Kollajdy jasaǵan Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Qylmystyq toptyń jas qyzdardy quryqtaryna túsirý tásili óte qarapaıym. Ol úshin ákkiler áleýmettik jeliniń múmkindigin jaqsy paıdalanǵan. Uıymdasqan qylmystyq top «VKontaktede» elimizdiń túrli qalalaryna jumysqa qabyldaý júrip jatqany týraly jarnama jarııalap otyrǵan. Ásirese boıjetkenderdi «óte qolaıly eńbek jaǵdaıy jasalǵan», «jalaqysy joǵary» degen jarnamalarymen «baýlap alǵan». О́tirikterine senip qalǵan qyzdardyń aldynda biraz «abyroı jınap alǵannan» keıin qaskóıler qurbandarynyń qujattaryn tartyp alyp, ózderin jezókshelikpen aınalysýǵa májbúrlegen. Osylaısha, qyzdardy úsh qalanyń jaldamaly páterleri, saýnalary men qonaqúılerinde saýdalaǵan top «tiri taýarlaryn» bir-birimen almastyryp, túsken tabysty ózara bólisip kelgen.
Qarsylyq tanytyp, aıtqandaryna kónbegenderdi soqqyǵa jyǵyp, zorlyq-zombylyq kórsetkenderimen qoımaı, bopsalap, oıdan shyǵarǵan aıyppuldaryn salǵan. Munymen shektelmegen álgiler «minez kórsetken» qyzdardy esirtki qoldanýǵa da májbúrlegen. Qazir jeńgetaılyqpen aınalysqandardyń bári qamaýda otyr. Bul jóninde IIM resmı aqparat ta jarııalady. Alaıda bizdi jaǵdaıy jaqsy jumysqa turyp, joǵary jalaqy tabamyn dep júrip májbúrli túrde jezókshelik jolǵa túsken jas qyzdardyń endigi taǵdyry ne bolady degen suraq mazalaıdy.
IIM-niń málimetine súıensek, jyl basynan beri elimizde adam saýdasyna qatysty 51 qylmys tirkelgen eken. Onyń ishinde 7 oqıǵa Qylmystyq kodekstiń 128-baby, ıaǵnı adam saýdasyna qatysty bolsa, 6 is kámeletke tolmaǵandy jezókshelikpen aınalysýǵa tartý boıynsha qozǵalǵan.
IIM Uıymdasqan qylmysqa qarsy kúres departamentiniń basshysy, polısııa polkovnıgi Qanat Nurmaǵambetovtiń aıtýynsha, sońǵy segiz aıda ishki ister organdary Qylmystyq kodekstiń 135-baby kámeletke tolmaǵandy satý boıynsha – 4, 308-bap jezókshelikpen aınalysýǵa tartýǵa qatysty – 5, 309-bappen, ıaǵnı jezókshelikpen aınalysý úshin prıtondar uıymdastyrý nemese ustaý boıynsha 27 oqıǵa áshkerelegen.
«Elimizde adam saýdasyna, ásirese áıelder men balalardy satýdyń aldyn alýǵa erekshe den qoıylyp otyr», degen polısııa polkovnıgi bul baǵytta qolǵa alynǵan is-sharalardy, naqty aıtqanda zańnamalyq turǵydan jasalǵan naqty qadamdardy atap ótti.
IIM ókiliniń sózine qaraǵanda, qazirgi tańda Qazaqstan adam quqyqtary salasyndaǵy 60-tan astam kópjaqty sharttyń qatysýshysy. Bul sharttardyń 13-i halyqaralyq konvensııa bolyp sanalady. «Sharttar men kelisimderdiń mazmuny quldyqtyń qazirgi zamanǵy nysandaryna qarsy is-qımylǵa tikeleı baılanysty. Mundaı qujattardyń ishinde balalardy saýdalaýǵa, balalar jezóksheligine jáne balalar pornografııasyna qatysty Bala quqyqtary týraly konvensııaǵa fakýltatıvtik hattama, BUU-nyń Adam saýdasyna jáne úshinshi tulǵalardyń jezókshelikti paıdalanýyna qarsy kúres jáne quldyq týraly, sondaı-aq transulttyq uıymdasqan qylmysqa qarsy konvensııalary bar», deıdi Q.Nurmaǵambetov.
Polısııa qyzmetkerleri adam saýdasyna qatysty qylmystardyń ishinde transulttyq uıymdasqan toptardyń zańsyzdyǵyn áshkereleý, quldyqqa túsken qurbandardyń quqyǵyn qorǵaý aıtarlyqtaı kúsh pen kásibılikti ári qarajatty qajet etetinin jasyrmaıdy. «Sebebi transulttyq adam saýdasyna baılanysty qylmystardy ashýda sheteldik quqyq qorǵaý organdarymen tikeleı jumys isteýge týra keledi. Ol úshin, árıne, eń aldymen ýaqyt jáne ózara yntymaqtastyqty reglamentteıtin úkimetaralyq jáne vedomstvoaralyq kelisimder qajet», deıdi departament basshysy.
«Jedel izdestirý, jedel anyqtamalyq, krımınalıstıkalyq jáne muraǵattyq aqparatpen almasý; suraý salýlar men tapsyrmalardy oryndaý; prokýrordyń sanksııasyn talap etpeıtin jedel izdestirý is-sharalary men tergeý áreketterin, iri aýqymdy jedel aldyn alý jáne arnaıy operasııalardy júrgizý – osylardyń barlyǵy aıtýǵa ońaı bolǵanymen tyńǵylyqty daıyndyqty, kásibı biliktilik pen myqty zańnamalyq bazany talap etedi. Máselen, qylmysqa qarsy kúreste shekara mańyndaǵy elderdiń quqyq qorǵaý organdarymen yntymaqtastyq qoldanystaǵy kelisimder men qylmysqa qarsy kúrestiń 2019-2023 jyldarǵa arnalǵan memleketaralyq birlesken sharalary sheńberinde júzege asyrylady. Bizde adam saýdasyna qarsy kúresti kúsheıtýge baǵyttalǵan zańnamalyq baza jetkilikti. Búginde adam saýdasy álem elderiniń ózekti máselesiniń birine aınalyp otyr. Sondyqtan bul qylmystyń aldyn alýdy jáne boldyrmaýdy maqsat tutqan mundaı baza qajettigine qaraı jetildirilip otyrady», dedi IIM ókili.
Esterińizde bolsa, 2006 jyly «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine adam saýdasyna qarsy is-qımyl máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» Zań qabyldandy. Bul qujat – elimizdiń adam saýdasyna qarsy kúres jónindegi halyqaralyq mindettemelerdi oryndaý boıynsha jasaǵan alǵashqy qadamynyń biri. Al 2010 jyly Qylmystyq kodekske kámeletke tolmaǵandardy jezókshelikpen aınalysýǵa tartý týraly jańa 134-bap engizildi. Sondaı-aq zańnamaǵa adamdy qanaý, májbúrli eńbek, adamdy qaıyrshylyqpen aınalysýǵa májbúrleý, kommersııalyq emes seksýaldyq qanaý, sondaı-aq kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty eńbek zańnamasyn buzǵany úshin jaýapkershilik uǵymdary engizildi.
Eńbek kodeksinde adam saýdasyna baılanysty, atap aıtqanda, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty qylmysy úshin buryn sottalǵan adamdarmen eńbek shartyn jasasýǵa shekteý qoıyldy. Osy zańnyń 26-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes bilim berý, tárbıeleý jáne damytý, demalysty uıymdastyrý jáne saýyqtyrý, dene shynyqtyrý jáne sport, medısınalyq qamtamasyz etý, áleýmettik qyzmetter kórsetý, mádenıet jáne óner salasyndaǵy uıymdarda adam saýdasy úshin sottalǵandarǵa jumys isteýge jol berilmeıdi.
Sonymen qatar adam saýdasy, kámeletke tolmaǵandy jezókshelikpen aınalysýǵa tartý, kámeletke tolmaǵandardy satý, jezókshelikpen aınalysýǵa tartý jáne jezókshelikpen aınalysýǵa arnalǵan prıtondar uıymdastyrý nemese ustaý jáne jeńgetaılyq boıynsha jaza kúsheıtilip, qos taraptyń tatýlasý múmkindigi múlde alynyp tastaldy. Búginde adam saýdasyna baılanysty qylmystar úshin Qylmystyq kodekstiń 8 babynda, atap aıtqanda 116, 125, 126, 128, 134, 135, 308-baptarynda qylmystyq jaýapkershilik kózdelgen. Eń aýyr jaza merzimi – 18 jylǵa deıin bas bostandyǵynan aıyrý jáne múlkin tárkileý.
Q.Nurmaǵambetovtiń aıtýynsha, IIM B.Beısenov atyndaǵy Qaraǵandy akademııasy adam saýdasyna qarsy kúres boıynsha jyl saıyn 200-ge jýyq maman daıarlap shyǵarady. Budan bólek, jyl saıyn akademııa bazasynda osynshama polısııa qyzmetkeri, onyń ishinde jedel ýákilder, kóshi-qon, ıývenaldyq polısııa men kezekshi bólimderdiń ınspektorlary biliktiligin arttyrady.
«Elimizde adam saýdasyna baılanysty qylmystardyń aldyn alý, boldyrmaý jáne olarǵa qarsy kúres jónindegi is-sharalar jospary daıyndalǵan. Qujat sheńberinde adamdardy zańsyz áketýge, ákelýge jáne satýǵa qarsy kúres máseleleri jónindegi vedomstvoaralyq komıssııa jumys istep keledi. Sondaı-aq 2020 jyldan beri oblystyq departamentter men úkimettik emes uıymdar arasynda yntymaqtastyq týraly memorandýmdar jasaldy. Jyl saıyn júıeli ótkizilip turatyn aksııalar taǵy bar. Tizbelep otyrǵan bul jumystardyń barlyǵy adam saýdasyn aýyzdyqtaý úshin jasalyp jatqan sharýalardyń bir parasy ǵana. Alaıda áıelderdiń álsizdigin, jetkinshekterdiń qorǵansyzdyǵy men quqyqtyq saýatsyzdyǵyn «utymdy» paıdalanyp otyrǵan qylmyskerler zaman talabyna saı amal-aılalaryn da san qubyltyp otyr», deıdi polısııa polkovnıgi.
TÚIIN. «Eń uıat qylmystardyń biri» sanalatyn adam saýdasynyń jahandyq máselege aınalǵany qazirgi tańda búkil álemdi alańdatyp otyr. Jynystyq qanaý men májbúrli eńbek jyl saıyn mıllıondaǵan adamnyń taǵdyryn kúıretip ketedi. Eń ókinishtisi, adam saýdasynyń árbir besinshi qurbany – balalar.
