Kollajdy jasaǵan Amangeldi Qııas, «EQ»
Bıyl talaı kompanııa eleýli qıyndyqpen betpe-bet keldi. Muny «QazTransOıl» AQ da bastan keship otyr. Aıtalyq, kompanııa jyl basynan beri óndiristik jumyskerler jalaqysy deńgeıiniń jáne qyzmet kórsetýshi kompanııalar jumysyna aqy tóleý shyǵyndarynyń ósýine baılanysty shyǵystardyń josparlanbaǵan ósýine tap boldy. Geosaıası ózgerister magıstraldyq munaı qubyrlary júıesiniń senimdi jumysyna teris áser etti, kúrdeli qarjylyq salymdar kózdelgen jobalardy iske asyrýǵa qajetti syrttan ákelinetin materıaldar men jabdyqtar quny jáne olardy jetkizý narqy da artty. Atalǵan qıyndyqtar birinen soń biri tizbektelip, túptep kelgende kompanııanyń qarjylyq nátıjelerine áserin tıgizbeı qoımady.
«QazTransOıl» AQ-nyń 2022 jyldyń birinshi jartyjyldyǵyndaǵy shoǵyrlandyrylǵan taza tabysy 15,8 mlrd teńgeni qurady. Bul 2021 jyldyń sáıkes kezeńindegi kórsetkishten 18 mlrd teńgege nemese 53 paıyzǵa tómen. Qumkól ken oryndarynda munaı qorynyń sarqyla bastaýyna baılanysty ony óndirý kóleminiń barǵan saıyn qysqara túsýi saldarynan bizdiń kompanııanyń munaı qubyrlary júıesi boıynsha munaı aıdaý kólemi de azaıýda. Degenmen «QazTransOıl» AQ jyl qorytyndysy boıynsha josparly kórsetkishterdi oryndaýǵa jáne qalaıda oń qarjylyq nátıjelerge qol jetkizýdi kózdep otyr. Aldynda atalǵan ýájdi sebep-saldarlarǵa baılanysty ol nátıjeler 2021 jylǵy kórsetkishterden, árıne, birshama tómen bolmaq.
Kompanııa osyndaı kúrdeli jaǵdaıda óziniń uzaqmerzimdi qarjylyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etý jáne ınvestısııalyq tartymdylyǵyn saqtaý úshin qajetti sharalardy iske asyrýda. Bul rette magıstraldyq qubyrlar júıesi boıynsha munaı tasymaldaý kólemi men júk aınalymyn ulǵaıtý, munaı tasymaldaý tarıfterin arttyrý boıynsha múmkin yqpaldy is-qımyldar oılastyryldy. Mysaly, bıylǵy 1 maýsymnan bastap «QazTransOıl» AQ-nyń magıstraldyq qubyrlary arqyly eksport maqsatynda munaı aıdaý qyzmetine tarıf 20 paıyzǵa ósti. Al 1 qyrkúıekten Qazaqstannyń ishki naryǵyna kompanııanyń munaı aıdaý boıynsha rettelip kórsetiletin qyzmetine 1 tonna úshin 1 myń kılometrge 4 328,04 teńge mólsherinde ýaqytsha ótemdik tarıf qoldanyla bastady. Buǵan deıin bıylǵy
1 qańtardan beri 1 myń kılometrge 1 tonna úshin 3 728,82 teńge mólsherinde ýaqytsha ótemdik tarıf qoldanylyp kelgen edi. 2023-2025 jyldary munaı jetkizý tarıfi tonnasyna 1 myń kılometrge 4 355, 57 teńge deńgeıinde bolýy kózdelip otyr.
Kompanııa óz qyzmetteriniń jańa tutynýshylaryn tartý jáne munaı tasymaldaý baǵyttaryn ártaraptandyrý boıynsha da jumys istep jatyr. Atap aıtqanda, Reseı munaıyn el aýmaǵy arqyly Qytaıǵa jylyna 10 mln tonna kóleminde tasymaldaý týraly shartty 10 jylǵa uzartýǵa ózara kelissózder júrgiziledi. Sonymen qatar Reseı munaıynyń Qytaıǵa tranzıt kólemin ulǵaıtý múmkindigi de zerttelip jatyr.
Qazaqstandyq júk jóneltýshilerge Batys Qazaqstan – Batys Qytaı baǵytyn, Aqtaý men Batýmı kemejaılary munaı quıý termınaldarynyń qýattaryn paıdalaný, munaı tasymaldaýda yqtımal qaterlerdi azaıtatyn balamaly baǵyttar nusqalary usynylady.
Qazaqstannyń batys óńirinde, eń aldymen, munaı óndirýshi jáne ónerkásip kásiporyndarynyń sý tutyný kólemi bolashaqta óse túspek. Osy ahýaldy eskerip, «QazTransOıl» AQ enshiles kásiporny – «Magıstraldyq sýaǵyzǵysy» JShS senimdilik pen qaýipsizdikti arttyrý úshin «Astrahan – Mańǵystaý» magıstraldyq sý qubyryn qaıta qurý jáne keńeıtý» ınvestısııalyq jobasyn iske asyrýda. Bul rette tarıfterdiń ádil deńgeıin qalyptastyrý nazarda bolady. Sý qubyrynyń qýatyn keńeıtý tutynýshylarǵa sýdyń mol kólemin jetkizýge, al tarıf belgileýdiń jańa tásili kásiporynnyń shyǵynsyz qyzmet etýine múmkindik beredi.
Jurtshylyqqa málim, «QazTransOıl» AQ otandyq kompanııalardyń ishinde birinshi bolyp óz aksııalarynan halyqqa úles usyndy, ıaǵnı halyqtyq IPO-ǵa shyqty. Bul jumysqa sol tusta ulttyq kompanııamyzdy basqarǵan qaırater Qaıyrgeldi Qabyldın bastaǵan ujym yqylaspen atsalysty. Endi «QazMunaıGaz» ulttyq kompanııasy biz júrip ótken osy jolmen júrmek. Bul oraıda «QazTransOıl» AQ otandyq naryqta IPO-ǵa qatysty aıtarlyqtaı mol tájirıbe jınaqtaǵany belgili. 2012-2020 jyldar aralyǵynda «QazTransOıl» AQ óz aksıonerlerine kompanııanyń dıvıdendtik saıasatynda málimdelgen taza paıdanyń 40 paıyzdyq mólsherinen edáýir asatyn tabys tóledi. 2015-2019 jyldary dıvıdend mólsheri tıisti kezeńdegi aksııaǵa shaqqandaǵy paıdadan asyp tústi. Ornalastyrý baǵasyna ortasha jyldyq paıda kirisi 15,62 paıyzdy qurady. Iаǵnı «QazTransOıl» AQ óz aksıonerlerine meılinshe tıimdi dıvıdendtik saıasat júrgizdi.
Bıyl jáne taıaý keleshekte áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal aıtarlyqtaı táýekelderdi jáne ekiudaılyq jaǵdaıdy bastan keshý kezeńi bolǵaly tur. Osyǵan oraı kompanııa qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etýge kúsh salyp otyr. Bul ınvestorlardyń uzaqmerzimdi múddelerine tolyq saı keledi. Bolashaqta álemdik ekonomıkada jaǵdaı ońalyp, geosaıası ahýal qalypqa kelgen kezde «QazTransOıl» AQ tabysyn eseleı otyryp, halyq arasyndaǵy aksıonerlerine dıvıdendterdi 40 paıyz mólsher deńgeıinde tóleý tájirıbesine oralatyn bolady, dıvıdend mólsherin arttyrý nazardan túspeıdi.
«QazMunaıGaz» AQ IPO-ǵa daıyndalý barysynda óziniń aksııalary men «QazTransOıl» AQ aksııalarynyń narqyn Qazaqstannyń qor naryǵynda bir deńgeıde usyný týraly qorytyndyǵa kelgenin atap ótkim keledi. Bul «QazTransOıl» AQ aksııalaryn keri satyp alý týraly máseleniń týyndaýy múmkindigin joıady.
Esterińizge sala keteıik, «QazTransOıl» AQ 2000 jyldardyń basynan bastap Qazaqstan – Qytaı baǵyty boıynsha munaı qubyryn tartýdy iske asyryp keledi. Batys Qazaqstannan Qytaıǵa magıstraldyq munaı qubyrlary júıesin qalyptastyrý kompanııa úshin ǵana emes, búkil el ekonomıkasy úshin asa iri jáne strategııalyq mańyzdy ınvestısııalyq joba sanalady. Joba jańa munaı aıdaý stansalaryn salýdy jáne jumys istep turǵandaryn qaıta qurýdy, sondaı-aq ishki naryqqa jáne Qytaıǵa eksportqa munaı tasymaldaý kóleminiń ulǵaıýyna qaraı munaı qubyrynyń ótkizý qabiletin barlyq ýchaske boıynsha kezeń-kezeńimen arttyrýdy kózdeıdi.
Jaqynda Qazaqstannyń Energetıka mınıstrligi aldaǵy jyldary munaı óndirýdi ulǵaıtý josparlanyp otyrǵanyn málimdedi. Osyǵan qatysty aıtarymyz, Atyraý – Samara munaı qubyrynda, Aqtaý kemejaıynda, Atasý – Alashankoý munaı qubyrynda qajetti óndiristik qýat jetkilikti. Sondaı-aq T.Qasymov atyndaǵy munaı aıdaý stansasynda munaı aspaquıarlyǵyn (estakada), Shaǵyr munaı quıý pýnktin paıdalaný múmkindigi bar. Kompanııanyń Kaspıı qubyr konsorsıýmyna munaıdy aýystyryp tıeý úshin de múmkindigi az emes. Iаǵnı kompanııa ulttyq operator retinde elimizde keleshekte óndirý arta túsetin munaı kólemin tasymaldaý úshin qajetti qýattardy jetkilikti qamtamasyz ete alady. Munaı óndirý odan ári ulǵaıǵan jaǵdaıda kompanııamyzdyń magıstraldyq munaı qubyrlarynyń ótkizý júıesi de keńeıe túsedi.
Almaǵaıyp geosaıası táýekelder jaǵdaıynda munaı tasymaldaý baǵyttaryn ártaraptandyrý men damytý ózekti bolyp qala beredi. Qazaqstandyq munaıdy qaıta aıdaý baǵyttaryn tasymaldaýdyń jáne ártaraptandyrýdyń kóptarmaqty da tarapty júıesin qurý boıynsha josparda Transkaspıı baǵyty men Ortalyq Azııa baǵyty da qamtylatyn bolady.
«QazTransOıl» atalǵan jobalar boıynsha jumys júrgizip keledi. Osy jyldyń segiz aıynda kompanııa Aqtaý kemejaıy arqyly Baký baǵytynda tankerlerge 69 myń tonna qazaqstandyq munaıdy aýystyryp tıeýdi qamtamasyz etti. T.Qasymov atyndaǵy munaı aıdaý stansasynyń aspaquıarlyǵy (estakada) arqyly О́zbekstan baǵytynda qazaqstandyq munaıdy temir jol shandaryna quıý 53,9 myń tonnany qurady. Bıyl Reseı munaıyn О́zbekstan baǵytynda tranzıtteý júzege asyrylmady. «QazTransOıl» AQ Qazaqstan aýmaǵy boıynsha Qytaıǵa da, О́zbekstanǵa da jáne basqa elderge de jylyna qazirgideı 10 mln tonnadan artyq munaı jetkizý kólemin ulǵaıtý boıynsha reseılik jáne basqa da múddeli seriktestermen iskerlik yntymaqtastyqty odan ári damytýǵa daıyn.
Budan bólek, Reseı munaıyn Qytaıǵa tranzıtteý týraly «Rosneftpen» kelisim bar. Qoldanystaǵy shart 2023 jyly aıaqtalady. Qazir biz «Rosneftpen» birlesip 2023 jyldan keıin de Qazaqstan arqyly Qytaıǵa Reseı munaıyn tasymaldaý qyzmetteri týraly shartty uzartý boıynsha qosymsha kelisimge qol qoıýǵa daıyndyq jumystaryn júrgizip jatyrmyz.
Bul rette aldymen Qazaqstan men Reseı Federasııasynyń úkimetteri arasyndaǵy ýaǵdalastyqtarǵa qol jetkizý, eki eldiń energetıka mınıstrlikteri arasyndaǵy kelisimderge qajetti ózgerister engizý jumystary atqarylatyn bolady. Eki tarap ta syndarly nıetti jáne tranzıttik munaıdy tasymaldaý týraly kelisimniń qoldanylý merzimin uzartýdy qoldaıdy.
«QazTransOıl» AQ eksporttyq baǵyttardy ártaraptandyrý úshin 2008 jyly Batýmıde munaı termınalyn satyp alǵan bolatyn. Biraq naryqtardaǵy jaǵdaı júk jóneltýshilerdiń josparlaryna óz túzetýlerin engizedi. Jekelegen halyqaralyq dálizder boıynsha júk aınalymy qysqardy, sonyń qatarynda Batýmı munaı termınalynyń da júktemesi azaıdy. Búginde geosaıası jaǵdaıdyń ózgerýine baılanysty Batýmı kemejaıynyń qýaty qaıtadan suranysqa ıe bolyp otyr. 2021 jyldan bastap munaı men munaı ónimderin aýystyryp tıeý kóleminiń ósýine baılanysty Batýmı termınalynyń qarjylyq kórsetkishterdi de jaqsara tústi. Máselen, Batýmı munaı termınaly tobynyń shoǵyrlandyrylǵan tabysy 2021 jyly 2,5 mlrd teńge bolsa, al osy jyldyń birinshi jartyjyldyǵynyń ózinde 1,9 mlrd teńgeni qurady.
Kompanııa óz aldyna qyzmetterdiń qosymsha baǵyttaryn damytý jáne ártaraptandyrý boıynsha mindetter qoıyp otyr. Transkaspıı dálizin paıdalanýdyń ońtaıly nusqalary, onyń ishinde Teńiz jobasynyń ınvestorlaryn tartý múmkindigi pysyqtalyp jatyr.
Investısııalyq qoǵamdastyqtyń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn «QazTransOıl» AQ-nyń taǵy bir iri jobasy «Astrahan – Mańǵystaý» magıstraldyq sý qubyryn qaıta qurý jáne keńeıtý. Bul qubyr 70 jyl buryn salynǵan. Tushy sý jetkizýdiń halyq úshin de, ónerkásip jáne aýyl sharýashylyǵy kásiporyndary úshin de úlken áleýmettik jáne ekonomıkalyq mańyzy zor. Sý qubyryn qaıta qurý jáne keńeıtý jobasy Qazaqstan Prezıdentiniń tapsyrmasy boıynsha iske asyrylýda jáne Atyraý men Mańǵystaý oblystarynyń 2021-2025 jyldarǵa arnalǵan áleýmettik-ekonomıkalyq damýynyń keshendi josparlaryna engizilgen. Jobany iske asyrý elimizdiń batys óńirinde sý tutynýǵa ósip otyrǵan suranys jaǵdaıynda magıstraldyq sý qubyryn senimdi paıdalanýdy qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Astrahan – Mańǵystaý sý qubyryn jańǵyrtý jobasyn qarjylandyrý úshin qaryz qarajaty tartylady.
Osy jyldyń tamyz aıynda retteýshi memlekettik organ sý jetkizip berý baǵasynyń 2022-2027 jyldarǵa arnalǵan tarıfiniń ortasha deńgeıin tekshe metrine 425,25 teńge deńgeıinde bekitti. Biraq bul tarıf qaryz qarajatynyń qaıtarymdylyǵyn, sondaı-aq sý qubyrynyń shyǵynsyz jáne qaýipsiz paıdalanylýyn qamtamasyz etpeıdi. Memleket basshysy qyrkúıek aıyndaǵy Joldaýynda monopolııalardyń kirisin shekteý men ınfraqurylymǵa ınvestısııalardy qamtamasyz etý arasyndaǵy teńgerimdi saqtaý, sondaı-aq tarıfterdi jasandy tejeýge jol bermeý qajettigin atap ótti. Osyny eskere otyryp, «QazTransOıl» AQ enshiles uıymy – «Magıstraldyq sýaǵyzǵysy» JShS bekitilgen tarıfti qaıta qaraý boıynsha, onyń ishinde «Tarıfti ınvestısııalarǵa aıyrbastaý» jańa tarıftik saıasatyna kóshý aıasynda jumysty jalǵastyrady.
Aǵymdaǵy kezeń áleýmettik-ekonomııkalyq ahýalda táýekelder men belgisizdikke toly bolyp tur. Bul tek «QazTransOıl» AQ kompanııasyna ǵana emes, ómirimizdiń barlyq baǵytyna da teris áser etýde. Sonymen qatar qazir bolyp jatqan úderister damýdyń jańa múmkindikterin de ashady. Qazirdiń ózinde kompanııanyń magıstraldyq munaı qubyrlarynyń yqpaldasqan júıesi shekteýli kólemde bolsa da júk jóneltýshilerdiń qajettilikterine jyldam beıimdele aldy.
Bolashaqta barlyq baǵyt boıynsha jetkilikti qýattar qurý, tarıftiń ádil deńgeılerin belgileý kezinde «QazTransOıl» AQ eldiń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý turǵysynan Úkimettiń talaptaryna, sondaı-aq shıkizatty tasymaldaý baǵyttaryn tańdaý yńǵaıynda munaı-gaz salasynyń qajettilikterine tolyq saı kelip otyrǵanyn atap kórsetemiz.
Bul rette qazirdiń ózinde qubyr júıesiniń jańa nysandaryn salý jáne jumys istep turǵandaryn jańǵyrtý úshin jabdyq jetkizýshilerimen iskerlik qatynastardy jolǵa qoıý salasynda belgili bir jetistikterge qol jetkizdik. Atap aıtqanda, jabdyqtar men materıaldardy jetkizýdiń jańa baǵdarlyq joldary qalyptasýda. Geosaıası jaǵdaıdyń qalypqa kelýi tutynýshylardy kórsetiletin qyzmetterdiń ońtaıly nusqalaryn sapasy men quny boıynsha tańdaýyna múmkindik beredi. Qazaqstannyń munaı qubyry kóligi salasyndaǵy ulttyq operatory «QazTransOıl» aksıonerlik qoǵamynyń qyzmetteri óskeleń suranysqa saı keledi jáne aksıonerlerge utymdy, ınvestorlar úshin tartymdy bolyp qala beredi.
Almas OŃǴARSYNOV,
«QazTransOıl» AQ bas dırektorynyń korporatıvtik basqarý jónindegi orynbasary
