Sýretti túsirgen Qaırat Qonyspaev
Sezar Pýnıdiń mýzykasyna jazylǵan «Gýdýlla – Esmeraldanyń anasy» jáne Rodıon Shedrınniń óńdeýindegi Jorj Bızeniń «Karmen-sıýıta» baletimen shymyldyǵyn túrgen kezekti 55-maýsym merekesi klassıkalyq ónerdiń baǵasyn biletin talǵamy bıik kórermenin tyń órnekten turatyn ózgeshe qoıylymmen qaýyshtyrdy.
Vıktor Gıýgonyń áıgili «Notr-Dam sobory» romanynyń jelisi boıynsha qoıylǵan horeografııalyq týyndy jazýshy qııalynan týǵan shyǵarmadan bólek sheshimin tapqan. Gýdýlla obrazyndaǵy Arýjan Bektalıeva, Esmeralda rólindegi Aııa Mels, Kapıtan Feb – Dııar Akenev, Klod Frollo – Mádı Qasymov, Kvazımodo – Alajar Qarabalaev, Fler-de-Lıs – Arýjan Oraz, Grafınıa – Anna Býrlova, qurbylar – Dana Jeksenbi men Aıym Sádýaqasova oınaǵan jarqyn beıneler shytyrman oqıǵany jyldam shıelenistire tústi. Esmeralda men Fler-de-Lıstiń obrazyn keıiptegen Aııa Mels pen Arýjan Oraz tuńǵysh ret bılep tursa da, belgilengen maqsatty durys oryndaý úshin bar sheberligin saldy. Al buǵan deıin Esmeraldanyń partııasynda bılep kelgen teatrdyń jetekshi bıshisi Aınur Muqasheva 55-maýsymnyń jańa premerasynyń biri «Karmen-sıýıta» spektaklindegi Karmenniń rólinen kórindi.
– О́zime berilgen ár rólden ózimdi kóremin. Basty tik ustaý, moıynnyń ıilýi, kózdiń qıyǵymen qaraý, aıaqty bappen basý, kerbez júris, bala kúnińnen meńgergen osy qımyldyń bárin ózińniń kezekti partııańda túrlendirip kórsetý úlken eńbekti qajet etedi. Men ózimdi «Karmenmen» keremet úılesimde sezinemin, sebebi Karmen – meniń eń alǵashqy basty rólim bolatyn. Meniń jastyǵyma qaramastan Bolat Ǵazızuly men Gúlfıda Shaıhyqyzy senip tapsyrǵan Karmenniń rólimen kóp jumys istedim, kóp ter tógip jasaǵan osy keıipkerimniń beınesin keremet súıemin. Bar bilimim men ónerimdi salyp, ár detalmen uzaq ári tyńǵylyqty daıyndalyp bılegendikten bolar, bul obraz maǵan aıryqsha qymbat, qazir keıipkerim ózime aınalyp ketti.
Aınur Karmenniń partııasyn kózin jumyp bıleı beretin tájirıbeli bıshi, al onyń sahnadaǵy basty seriktesi Elaman Tıyshtyqbaı Hoze beınesiniń qyr-syryn endi meńgere bastaǵan jas, albyrt, býyrqanǵan minez ıesi. Jańa premeradaǵy Elaman úshin bul obraz da jańa, Hozeni keıiptegen bıshilerdiń kóshin jalǵaǵan eń sońǵy jas býyn ókili jaýapkershilikti jaqsy sezindi. Toreador – Alan Sháken, Rok – Álııa Qorabaeva partııasynyń da maqsaty aýqymdy. Spektakl tehnıkalyq jaǵynan kúrdeli shyǵarma sanalady, sondyqtan artıstızm óte mańyzdy. Kórermen bıshiniń ár qımyl, ár qozǵalysyn kitaptan oqyp otyrǵandaı jaqsy túsinedi. «Balet tili bárine túsinikti emes» degen jańsaq pikir, kórermen Karmen men Hozeniń mahabbaty jolynda kezdesken sátsizdikterge birge qınalyp, jeńis jolyndaǵy áreketterge birge qýandy. Mundaıda bı men akterlik ónerdi bir arnada toǵystyrýdyń óte qıyn ekenin sezinbeý múmkin emes. Karmen men Hoze qushady ma – shyn qushady, keýdesinen keri ıtere me – tákapparlyǵymen tamsandyrady, tunshyqtyra ma – tynysyn taryltyp tastaıdy. Bári de shyn. Sendiredi.
– Aıýhanov teatry ár jańa maýsymyn «Karmen-sıýıta» spektaklimen ashýdy dástúrge aınaldyrǵan. Ańyzǵa aınalǵan Aıýhanov teatrynyń ózge teatrlardan ereksheligi nede? Bizdiń teatrymyzdyń bıshileri óte emosıonaldy ári artıstızmge baı. Bastysy, kerekti sezimdi kórermenge jetkize bilý, sezimine áser etý. Kórermen spektaklden soń úıine qaıtqanda ózimen birge bıikke qarǵyǵan bıdi, ártistiń besinshi pozısııasyn kóterip ákete almaıdy. Olar ózimen birge sezimdi, oıdy, ǵajaıyp kúıdi ǵana alyp qaıta alady. Baletti de tek osy áser úshin tamashalaıdy. Bir sáttik taza sezim, biraq búkil ǵumyryna jeterlikteı boıyna sińip qalady, – deıdi Bolat Aıýhanov teatrynyń kórkemdik jetekshisi Gúlfıda Gafýrova.
Uly kompozıtor jazǵan ólmes mýzykaǵa qoıylatyn horeografııa sol deńgeıde úılesim taba oryndalmasa, bul kemdigi spektakl ómirin baıandy ete almaıdy. Álemdik balettiń altyn qoryna engen «Karmen-sıýıta» baletinde talantty ártisterdiń sansyz tolqyny baǵyn synap kórdi. Jarty ǵasyr buryn jas Aıýhanovtyń ózi de osy qoıylymda jarqyraı kórindi. Ras, amplýasy sáıkes kelmegendikten Hoze partııasynda bılemedi, biraq Toreador beınesin, keıin Rok – Ajal partııasyn shabytpen bılep, eleýsizdeý esimi elge tanylyp, balet ónerindegi ornyn máńgilikke bıik etip bekitip bergen bolatyn. Aıýhanovtyń ǵana emes, jalpy balet óneriniń bıigi sanalatyn shyǵarmaǵa, mine, endi óz ınterpretasııasymen horeografııalyq qoıylym usynyp otyr.
B.Aıýhanov teatrynyń aldynda turǵan mindet kóp. «Qar hanshaıymy» spektaklin elimizdiń eń basty sahnasy Abaı atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynda jeltoqsan aıynda usyný josparlanyp otyr. Kelesi jyly Bolat Aıýhanov atyndaǵy balet ártisteriniń halyqaralyq baıqaýyn jarııalaý da aldaǵy aýqymdy jospardyń biri. Osy jyldyń sońyna deıin kórermenge «Aıda-sıýıta» opera-balet týyndysyn tartý etý kózdelip otyr. Opera men balettiń sıntezinen turatyn, ózara qııýlasýy qıyndaý qoıylym óńirlerde eki-úsh ret kórsetilgen-di. Almatylyqtarmen qaýyshyp úlgermegen bul spektakl de teatrdyń iri jetistigi. Taqyryptyq týyndy bolǵandyqtan «Aıda-sıýıta», ásirese merekesi kóp maýsym aıynda ótimdi keledi eken. Munyń bári pandemııa kezinde daıyndalǵan jańa qoıylymdar bolǵandyqtan, tutas kórermenniń tamashalap úlgermegenin eskere otyryp, balet trýppasy búginde jankeshti daıyndyǵyn jandandyrý ústinde.
Áıtse de, baletten estetıkalyq lázzat alyp, lyqsyp tógilgen sezim jeteginde sahnadan bı emes, baqyt kórgendeı, shalqyp-shabyttanyp shyqpadyq. Ǵ.Músirepov atyndaǵy Qazaq memlekettik balalar men jasóspirimder teatrynyń drama ónerine arnalyp jasalǵan qarakóleńke sahnasynyń tóbesinen syǵyraıyp janǵan jalǵyz jaryǵynyń túbinde jan alyp, jan berip bılep jatqan ártisterge qarap otyryp: «balet ózi qandaı bekzat óner bolsa, ony bıleıtin sahna da sondaı sulý, saltanatty, keń bolýy kerek eken-aý» degen oı aragidik ushqyndaǵan álsiz áserdi basyp tastap otyrdy. Adamǵa asqaq sezim syılaıtyn sulý ónerdiń súmireıgen keıpin kórgenshe, kórmegenimiz durys pa edi? Ártisterdiń qyzyldy-jasyldy ádemi kostıými, mánerli bı, bıden shashyraǵan shýaq, qysqasy, kórermenge jetýge tıis rýhty óner syǵyraıǵan shamnyń kóleńkesine jutylyp, joq bolyp jatty. 1967 jyly «Almatynyń jas baleti» degen ataýmen Aıýhanov óz qolymen qurǵan teatr «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik akademııalyq bı teatry» degen atty arqalaǵan 55 jylda, ulttyq balet ónerin óristetýge ólsheýsiz úles qosyp kele jatqan jarty ǵasyrda barlyq jasaý-jabdyǵy kelisken jarqyraǵan óz sahnasyna qol jetkize almaǵany kimniń kinásinen? Balet – máńgi jas óner, jas býyn bıshilerdi tárbıelep, jas ónerdi damytý úshin jasy 85-ke kelgen Aıýhanovtyń birde Abaı atyndaǵy Ulttyq opera jáne balet teatrynyń, birde Ǵ.Músirepov teatrynyń, endi birde Jambyl atyndaǵy fılarmonııanyń sahnasyn jalǵa alyp, ár mekemeniń bosaǵasyn jaǵalap júrgeni jarasa ma?
1988 jyly «О́ner» baspasynan Bolat Aıýhanovtyń «Moı balet» atty kitaby jaryq kórgen eken. Osy kitabynda joǵary kásibı ujym quryp, qazaq topyraǵynda balet ónerin óndiremin dep tolaǵaı murat arqalaǵan ári kórkemdik jetekshi, ári baletmeıster, pedagog óz armanyn bylaı aıshyqtaıdy: «Men barlyq jetistigimiz ben sáttiligimizdiń negizinde «Qazaq SSR-niń Kishi balet teatryn» ashýdy armandaımyn. Ol óz ǵımaraty bar balet trýppasy bolýǵa tıis. Ansambl qurylǵan kúnnen bastap jumys isteıtin jáne ózderi de tamasha pedagog, tálimger, bı sheberleri bolyp qalyptasqandar óz salamyz boıynsha balet ártisterin oqytý maqsatynda ashatyn stýdııada mamandardy sátti daıyndap shyǵarýǵa ázir. Oqytyp júrip, biz ózimiz tárbıelegen túlekterimizdiń ónerin birtindep repertýarǵa engize bastaǵan bolar edik. Olar alǵashqy kúnnen bastap bizdiń jumysymyzdy kórip, bizdiń talabymyzdy, shyǵarmashylyq qaǵıdalarymyzdy biler edi. Teatr 400 orynǵa eseptelgen kórermen zaly bar, daıyndyq júrgizýge qolaıly, ozyq úlgide jabdyqtalǵan sahnasy bar, syrtqy arhıtektýralyq kórinisi jaǵynan zamanaýı bolýǵa tıis. Eki balet zaly bolsa, kúnuzaq talaı jumysty atqarýǵa múmkindik berer edi. Ártis ómiriniń edáýir bóligi repetısııa zalynda ótetinin eskere otyryp, olarǵa múmkindiginshe barlyq jaǵdaıdyń jasalǵanyn jón kóremin: demalys bólmeleri, óner adamdarymen qyzyqty kezdesý ótkizetin dárishana, kórermendermen konferensııa uıymdastyratyn arnaýly oryn qarastyrylǵany durys. Áıtpese jumys ýaqytynda biz óz terimizge shomylyp, eki aıaqtyń ústinde tumaýratyp júre beremiz. Mundaıda shaǵyn haýyzy bar fın monshasy bolsa da artyq emes. Ártistiń shyǵarmashylyq jasynyń uzyn bolýy onyń ómiriniń salaýatty uıymdastyrylýyna tikeleı baılanysty, osy qajetti jaǵdaı bizdiń jumysymyzdy nátıjeli jasaıdy dep oılaımyn. Zamanaýı jaryq tehnıkasymen, zalǵa mono jáne stereodybystalatyn dybysty durys jetkizetin radıoapparatýramen jabdyqtalǵan mundaı teatrda biz ózimizdiń eń úzdik qoıylymdarymyzdy nasıhattaıtyn bolamyz». Kitapta baletti ómiriniń mánine aınaldyrǵan Bolat Aıýhanovtyń munan basqa da armany tizbektele tarqatylady. Árıne, «armandar oryndalady», toqsanynshy jyldary eldegi múlik-múkámmal túgel talan-tarajǵa túsip jatqanda, Bolat Ǵazızulynyń tıpti balabaqshany teatrǵa aınaldyrýǵa ǵana shamasy jetti. Ár tıyny sanalatyn naryq kezeńiniń ólshemimen qaraýǵa úırengen qoǵamda: «keńestiń keń zamanynda adam armanynyń ushy qıyry joq edi ǵoı» dep baletmeısterdiń úlken muratyna nemketti úkim kese salýǵa da bolar edi. Biraq jup-juqa jaýyrynyn ulttyq mádenıettiń aýyr júgin kóterisýge tósep, «Jasasyn Qazaqstan» taqyrybyndaǵy konsertter men keshterde aldyńǵy sapta júretin Bolat Aıýhanov bı teatrynyń ártisteri úshin derbes sahnanyń qajet ekeni keshegi maýsymashar konsertte anyq kórindi.
ALMATY
