr tóbemnen, Kókshil býlar kóship jatyr beleńnen... Beldi býyp, bir juldyzdy betke alyp, Bir sıqyrly jolǵa túsip kelem men...». Bir zamandarda osy óleńdi erekshe bir jyly sezimmen qabyldadyq. Kóktem solaı bolýǵa tıis edi. Al qazir she? Qazir de solaı-aq shyǵar. Biraq qazir kókshil býlar men sıqyrly joldardy tap sol kezdegideı súıetinder kóp pe? Asa kóp emes sııaqty. Sonda da tym qataıyp ketken júrekterimiz osy joldardy qaıtalap oqyǵanda qaıtadan áldenege atqaqtaı jóneletini nesi eken?.. Jalpy, Saǵańnyń óleńderinde kóktem basym paıyzǵa ıe ekenin kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi. Sýyq qaharyn tókpeıtin, bultty qabaǵyn túımeıtin, ylǵı jadyrap-jaınaıtyn, kirshiksiz, gúl-sheshegi qulpyrǵan dúnıe – Saǵańnyń basybaıly stıhııasy. Aqynnyń kitaptary «Dala gúli», «Tań aldynda», «Aq samal», «Boztorǵaı», «Aq tolqyn», «Qaıyrly tań», «Ińkár dúnıe», «Jaryq juldyzdar»... bolyp keletini de sondyqtan shyǵar. Eger taza tabıǵatty qaıtadan súıgińiz kelse, shahardaǵy túksıgen kópqabatty úıdiń balkony kún saıyn usynatyn jaýyr kórinisterden sharshasańyz, Saǵańnyń óleńderin taǵy bir oqyp shyqqanyńyz jón. Myna sýretterge úńileıik: «...Bir shó­kim­ bultqa tirelip, Sáýleler jerge tur saý­­lap» nemese «...Balapan bulttar júr jú­zip, Balbyrap turǵan aýada» áıtpese «Bó­linip qalǵan úıirinen, Qaraıdy jýas aqsha bult»... Baıqadyńyz ba, qaı óleńde de qam­tyl­ǵan detal – bult jáne qandaı bult­tar de­seńshi: sáýlelerin saýlatqan meıirimdi bult­tar, balbyraǵan aýada júzip júrgen bala­pan bulttar, úıirinen adasyp qalǵan ańqaý bulttar... Degenmen, Saǵańnyń móldir sezim jyr­shy­­sy ekenin bylaı qoıǵanda, tabıǵattyń da biryńǵaı sulý shaqtaryna súısinýdi murat tutyp ótken sebebi nede ekenin biz báribir túsindirip bere almaımyz. Áıtpese, maqalamyzdyń bas jaǵynda aıtyp ótkendeı, Saǵań «halyq jaýynyń» balasy retinde kórgen túrtpekteri men túńilýlerinen soń talaı nárseni jek kórip, talaı jurtqa kektenip ósýi tıis edi ǵoı. Oǵan aqynnyń «Jyl saıyn – qyrda gúl júzip, jaınaǵan kezde dúnıe, Keýdemdi jelge súıgizip, Kelemin týǵan úıime» dep bastalatyn óleńindegi oqıǵa da jeleý bola alar edi. Elge kelgen ul anasyna betinen súıgizip, shaı ústinde onyń san alýan saýaldaryna rıza eterlikteı jaýaptar qaıtaryp otyrady. «...Aıtamyn bárin qaldyrmaı, Jaqqa­syn bul jyr qulaqqa. Aqyry – jaýǵan jańbyrdaı Taýsylady ábden suraq ta. Qyzaryp ystyq shaımenen, Qadalyp únsiz otqa kep, Qaraıdy bir kez jáımenen: «Ákeńnen habar joq pa?..» dep. «...Janymdy meniń shymshylap, Jaýar bult qusap búgin de, Jaýapsyz qalǵan bir suraq, Jatady kóńil túbinde...». Árıne, ońashada da bul suraq talaı mazalaǵany daý týǵyzbas. Saǵańnyń «Jas kettim, Jarqamysym, jalǵyz kettim» nemese «...О́mirge kelgenim joq kúıeý bolyp, Ol maǵan tegeshimen tós bermedi» dep bas­talatyn óleńder jazbaýy múmkin emestigi de osy edi ǵoı. Biraq solaı bola tura aqyn ózin jaısańdar men jaqsylardyń sanatyna qosqan, basqa eshkim de emes, tek ózi ekenin táptishtep aıtyp, egoızmge urynbaıdy. Qaıta, mysaly, «...Júrgesin el-jurt elpektep, О́stik qoı erke-bulalaý» dep izettilik kórsetedi nemese «...Jaıly jer izdep ketti dep, Jazǵyra kórme, qarttarym» dep aqsaqaldarǵa ıiledi áıtpese «...Men jyǵylyp qala ma dep abaısyz, Týǵan dalam kele jatty birge ushyp» dep mereılene marqaıady. Taǵy da daraboz Muqaǵalısha qısyndasaq, óleńdegi saǵılyq ár, óń ómirdegi saǵılyq minezben ylǵı osylaısha ushtasyp jatady. Kórnekti aqynymyz Esenbaı Dúısenbaı­uly­nyń «...Saǵıdaı jyrlaý qaıda dep, Saıraıdy boztorǵaılar da» dep aıaqtalatyn ádemi óleńi bar edi. Rasynda da, boztorǵaı úni estilse, dala qaıtip jadyraıtyn bolsa, boztorǵaı úndi Saǵańnyń óleńderi oqylsa, kókirekter de solaı nurlana bermek. Ertaı AShYQBAEV, aqyn. AQTО́BE.