ortaq bolashaq pen bir múddeler toǵysynyń dánekeri
«Bilim-ǵylym úırenbekke talap qylýshylarǵa áýeli bilmek kerek» dep ónege qaldyrǵan eken uly Abaı.
Bilim adamzat mádenıetiniń eń aýqymdy uǵymdarynyń biri ekendigin bárimiz moıyndaımyz. Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq Azııa elderiniń ishinen eń birinshi bolyp Eýropalyq joǵary bilim aımaǵyna enip, Bolon prosesine qosyldy. Qazaqstannyń joǵary mektebi bilimniń álemdik bıigine jetýge talpynatyn elderdiń aldyńǵy qataryna enip otyr. О́ıtkeni, halqymyz qashanda oqý-bilimge qushtar bolǵan. Elimizdiń bilimdi damytýdyń 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlamasy da osy úshin túzilgen, álemdik bilim keńistigine kirigý úderisi kúnnen-kúnge artyp keledi. Qazirgi zamanǵy halyqaralyq yntymaqtastyqtyń eń mańyzdy salasy da osy bolyp tur. Bilimniń órkendeýi – eldiń órkendeýiniń alǵysharty bola bermek.
Qazaqstan – ekonomıkalyq damýdyń úlken áleýetine ıe yntymaqtastyqtyń ártúrli odaqtar men uıymdarǵa múshe memleket. Iá, Otanymyz shekaralas jáne dúnıejúzi memleketterimen beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýde bedeli bıik tur.
Ásirese, Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy dıplomatııalyq qatynastar altyn arqaýyn úzgen emes. Búgingi tańda ol qarym-qatynastarymyz tereńdep, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa ulasqaly otyr.
El Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde bıylǵy jyldyń 28 sáýirinde Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq ıdeıasynan – eýrazııalyq ıntegrasııanyń jańa perspektıvalaryna qatysty sóılegen sózinde bylaı degen bolatyn: «Jıyrma jyl buryn, MMÝ qabyrǵasynda men alǵash ret jańa ıntegrasııalyq birlestik – Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq qurý týraly ıdeıany usyndym. Onyń tujyrymdamasy bizdiń elderimizdiń barlyq azamattaryna birdeı jaqyn jáne túsinikti shyndyqqa negizdeldi. Ortaq tarıh, ózara ekonomıkalyq tartymdylyq, mádenıetterdiń tyǵyz ózara baılanysy men adamdardyń jaqyndasýǵa umtylysy bizdiń halyqtarymyzǵa kópqyrly memleketaralyq baılanystardyń jańa úlgisin qurýǵa múmkindik beredi.
Men Eýrazııalyq Odaq tek erkindik, teń quqyqtylyq, ózara tıimdilik qaǵıdattary men ár qatysýshy eldiń pragmatıkalyq múmkindikterin esepke alǵanda ǵana múmkin degen ustanymda bolyp keldim jáne sonyń berik jaqtaýshysy bolyp qala beremin. Bul bastama qazir Eýrazııalyq ıntegrasııa dep atalyp júrgen jańa tarıhı úderis úshin qadam basar núktege aınaldy».
Sondaı-aq, Nursultan Ábishuly «Rossııskaıa gazetada» jarııalanǵan «Ǵasyrlarǵa ulasqan dostyq» atty maqalasynda: «...1998 jyly qol qoıylyp, HHI ǵasyrǵa baǵdarlanǵan Máńgilik dostyq jáne odaqtastyq týraly tarıhı deklarasııa is júzinde júzege asty.
...Ǵylymı bilim berý, sol sııaqty, gýmanıtarlyq máseleler jónindegi Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy ózara is-qımyldar aıasy keńeıýde», dedi.
Táýelsizdik alǵan jyldardan keıin jalpy dúnıejúzilik beıbitshilik-saıası úderister sheńberinde Qazaqstannyń aldynda óziniń turaqty ári senimdi ekonomıkalyq qýatyn arttyrý, turaqty saıası júıesin kurý, áleýmettik máselelerdi sheshý sııaqty jeke múddelerin júzege asyrý mindeti turdy. Sondaı-aq, qoǵamnyń jańarýy men demokratııalyq qaıta qurýlardy tıimdi etý maqsatynda júrgizgen saıası-qukyqtyq, áleýmettik-ekonomıkalyk, áskerı-saıası jáne gýmanıtarlyq salalardaǵy halyqaralyq ózara qarym-qatynastarynyń aıqyn kórinisi retinde elordada – Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti qalyptasty.
Bul bilim ordasy 1998 jyly Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Federasııasy Prezıdentteri qol qoıǵan «Máńgilik dostyq pen odaqtastyq týraly deklarasııanyń» negizinde qurylǵanyn aıta keteıin. Bul deklarasııada «Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy ortaq oqý oryndaryn – Qazaq-Orys ýnıversıtetin jáne Orys-Qazaq ýnıversıtetin, sonymen qatar, gımnazııalaryn qurady» dep naqty kórsetip, ári eki el Prezıdentteriniń ortaq málimdemesinde «Qazaqstan men Reseı memleketteri eki el azamattarynyń, qoǵamdyq uıymdarynyń arasyndaǵy barlyq qarym-qatynastardy qoldaıdy, mádenıet, bilim, ǵylym salasynda birlese eńbek atqarýǵa, ortaq aqparattyq keńistiktiń keńeıýine múmkindik jasaıdy», degen baılam jasalǵan.
2001 jyly Reseıdiń Bilim mınıstrligi men Qazaqstannyń Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń arasynda Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń bilim qyzmeti týraly kelisimge qol qoıyldy. Elordada ýnıversıtettiń álemdik talapqa saı, zamanaýı oqý kesheni salyndy. 2003 jyly 10 maýsymda ýnıversıtettiń jańa ǵımaratynyń tusaýkeser rásimine Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev qatysyp: «Qashyqtyqtan oqytý – bul stýdentterdiń belgili bir bilim salasyndaǵy ataqty mamandardyń dáristerin tyńdaýy men sol bilimdi alýyna múmkindik beretin jańa aqparattyq tehnologııalardy paıdalaný. Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń Qazirgi zamanǵy gýmanıtarlyq akademııamen (Máskeý q., Reseı) jáne Kembrıdj ýnıversıtetimen baılanysy jastardyń bilim alýyna, elektrondy kitaphanalardy paıdalanýyna shekteýsiz múmkindik beredi, ıaǵnı akademııa HHI ǵasyrǵa mamandar daıarlaýda. Sonymen birge, qashyqtyqtan oqytýdy aýyl jastaryna paıdalanýdyń da mańyzy óte zor», dep joǵary baǵa berdi. Ýnıversıtet maman daıarlaýda baı bilim, rýhanı-tárbıelik, ınnovasııalyq jáne óndiristik áleýetin utymdy paıdalanyp, olardyń álemdik bilim keńistigine kirigýine, irgeli jáne qoldanbaly ǵylym salalaryndaǵy zertteýlerdiń damýy men onyń nátıjeleri elimizdiń ekonomıkasy men qoǵamdyq ómirinde júzege asyrylýyna jaǵdaı jasap keledi. QRÝ sapa menedjmentiniń syrtqy aýdıt prosedýrasyn tabysty ótip, nátıjesinde MS ISO 9001:2008 SMS talaptaryna saı sertıfıkatqa ıe boldy, al 2012 jyly SMS-tyń resertıfıkasııasynan ótti. Ýnıversıtet stýdentterdi bakalavrıat boıynsha 15 mamandyqqa, magıstratýra boıynsha 4 mamandyqqa daıarlaıdy.
Búginde Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti – aqparattyq-kommýnıkasııalyq bilim tehnologııalaryn jáne elektrondy oqytýdy (e-learning) júzege asyryp otyrǵan, zamanaýı bilim berý mekemesi.
Qazirgi tańda álem boıynsha bilim berý júıesinde aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalardyń róli kúnnen-kúnge artyp keledi. Osy oraıda, álemdik tájirıbede oryn alyp otyrǵan qashyqtyqtan bilim berýdiń elimizde júzege asýyn qamtamasyz etip otyrǵan biregeı oqý ordalarynyń aldyńǵy qatarlysy ári eń alǵashqysy – Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti bolyp otyr. Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti «Lıseı-Kolledj-JOO» júıesi boıynsha úzdiksiz oqytatyn kásibı bilim salasyn júzege asyryp otyrǵan «Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti», «Innovasııalyq tehnologııalar kolledji» jáne «A.Z.Moldahmetov atyndaǵy lıseı» sııaqty derbes zańdy tulǵalardan turatyn oqý-ádistemelik keshen.
Búgingi tańda, aqparattyq tehnologııalar qaryshtap damyǵan zamanda bilim-ǵylymdy, tek tórt qabyrǵaǵa shekteý durys bolmaıdy. Burynnan qalyptasqan túsinik boıynsha «jaqsy joǵary oqý ordasy» nemese «sapaly bilim» degenderimiz tek qana aýdıtorııa, ustaz, lektor uǵymdarymen ǵana baılanystyrylýy búgingi kúni jetistik emes.
AQSh-ta 1 mıllıonnan astam adam qashyqtyqtan oqytý arqyly bilim alsa, Fransııanyń ulttyq qashyqtyqtan oqytý ortalyǵy jyl saıyn álemniń 120 memleketinen 35 myńnan astam talapkerlerdi qamtamasyz etedi. Al Túrkııada alys aımaqtaǵy turǵyndarǵa mamandyq alýǵa kómektesý maqsatynda 1974 jyldan tele-radıo arqyly kýrstar ótkizedi.
Qashyqtan oqytýdyń erekshelikterin klassıkalyq oqytý túrimen salystyrǵanda onyń artyqshylyqtary basymyraq ekenine kóz jetkizýge bolady. Oqytý júıesiniń oqytý ýaqytyna, ornyna táýelsiz bolýynyń ıkemdiligi, jeke adamnyń úzdiksiz jáne úzilissiz bilimin jetildirýge múmkindigi, oqý quraldaryna, aqparattyq bilimge qol jetkizý, ony árdaıym ári jedel jańartý jáne eń bastysy úlken-úlken aýdıtorııalar, jataqhanalar, jolaqysy men solarǵa baılanysty týyndaıtyn shyǵyndardy qysqartý, oqytý júıesinde jańa, sony tehnologııalardy paıdalaný, talapkerlerdiń áleýmettik quqyǵynyń teńdigi, t.b. boıynsha qıyndyqtar qysqarady.
Qazaqstan Respýblıkasynda ulttyq bilim berý uıymdarynda bilim alýshylardyń jáne professor-oqytýshylar quramynyń ıkemdiligin qamtamasyz etý, sondaı-aq, bilim berý sapasyn arttyrý jáne joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi kásiptik bilim berýdiń barlyq deńgeıleri men satylarynyń sabaqtastyǵyn qamtamasyz etý úshin mamandardy úsh deńgeıde daıarlaý «bakalavr» – «magıstr» – «doktor» birtutas kredıttik oqytý júıesi boıynsha júrgiziledi. Sóz basynda aıtqan bolon prosesine qosylý elimizdiń ulttyq bilim berý júıesinde túbegeıli ózgerister jasaýǵa ákeldi.
Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetinde úzdiksiz bilim berý júıesi jańa aqparattyq tehnologııalar men mýltımedııalyq quraldar negizinde júzege asyp otyr. Bizdiń oqytýshylar oqytýdyń uıymdastyrýshylyq túri retinde kompıýterlik konferensııalar, telekonferensııalar, aqparattyq seanstar, telekonsýltasııalar, jobalaý jumystary, esse, portfolıo, dóńgelek ústelder, t.b. qoldanady. Al Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetinde atqarylyp jatqan tárbıe jumystary jastardyń qoǵamdyq jumystarǵa etene aralasýyna, olardyń qazirgi zaman talabyna saı básekege qabiletti bolýyna, fızıologııalyq jáne rýhanı, ıntellektýaldy damýyna qajetti jaǵdaı jasaýǵa negizdelgen. Tárbıe jumystaryn uıymdastyrýda negizinen 5 baǵytqa basymdyq berip otyrmyz. Ol birinshiden, stýdenttik ortada memlekettik tildi jáne etnosaıasatty jan-jaqty túsindirý jumystaryn jandandyryp, ártúrli etnos arasynda ultaralyq kelisimge, mádenıet pen salt-dástúrge qurmetpen qaraýdy, ulttar arasynda alaýyzdyq boldyrmaýdy qalyptastyrý; ekinshiden, stýdentterdi dinı saýattylyqqa tárbıeleý. Olardyń ártúrli dinı aǵymdarǵa kirip ketýine jol bermeý. Sonymen qatar, stýdentterdiń arasynda kereǵar saıası ıdeıalardyń taralýynyń aldyn alyp, Elbasy Joldaýyndaǵy qýatty Qazaqstan ıdeıasyn iske asyryp, nasıhattaý jumystaryn júıeli júrgizý; úshinshiden, stýdentterdiń boıynda iskerlik belsendilikti, kásibı bilim alý men eńbek salasynda tıimdi daǵdylar men negizgi ustanymdardy bekitý; tórtinshiden, stýdentterdiń áleýmettik-ekonomıkalyq, ǵylymı, shyǵarmashylyq jáne sport salalaryndaǵy jetistikterin qoldaý, ony ári qaraı damytý jáne salamatty ómir saltyn berik ustaýǵa baýlý; besinshiden, jastar arasynda qylmysty boldyrmaý jáne olardy qoǵamdyq tártipti saqtaýǵa tárbıeleý, t.b.
Ýnıversıtetimizde stýdentter arasynda ózin ózi basqarý jumystaryn júrgizýge múmkindikter jasalyp otyr. Oqý ornynda «Jastar isi komıteti» qurylyp, stýdenttermen belsene jumys atqarýda. Oqý ornynan qalalyq jáne aýdandyq jastar máslıhattaryna 3 stýdent depýtattyqa ótip, eldik iske jumys jasaýda. Sol sekildi «Jas Otan» jastar qanaty, «Jastar isi komıteti», «Jastar saıasaty máseleleri basqarmasy», ózge de uıymdarmen tyǵyz qarym-qatynasta. Talantty stýdentter qalalyq jáne respýblıkalyq bilim saıystaryna, sporttyq is-sharalarǵa jıi qatysyp turady. Bıyl bizdiń stýdentter «Armysyń, áz Naýryz» qalalyq baıqaýynda Astana qalasy boıynsha II oryndy ıelendi.
El rýhanııatyna asa qajet bolyp otyrǵan «Abaıtaný» ǵylymı-tanymdyq ortalyǵynyń elordada tuńǵysh ret bizdiń oqý ornynda ashyldy. Táýelsizdiktiń 20 jyldyq mereıtoıy qarsańynda iske kirisken bul ortalyqtyń úlken mádenı oshaqqa aınaldyrý kózdelgen edi. Qazir maqsat oryndaldy deýge bolady. Ortalyq qazaq rýhanııatynyń ortaq qazynasyna aınaldy. Astana qalasy oqý ordalary men qala jurtshylyǵynyń qyzyǵýshylyǵyn týǵyzǵan kez kelgen is-shara buqaralyq aqparat quraldarynyń nazarynan tys qalǵan emes.
«Abaıtaný» ǵylymı-tanymdyq ortalyǵy uıytqy bola alǵan «Abaıtaný kýrsy», «Ulylar mekenine saıahat», «Abaı bıigi – ult bıigi», «Ándi súıseń menshe súı» baǵdarlamalary Astana úshin de, el rýhanııaty úshin de, asa qajet bastamaǵa aınalyp otyr. «Abaı nury» ónerli jastar klýby jumysy da ult rýhanııatyna arnalǵan. О́tken jyldyń qyrkúıek aıynan bastap, búginge deıin «Astana aqshamy» gazetiniń «Abaı nury» aıdaryna ortalyqtyń negizgi qorynan 71 qundy maqalalar daıyndaldy, qazaq radıosynan kún saıyn «Abaı nury» habary berilip turady. Abaı shyǵarmashylyǵyna baılanysty 63 ǵylymı-tanymdyq semınar sabaqtary men abaıtanýshylardyń qatysýymen ádebı-ǵylymı kezdesýler ótti. 1942 jyly M.Áýezov bastap ketken Abaıtaný kýrsyn 70 jyldan keıin qaıtadan jańǵyrttyq. 27 oqytýshy Abaıtaný kýrsyn ótkizip keledi.
Bıyl ekinshi jyl «Ulylar mekenine saıahat» júzege asty. Astanalyq jas abaıtanýshylar, ónerli jastar, Abaı shyǵarmashylyǵynyń júldegerleri, BAQ ókilderi men qalamgerlerden quralǵan 94 adamdy Semeı jerine ulylar mekenine tanymdyq saıahat jasap qaıtty. Elordadaǵy jalǵyz ortalyq Semeıdegi memlekettik Abaı murajaıymen tyǵyz baılanysta jumys atqarady. Aldaǵy ýaqytta qazaq rýhanııatynyń máńgilik brendine aınalǵan Abaı týraly Abaıtaný kýrsyn oqytyp, pán muǵalimderiniń biliktiligin arttyrý isine Bilim jáne ǵylym mınıstrligi tarapynan qoldaý bolyp jatsa quba-qup.
Qazaqstanda kolledj stýdentteriniń shamamen 57 paıyzy aqyly negizde bilim alady. Bul rette kásiptik-tehnıkalyq bilimmen qamtý boıynsha teńgerimsizdik baıqalatyn tárizdi. Soltústik, shyǵys jáne ortalyq aımaqtar kolledjderinde 4 myń ǵana oryn bolsa, Jambyl, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń kolledjderinde 7 myń oryn jetpeıtidigin Bilim jáne ǵylym mınıstri A.Sárinjipov atap aıtqan bolatyn. Bul da oılanýǵa turatyn másele. Jalpy, jekemenshik oqý oryndarynyń eń basty jetistigi tólenetin aqynyń tómendigi der edim. Árıne, bilim sapasy boıynsha halyqtyń aldyndaǵy áleýmettik jaýapkershiliktiń joǵary bolýmen de ólshenýi kerek ekenin joqqa shyǵarmaımyn.
Qazaqta «Týys atadan, kórshi Alladan», degen jaqsy maqal bar. Biz Qazaqstan men Reseı arasyndaǵy izgi nıetti qarym-qatynasymyzdy qashanda baǵalap keldik jáne baǵalaı beremiz. Qarym-qatynasymyz ózara baı tarıhymyzǵa negizdelgen jáne san márte ýaqyt synynan ótken. Sonyń ishinde, Qazaqstan-Reseı ýnıversıteti Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqqa baılanysty eki el dostyǵynyń dánekerine aınalyp otyr desem, artyq aıtqandyq bolmas. Biz ony bilim berý isimen ushtastyryp otyrmyz.
Marat MOLDAHMETOV,
Qazaqstan-Reseı ýnıversıtetiniń prezıdenti, Ulttyq ǵylym akademııasynyń
korrespondent-múshesi, professor.
