Tuqym sharýashylyǵyndaǵy túıtkil

Árıne, ishki naryqtaǵy azyq-túlik baǵasynyń turaqsyzdyǵyna álemdik oqıǵalardyń shıelenisýi de áser etip jatyr. Ásirese kórshi Reseı men batys elderi arasyndaǵy áskerı jáne ekonomıkalyq teketires dúnıe júziniń saýda naryǵyna keri yqpalyn tıgizýde. Budan eksportqa ıek artqan damýshy elder zardap shegip otyr. Sonyń bir kórinisin astyq naryǵynan baıqaýǵa bolady. Bul jerde tek nan jáne nan ónimderiniń óndirisi qınalyp otyrǵan joq, aýyl sharýashylyǵynyń birneshe salasy turalaýdyń az-aq aldynda tur eken. Máselen «Atameken» kásip­ker­ler palatasyna shaǵymdanǵan otan­dyq óndirisshiler bıdaı baǵasynyń 40 paıyzǵa deıin kúrt ósýinen elde­gi naýbaıhanalar ǵana emes, qus shar­ýa­shy­lyǵy da zııan shegip otyr­ǵa­nyn aıtýda. Bularǵa sút fermasyn ashyp, et pen sút daıyndap otyrǵan sharýalar da qosylyp jatyr.

– Qus fabrıkalarynyń ıeleri qazir úlken másele kóterip otyr. О́ıtkeni bı­daıdyń baǵasy osydan 2 apta bu­ryn 120 teńge bolsa, búginde 180 teń­gege ósip ketti. Bul prob­lema bizdiń ká­sip­kerlerdi qatty alań­­da­tý­da. Reseı 15 naýryzdan bastap qant pen astyq eksportyna ty­ıym saldy. Shekteý birneshe aıǵa jalǵasady. Mundaı shuǵyl she­shim­nen elimizdiń naýbaıhanashylary shı­kizat tapshylyǵyna ushyrady. Eger biz sheshim qabyldap, eksport má­se­lesin ýaqytsha jaýyp, shekteıtin bol­saq, ishki naryqta baǵa túsedi. Bú­ginde Qazaqstan Ortalyq Azııa el­de­ri­ne astyq jetkizip otyr. Biraq dál qazirgi jaǵdaıda oǵan kvota engizý nemese túbegeıli tyıym salý qajet, – deıdi «Atameken» ulttyq palatasy basqarma tóraǵasynyń mindetin atqarýshy Narıman Ábilshaıyqov.

Alaıda bul eldegi astyq ónimderi­niń baǵasyn turaqtandyrý men azyq-túlik tapshylyǵynyń aldyn alatyn jol emes. Máseleni áriden qozǵap, naqty jumys istelmeı ilgeri basýymyz qıyn. Muny kúni keshe Almaty oblysyna jumys saparymen kelip, tuqym sharýashylyǵyna arnalǵan jıynǵa qatysqan senator Aqylbek Kúrishbaev aıtty.

– Otandyq aýyl sharýashylyǵy ónimderi baǵasynyń joǵary bolýy deldaldardyń kóptiginen ǵana emes, sonymen birge ónimderdiń ózin­dik qunynyń joǵary bolýyna da baılanysty. Tabıǵı-klımattyq jaǵ­daı­lary birdeı elderge qaraǵanda Qazaq­standa aýyl sharýashylyǵy da­qyl­darynyń ónimdiligi áldeqaıda tó­men. Bizdegi ónimdiligi joǵary jáne qur­ǵaqshylyqqa tózimdi sorttar men býdandardyń jetispeýshiligi – osynyń basty sebebi dep sanaımyn, – dedi senator Aqylbek Kúrishbaev.

Almaty oblysynyń Irgeli aýylyn­­da ornalasqan Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynda ótken kezdesý barysynda otandyq jáne sheteldik jetekshi ǵalymdar elimizdegi seleksııa men tuqym sharýashylyǵyn jedel damytý úshin qandaı sharalar qoldaný kerektigin de talqylady. Sarapshylar sheteldik úzdik seleksııalyq jańa­lyq­tardy transfertteý jáne beıim­deýge baılanysty elimizdiń soltús­ti­ginde – Baraev atyndaǵy astyq sharýa­shylyǵynyń ǴО́O bazasynda jáne ońtústiginde – Qazaq eginshilik jáne ósimdik sharýashylyǵy ǵylymı-zert­teý ınstıtýtynyń bazasynda qa­zir­gi zamanǵy jáne molekýlıarlyq bıologııa ádisteri negizinde otandyq sorttar men býdan shyǵaratyn eki selek­sııalyq ortalyqty jedel túrde qurý­dy usyndy.

Jıynda elimizdiń tuqym sharýashy­ly­ǵy tyǵyryqqa tirelip turǵany da aıtyldy. Ǵalym, senator Aqylbek Kúrish­baevtyń aıtýynsha, qazirgi ýa­qyt­ta qoldanystaǵy sorttyq tuqym­dar­dyń 60 paıyzy, al birqatar aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń 100 paıyzy shetelden, kóbinese Reseıden ákelinedi eken. Sáıkesinshe, bul el­de­gi azyq-túlik qaýipsizdigine qater tón­di­retin jaǵdaı.

– Sanksııalyq teketirestiń qazirgi jaǵdaıynda áriptesterimiz suryptyq tuqym eksportyn toqtatatyn bolsa, onda Qazaqstannyń aýyl sharýa­shy­lyǵy sapaly tuqym materıalynsyz qalýy múmkin. Otandyq tuqym sharýa­shy­lyǵynda qalyptasqan jaǵdaıdan shyǵýdyń jalǵyz joly – qazirgi za­manǵy seleksııalyq ortalyq qurý. Joǵary ónimdi jáne qurǵaqshylyqqa tózimdi, jergilikti aýa raıyna beıim­delgen ózimizdiń sorttarmen aýyl sharýashylyǵy óndirisindegi turaq­ty­lyq pen ónimdilikti arttyrýda aı­tar­lyqtaı serpilis jasaı alamyz. Otandyq ǵalymdar sheteldik árip­tes­ter­men birlese otyryp, Úkimet tarapynan tıisti memlekettik qoldaýdy talap etetin seleksııalyq ortalyqtar qurý baǵdarlamasyn ázirleýge da­ıyn, – dedi jıyndaǵy sózinde Senat depýtaty.

Almaty oblysy