Jalpy, buǵan deıingi Joldaýlarda da quqyq buzýshylyqty aldyn alýdyń tyń tetikterin qarastyrý tapsyrylǵan edi. Sonyń negizinde 2019 jyly urlyq, mal urlyǵy jáne zorlaý aýyr qylmystar sanatyna aýysty. Bul – jeńil jazamen qutylamyn degen «qutyrǵan» qylmyskerlerdi qamaqqa alyp, qoǵamnan oqshaýlaýǵa múmkindik berdi. Qylmysty qaıtalaýyna tosqaýyl boldy. Nátıjesinde, eki jyldyń ishinde urlyq sany 2 esege azaıdy (2019 jyly – 108 myń; 2022 jyly – 46 myń). Al mal urlyǵy arnaıy qylmys quramyna engizildi. Bas bostandyǵynan aıyrý jazasy 12 jylǵa deıin kózdeldi. Qabyldanǵan sharalar mal urlyǵyn 2,5 esege azaıtty (2019 jyly – 3 292, 2022 jyly – 1 271). Zorlaý qylmysy da aýyr sanatqa jatqyzyldy. Tatýlasýǵa tyıym salyndy. Osylaısha, kúdiktiniń jaýapkershilikten qashýyna tosqaýyl qoıyldy. Bul qylmys sany da 2 esege qysqarǵanyn atap ótken jón.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev «Ádiletti memleket. Birtutas ult. Berekeli qoǵam» atty Joldaýynda: «Sıntetıkalyq esirtki tutynatyndardyń kóbeıýi ult saýlyǵyna zor qaýip tóndirýde. Qazirgi ahýal óte kúrdeli, sońǵy úsh jylda tərkilengen «sıntetıkanyń» kólemi 10 ese artqan. Ýaqyt ótken saıyn mundaı esirtki arzan əri qoljetimdi bola bastady. Nashaqorlar ony əleýmettik jeli men túrli messendjer arqyly emin-erkin satyp alyp jatyr. Esirtkini, tipti úıge əkep beretinder bar. Bul – asa qaýipti əri aýqymdy əleýmettik kesel.
Sıntetıkalyq esirtkini óndirýge jəne taratýǵa qarsy kúres jalpyulttyq deńgeıde júrgizilýge tıis. Sondyqtan Nashaqorlyqpen jəne esirtki saýdasymen kúresýdiń keshendi josparyn əzirleý qajet», degen edi.
– Nashaqorlyq – bolashaqqa balta shabý. Nashaqor doza úshin bárine daıyn. Tipti óz týysyna qarsy qylmys jasaýdan da taıynbaıdy. Sondyqtan da muny tek qylmystyq qýdalaý tásilimen sheshý múmkin emes. Barlyq ýákiletti organ birlesip, aldyn alýdyń tıimdi júıesin engizý qajet. Memleket basshysynyń Joldaýy aıasynda mınıstrlik keshendi jospardy ázirleýge kiristi. Atap aıtqanda, esirtkige qarsy ýákiletti organ retinde Ishki ister mınıstrliginiń úılestirý quzyretin kúsheıtý, jańadan shyǵyp jatqan «sıntetıkany» jedel túrde esirtki tobyna qosý, medısınalyq esepke alýdy jetildirý sharalaryn qabyldaý josparlanyp otyr, – dedi M.Ahmetjanov.
2019-2020 jyldary esirtkini ınternat arqyly jarnamalaý, satý aýyr jáne asa aýyr qylmys sanatyna jatqyzylǵany belgili. Tirkelgen aýyr qylmystyń úshten biri esirtki qylmysyna qatysty eken. Ala jipti attaǵandardyń basym bóligi ınternet arqyly jymysqy áreketin júzege asyrǵysy kelgen. Osy rette jyl basynan beri 1 772 esirtki saıttary anyqtalǵan. Olardyń barlyǵy «Kıbernadzor» júıesi arqyly buǵattalǵan. Bıyl tártip saqshylary 33 esirtki daıyndaıtyn sehtyń kózin joıyp, 105 kılo sıntetıkalyq esirtkini nemese quny 2 mlrd teńgege teń 200 myń bir rettik dozany tárkilegen. Jalpy, jyl basynan beri 11,8 tonna esirtkiniń kózi joıylypty.
Árıne, keseldiń aldyn alý úshin zańdy kúsheıtý mańyzdy. Osy rette sońǵy birneshe jylda ulttyq zańnama aıtarlyqtaı pysyqtalǵan. Atap aıtsaq, 2019 jyly naryqta paıda bolyp jatqan esirtkiler tizimi zańmen emes, qaýlymen bekitiletin boldy. Jalpy, tizimge esirtkiniń 117 túri endi. Buryn ınternet resýrstar arqyly satý tarmaǵy bolmaǵan. Osyǵan oraı, Qylmystyq kodekstiń 297-baptyń 3 tarmaǵynyń 5-bóligine ózgeris engizildi. Esirtkini jarnamalap, nasıhattaǵany úshin de jaza taǵaıyndalǵan.
О́tken jyldyń qyrkúıek aıynda Úkimet qaýlysymen asa qaýipti zattardyń «krımınaldyq» mólsheri azaıtyldy. Oǵan sáıkes, mefedron, pırovaleron jáne sol sııaqty zattar 3 gramnan 1 gramǵa deıin, sıntetıkalyq kannabınoıdtar 50 gramnan 1 gramǵa deıin tómendetildi. Iаǵnı endigi jerde 1 gramm zııandy zatty alyp júrýdiń ózi aýyr qylmys sanalady. Tıisinshe, olardy ótkizý maqsatynsyz zańsyz saqtaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Endi satý maqsatynsyz saqtaǵany úshin mundaı zattardyń 1 gramynan bastap qylmystyq jaýapkershilik týyndaıdy.
Aıta ketý kerek, Qazaqstan BUU-nyń esirtkige qarsy barlyq úsh konvensııasynyń qatysýshysy bola otyryp, osy saladaǵy óziniń halyqaralyq mindettemelerin praktıkalyq jáne zańnamalyq deńgeıde júzege asyrady. 2019 jyly jańa psıhobelsendi zattardy baqylaýǵa engizý mehanızmin aıtarlyqtaı jeńildetken normalar engizildi. Memleket basshysynyń tapsyrmasy boıynsha esirtkini ınternet arqyly taratqany úshin qylmystyq jaýapkershilik kúsheıtildi. Esirtkini jarnamalaý men nasıhattaǵany úshin, onyń ishinde grafıtı-sýretter men QR-kodtar arqyly jaýapkershilik kózdeletin qylmystyń jańa quramy engizildi.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Joldaýynda: «Internet jəne telefon arqyly jasalatyn alaıaqtyq əreketterge aıryqsha nazar aýdarý kerek. Quqyq qorǵaý organdary mundaı qaterlerdi anyqtap, qylmyskerlerdi quryqtaý úshin aqparattyq-saraptama jumysyn kúsheıtýi qajet. Sondaı-aq azamattardyń quqyqtyq jəne qarjylyq saýatyn júıeli túrde arttyrǵan jón», dedi.
– Jyl saıyn alaıaqtar azamattarǵa 10 mlrd teńgege jýyq zalal keltiredi. Mundaı qylmystardyń sany turaqty túrde ósip jatyr. Eger 2018 jyly 4 myń qylmys tirkelgen bolsa, al onyń sany 15 myńǵa deıin jetti. Internet alaıaqtyqqa qarsy kúres júıeli jalǵasyp jatyr, – dedi bul jóninde M.Ahmetjanov.
