Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlysy №380

2014 jylǵy 18 sáýir,  Astana, Úkimet Úıi Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasyn bekitý týraly Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń tıimdi júıesin qurý jáne uzaq merzimdi kezeńge arnalǵan retteý saıasatyn qalyptastyrý maqsatynda Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti qaýly etedi: 1. Qosa berilip otyrǵan Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń 2020 jylǵa deıin tujyrymdamasy bekitilsin. 2. Osy qaýlynyń oryndalýyn baqylaý Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstr Keńsesine júktelsin. 3. Osy qaýly alǵashqy resmı jarııalanǵan kúninen keıin kúntizbelik on kún ótken soń qoldanysqa engiziledi. Qazaqstan Respýblıkasynyń Premer-Mınıstri K.MÁSIMOV. Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń 2014 jylǵy 18 sáýirdegi №380 qaýlysymen bekitilgen Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń 2020 jylǵa deıingi tujyrymdamasy 1. Qazaqstanda kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdi damytý paıymy Osy Tujyrymdama kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý paıymyn, onyń negizgi tásilderin aıqyndaıdy jáne osy baǵytta 2020 jylǵa deıin odan ári damýdy qamtamasyz etýge baǵyttalǵan. Osy Tujyrymdamada halyqaralyq tájirıbe negizinde zańdardyń qoldanystaǵy jáne jańadan engiziletin normalarynyń jáne ekonomıkany retteý quraldarynyń retteýshilik yqpalyn jarııa taldaýdyń jáne onyń negizinde atalǵan quqyqtyq normalardy qabyldaý salasynda áreket etetin jeke kásipkerlik sýbektileri birlestikteriniń normatıvtik quqyqtyq aktilerdi kelisýin engizýdiń ortalyqtandyrylǵan júıesin turaqty negizde qurý boljanady. Bul rette, tutynýshylarǵa shyǵyn keltirgen buzýshylyqtar úshin kásipkerlerdiń jaýapkershiligin bir mezgilde arttyra otyryp, kásipkerlik qyzmetti retteýdiń jekelegen memlekettik fýnksııalaryn bıznes ortaǵa berý múmkindigi kózdeledi. Sondaı-aq, Tujyrymdamany iske asyrý táýekelderdi basqarý júıelerin odan ári jetildirýdi jáne memleket pen bıznestiń ózara qarym-qatynasynyń jeke kásiporyndardyń óndiris prosesi men ishki qyzmetine aralaspaýdy jáne memlekettik baqylaýdyń túpki ónimniń sapasy men qaýipsizdigine ǵana baǵyttylyǵyn belgileıtin jańa qaǵıdattaryn engizýdi; tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý qoǵamdyq uıymdaryn ınstıtýsıonaldyq kúsheıtýdi, olarǵa qoıylatyn talaptardy arttyrýdy, qyzmettiń ashyq tetikterin ázirleýdi, tutynýshylardyń tutynatyn ónimniń sapasy men qaýipsizdigi týraly habardar etilýin joǵarylatý máselelerin pysyqtaýdy boljaıdy. Qazaqstandaǵy kásipkerlik qyzmettiń rettelýin taldaý Jeke kásipkerlikti damytý jáne ınvestısııalardy tartý úshin qolaıly ortany qurý 1990 jyldardan bastap burynǵy sosıalıstik bloktyń barlyq elderiniń aldynda turǵan mindet bolyp tabylady. HH ǵasyrdyń sońy batys elderinde memlekettik retteý júıelerin qaıta qaraý jáne qoldanystaǵy tásilder men paıdalanatyn praktıkalardy damytýmen sıpattaldy. Ol kezde josparly ekonomıkadan naryqtyq ekonomıkaǵa tıimdi kóshýdiń halyqaralyq tájirıbesi, sondaı-aq damyǵan naryqtyq ekonomıkalarda retteýshi ortany reformalaýdyń jalpyǵa ortaq praktıkasy bolǵan joq. Qazaqstanda kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý júıesi jańa naryqtyq jaǵdaılarda quryldy. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda jeke menshik qatynastaryn, azamattyq qoǵam men kásipkerlik erkindigin retteıtin quqyqtyq baza damydy. Memlekettik organdar problemalardy olardyń týyndaý shamasyna qaraı jańa retteýshi quraldardy engize otyryp sheshti. Osyǵan oraı, ruqsat berý quraldaryna basymdyq berildi. Ruqsattar ákimshilendirý turǵysynan eń qarapaıym qural bolyp tabylady, biraq joǵary jemqorlyq táýekelderge ushyraıdy. Bul rette retteý sýbektileri retindegi kásipkerler úshin ruqsattardy engizý naryqqa kirýde eleýli kedergige aınalady. Al kúrdeli jáne keıde oryndalmaıtyn talaptar bolǵan jaǵdaıda, mundaı kedergini shaǵyn bıznes eńsere almaıdy. Kásipkerlik qyzmetti retteýdi yqtııarly engizýdi shekteý qajettiligin túsine otyryp, memleket memlekettik retteý tıimdiligin arttyrýǵa baǵyttalǵan reformalar júrgizdi. 2006 jyly «Jeke kásipkerlik týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy, onda memlekettik organdar janynan saraptamalyq keńester qurý kózdelgen. Nátıjesinde bıznestiń ortalyq memlekettik, jergilikti ókildi jáne atqarýshy organdar janynda qurylǵan saraptamalyq keńester arqyly normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleýge qatysýǵa múmkindigi bar. Sonymen birge, «Jeke kásipkerlik týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda jeke kásipkerlikti memlekettik qorǵaý jáne qoldaý qaǵıdalary, mólsherlikti aıqyndaý krıterııleri jáne taǵy basqalar kózdelgen. 2007 jyly «Lısenzııalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańy qabyldandy, onda lısenzııalanatyn qyzmet túrleriniń tolyq tizbesi men lısenzııalaýdyń jańa qaǵıdalary bekitildi. 2011 jyly lısenzııalar alý kezinde barlyq memlekettik organdarmen kelisýge «jalǵyz tereze» qaǵıdaty engizildi, «únsizdik – kelisý belgisi»barlyq ruqsattarǵa qoldanyldy. Sondaı-aq lısenzııalardy berýdiń biregeı merzimi – 15 jumys kúni, usynylǵan qujattar jınaǵynyń túgeldigin tekserýge eki kúndik merzim belgilendi, qujattardy mindetti notarıaldy rastaý joıyldy. 2012 jyly barlyq lısenzııalardy berý elektrondyq formatqa aýystyryldy, azamattardyń ómiri men densaýlyǵyna tikeleı tónetin qaýippen baılanysty emes, aqparattyq sıpattaǵy, joǵary qaterlerden qaýipsizdikti qamtamasyz etýge áser etpeıtin ruqsattar úshin habarlamalyq tártip engizildi. Kásipkerlik sýbektilerine qatysty memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdyń mańyzdy reformasy 2011 jyly «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańyn engizý bolyp tabylady, onda memlekettik organdardyń baqylaý jáne qadaǵalaý qyzmetin júzege asyrýdyń biryńǵaı qaǵıdattary bekitildi. Memlekettik organdardyń norma shyǵarý qyzmetiniń ashyqtyǵyn, bıznestiń normatıvtik quqyqtyq aktilerge erkin qoljetimdiligin, sondaı-aq quqyqtyq bilimdi joǵarylatý maqsatynda bızneske qoıylatyn mindetti talaptardy bekitetin memlekettik organdardyń vedomstvolyq aktileriniń deńgeıin Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlylary, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń jarlyqtary men zańdar deńgeıine deıin joǵarylatýdy kózdeıtin túzetýler engizildi. Kórsetilgen normany iske asyrý úshin 251 normatıvtik quqyqtyq akti Qazaqstan Respýblıkasy Úkimetiniń qaýlylary deńgeıine joǵarylatyldy. 2012 jyly shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine qatysty olarǵa memlekettik tirkeý kúninen bastap úsh jyl ishinde josparly tekserý júrgizýge tyıym salyndy. Tutastaı alǵanda, júrgizilgen reformalar qorytyndysy baqylaýshy organdardyń bızneske qysymynyń azaıýy bolyp tabylady. Budan basqa, sońǵy jyldary kásiporyndy ashý, salyq salý, ınvestorlardy qorǵaý sııaqty salalarda reformalar júrgizildi. Sońǵy ýaqytta Qazaqstanda qabyldanatyn normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń retteýshilik yqpalyn taldaýdyń jeke elementteri engizildi. Osylaısha, normatıvtik quqyqtyq aktilerdi ázirleý sapasyn qamtamasyz etý, olardyń retteletin salaǵa jáne jemqorlyq táýekelderdi tómendetýge tıgizetin áserin baǵalaý úshin ázirlenetin zańnamalyq aktiler jobalarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq saldaryn baǵalaý ádistemesi engizildi, ol kóp jaǵdaıda retteýshilik yqpaldy taldaý modeline negizdelgen. «Jeke kásipkerlik týraly» Qazaqstan Respýblıkasynyń Zańynda jeke kásipkerlik sýbektileriniń normatıvtik quqyqtyq aktilerdi engizýge baılanysty shyǵyndaryn esepteý qajettiligi kózdelgen. Qoldanystaǵynormatıvtik quqyqtyq aktilerge quqyqtyq monıtorıng júrgizýdiń tetigi bar. Alaıda, búgingi kúni kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý salasynda mynadaı problemalar bar: 1) ruqsat berý júıesinde – qoldanystaǵy ruqsat berý júıesiniń rettelmegendigi, Qazaqstannyń ruqsat berý tájirıbesinde táýekelderdi basqarý júıesiniń qoldanylmaýy, ruqsat berý qujattary sanynyń baqylaýsyz turaqty ósýi, ruqsat berý zańnamasynyń kúrdeliligi, berilgen ruqsattar boıynsha jaǵymsyz saldar úshin sheneýnikterge jaýapkershiliktiń júktelmeýi, júrgizilip jatqan reformalardyń tıimdi júzege asyrylmaýy; 2) memlekettik baqylaý jáne qadaǵalaý – buzýshylyqtardy anyqtaýdyń jáne jazalaýdyń buzýshylyqtardy jasaýdy aldyn alýdan jáne profılaktıkasynan basymdyǵy; memleket tarapynan tekserýge jatatyn talaptardyń kóptigi; olardyń kóbi oryndalmaıtyn, qaıtalanatyn, eskirgen, qarama-qaıshy, negizdelmegen bolyp tabylady; táýekelderdi baǵalaý júıesiniń jetkiliksiz iske asyrylýy. Memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdy júzege asyrý qaǵıdattarynyń biri quqyq buzýshylyqtyń aldyn alýdyń jazalaýdan basymdyǵy bolyp tabylady. Alaıda, buzýshylyq jaǵdaıynda qoldanylatyn sanksııalar, kóp jaǵdaıda, aldyn alý emes, aıyppul, sondaı-aq qaıtalama tekserý bolyp tabylady. Aıyppul sanksııalaryn qoldanýdyń joǵary paıyzy halyqaralyq praktıkada jaqsartý qajettiligi týraly habarlamany paıdalaný keń qoldanylyp júrgenine qaramastan, aıyppuldardyń mardymsyz buzýshylyqtarǵa da qoldanylatynyn kórsetedi. Mundaı praktıka sanksııalar buzýshylyqtyń mańyzdylyǵyna qatysty qoldanylmaıtyndyǵyn kórsetedi; bıznestiń ózin-ózi retteýi – bıznes-ortada ózin-ózi retteýge jaqsy negiz bolatyndaı damyǵan básekelestiktiń joqtyǵy, ózin-ózi retteý elementteri bar salalar tolyq kólemde ózin-ózi retteýge áli daıyn bolmaýy, Qazaqstan Respýblıkasynyń ózin-ózi retteıtin uıymdar týraly zańnamasynyń jetilmegendigi; norma shyǵarý – norma shyǵarý qyzmetinde talqylaýdyń uıymdastyrylǵan alańynyń joqtyǵy, zań jobalarynyń ǵana áleýmettik- ekonomıkalyq saldaryn taldaý júzege asyrylatyn ǵylymı ekonomıkalyq saraptamanyń júrgizilýine baılanysty qoldanystaǵy retteýshilik yqpaldy taldaý júıesiniń tıimsizdigi, bıznestiń norma shyǵarý prosesine qatysý tıimsizdigi, sondaı-aq memlekettik organdardyń (ázirleýshilerdiń) bıznes-qoǵamdastyqtyń pikirin eskerýge formaldy túrde qaraýy; tehnıkalyq retteý – qoldanystaǵy normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń kóptigi jáne olarda silteýshi normalardyń bolýy talaptardyń qaıtalanýyna, normatıvtik-tehnıkalyq qujattardyń biryńǵaı qorynyń, sondaı-aq memleket tarapynan baqylaýdyń bolmaýyna ákeledi. Normatıvtik-tehnıkalyq qujattardyń biryńǵaı qorynyń bolmaýy múddeli tulǵalarǵa tolyq, naqty jáne ýaqtyly aqparat bermeıdi, bul ákimshilik kedergi bolyp tabylady jáne nátıjesinde bıznestiń normatıvtik qujattarmen jedel tanysý, sondaı-aq berilgen talaptardy saqtaýǵa múmkindigi joq, bul naryqtyq ekonomıka jaǵdaıynda ekonomıka salalarynyń damýyn tejeıdi. Kórsetilgen problemalardyń basym bóligin engiziletin jáne qoldanystaǵy retteý quraldarynyń retteýshilik yqpalyn taldaýdy engizý arqyly sheshýge bolady, sebebi retteýshilik yqpaldy taldaý jalpy memlekettik retteýdiń sapasyn joǵarylatady jáne onyń tıimdiligin baǵalaýǵa múmkindik beredi, sondaı-aq memlekettik retteýdi memlekettik saıasatty iske asyrýdyń búkil spektri boıynsha jetildirýdiń jetkilikti quralyn usynady. Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń 2009 jylǵy 24 tamyzdaǵy № 858 Jarlyǵymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasynyń 2010 jyldan 2020 jylǵa deıingi kezeńge arnalǵan quqyqtyq saıasat tujyrymdamasyna sáıkes kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý arqyly kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýda kópshilik jáne jeke múddelerdiń teńgerimdiligine qol jetkizý Qazaqstan Respýblıkasynyń Kásipkerlik kodeksin qabyldaý arqyly múmkin bolady, onda kásipkerlik sýbektileri qatysatyn qatynastardy memlekettik retteýdiń mynadaı bazalyq qaǵıdattary bekitiletin bolady: 1) jeke kásipkerlik erkindiginiń kepildigi (Qazaqstan Respýblıkasynyń zańnamasynda tyıym salynbaǵan qyzmettiń kez kelgen túrlerin júzege asyrýǵa ruqsat etilgen) jáne ony qorǵaý men qoldaýdy qamtamasyz etý (jeke kásipkerliktiń erkindigi qaǵıdaty); 2) barlyq kásipkerlik sýbektileriniń kásipkerlik qyzmetti júzege asyrýdaǵy teńdigi (kásipkerlik sýbektileriniń teńdik qaǵıdaty); 3) kásipkerlik sýbektileriniń menshigine qol suǵylmaýy jáne onyń qorǵalý kepildigi (menshikke qol suqpaý qaǵıdaty); 4) Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasynyń jáne oǵan sáıkes qabyldanǵan normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń sheginde kásipkerlik sýbektileriniń áreketi (zańdylyq qaǵıdaty); 5) shaǵyn kásipkerlikti qoldaý men ony damytýdy qosa alǵanda, kásipkerlik qyzmetti yntalandyrý (kásipkerlik qyzmetti yntalandyrý qaǵıdaty); 6) kásipkerlik sýbektileriniń normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń jobalaryn, halyqaralyq sharttardyń mátinderin jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń kásipkerlik múddelerin qozǵaıtyn ózge de mindettemelerin saraptaýǵa qatysýy (norma shyǵarýǵa qatysý qaǵıdaty). Osylaısha, Qazaqstan Respýblıkasynyń Kásipkerlik kodeksi de kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý máselelerin retteıtin normalar júıelenetin zańnamalyq akti bolady. Álemdik tájirıbe men kúshti jáne álsiz jaqtardy eldik salystyrmaly taldaý Halyqaralyq tájirıbeni taldaı otyryp, 80-jyldardyń sońynan bastap belgili bir dárejede paıdalanyp kelgen úsh modeldi bólip kórsetýge bolady. Birinshisi túbegeıli ekonomıkalyq yryqtandyrý modeli, bul eń úlken oń ózgeristerge alyp kelgen jáne 2008 jylǵy daǵdarysqa deıin sózsiz tabysty bolyp baǵalanǵan eń jarqyn model. Mundaı model Baltyq óńiri, Shyǵys Eýropa elderinde jáne Qytaıda iske asyrylǵan bolatyn. Qoǵamdyq-saıası konsensýstyń, al Qytaıda el basshylyǵynyń myqty saıası erkiniń bolýy bılik organdaryna zańnamalyq jáne retteýshilik bazany jyldam ózgertýge, ınvestısııalar aǵynyn aıtarlyqtaı arttyrýǵa jáne tez damıtyn naryqtyq ekonomıkaǵa kóshýdi júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Reformalanatyn júıelerdiń bastapqydan turaqsyz bolýy, josparly ekonomıkanyń qalaı bolǵanda da quldyraýy jáne onymen birge azamattardyń ómir súrý deńgeıi men memleketterdiń ekonomıkalyq áleýetiniń tómendeýi osy modeldiń jalpy sıpattamasy boldy. Basqa sózben aıtqanda, ózgerister bastaldy, júıeler serpindi bola bastady. Mundaı jaǵdaıda túbegeıli reformalar júrgizý ózin-ózi aqtady jáne kútilgen oń nátıjelerge alyp keldi. Ekinshi model damyǵan ındýstrııalyq elderde paıdalanyldy. Ol tıimdilikti baǵalaý, shyǵyndardy azaıtý, naqty sektoraldyq reformalardy qoldaný arqyly retteýdi jetildirý tetikterin qurýmen, tıimsiz retteýge jol bermeýdiń ınstıtýsıonaldyq júıesin qurýmen sıpattalady. Atalǵan modeldiń elementteri 1970 jyldardyń sońynan bastap ekonomıkalyq daǵdarystyń sheshimi retinde paıdalanyla bastady. HH ǵasyrdyń sońyna qaraı bul model Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń, Eýropalyq Odaqtyń qujattarymen, Amerıka Qurama Shtattarynyń, Batys Eýropanyń kóptegen elderiniń, Avstralııa men Jańa Zelandııanyń ishki zańdarymen kodtaldy. Reformalanatyn júıelerdiń basynan bastap turaqty bolýy bul modeldiń jalpy sıpattamasy boldy. Daǵdarysqa qaramastan, halyqtyń ómir súrý deńgeıi kúrt tómendegen joq, qarym-qatynastar men basqarý júıesiniń ómirge ıkemdiligi kúmán týdyrǵan joq. Basqasha aıtqanda, júıeler tepe-teńdik jaǵdaıynda boldy. Mundaı jaǵdaılarda túbegeıli reformalardy júrgizý qajettiligi bolǵan joq. Úshinshi model josparlanǵan saıasat emes, jartylaı sharalardyń, deklarasııalardyń jıyntyǵymen jáne buryn qabyldanǵan sheshimderden aýytqýmen sıpattaldy. Mundaı praktıka belgili bir dárejede burynǵy Keńes Odaǵynyń kóptegen elderinde qalyptasty. Mundaı jaǵdaıda bılik organdary qaǵıdalardy oryndaý múmkindigine mán bermeı, olardy «óz yńǵaıyna qaraı» beıimdedi. Jeke bıznes mundaı sharttarǵa beıimdelip, ishinara kóleńkege ketti. Bıznes-orta jańa qatysýshylar úshin kútilmegen jáne aıtarlyqtaı qymbat boldy. Ýaqyt óte kele mundaı júıe turaqtala tústi. 20 jylda belgili bir tepe-teńdik qalyptasty, bul jaǵdaıda belgili bir ózgeris jasaý talaby burynǵy mártebeni saqtap qalý talabymen teńdestiriledi. О́kinishke oraı, atalǵan tepe-teńdik azamattardyń kópshiligi úshin de, memleket múddeleri úshin de tıimsiz bolyp keletin jaǵdaıda ornatylady. Birinshi modelde iske asqan reformalar olardy joǵaryda atalǵan tepe-teńdik baıqalatyn elderde paıdalaný kezinde kóp jaǵdaıda iske aspaıdy. Onyń sebebi – bılik organdary ókilderiniń de, bıznestiń de olardy sońyna deıin jetkizýge yntaly bolmaýy. Qazaqstannyń Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń basqa elderinen aıyrmashylyǵy keıbir túbegeıli reformalardyń táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary tabysty ótkizilýi bolyp tabylady. Osy turǵydan Qazaqstannyń Ortalyq Eýropanyń elderimen jáne Qytaımen biraz uqsastyǵy bar. Atalǵan reformalardyń tabysty ótýi, paıdaly qazbalardyń bolýy ekonomıka men halyqtyń ál-aýqatynyń ósýine alyp keldi. Sonymen qatar, Qazaqstan ekonomıkasy tolyǵymen yryqtandyrylǵan, al bıznesti júrgizý sharttary eń úzdik álemdik úlgilermen salystyrýǵa keledi dep aıtýǵa áli de erte. Búgingi tańda qalyptasqan jaǵdaıda, Qazaqstan Respýblıkasynda reformalardy júrgizý úshin eń qolaıly model damyǵan ındýstrııalyq memleketterde synalǵan ekinshi model bolyp tabylady. Basqa sıpattalǵan modelderge qaraǵanda, bul model nysanaly memlekettik saıasatty qalyptastyrýdy, ony ınstıtýsıonaldyq qamtamasyz etýdi jáne kezeń-kezeńmen engizýdi kózdeıdi. Al núktelik jáne logıkalyq aıaqtalǵan reformalar kútiletin nátıjege alyp kelmeıdi. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý ınvestısııalyq saıasatpen, ınfraqurylym men adamı kapıtaldy damytý saıasatymen, kredıt-qarjy saıasatymen qatar memlekettiń ekonomıkalyq damýynyń jalpy saıasatynyń bir bóligi bolyp tabylady. Memlekettik retteýdiń maqsattary jıi taza ekonomıkalyq saıasat sheńberinen tys shyǵatyndyqtan jáne azamattar men qoǵamnyń qaýipsizdigine jáne memlekettiń turaqtylyǵyna áser etetindikten, kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýge bar baılanystar men yqpaldardy eskere otyryp, jalpy memlekettik saıasattyń ıntegraldyq bóligi retinde qaraý kerek. Kásipkerlik qyzmetti retteý saıasaty paıdalanylatyn quraldar jıyntyǵymen erekshelenedi. Damyǵan ındýstrııalyq elderde teńgerimdelgen memlekettik saıasatty tabysty ázirleý jáne engizý birneshe bastapqy faktorlarǵa táýeldi boldy jáne táýeldi bolyp keledi. Mundaı faktorlarǵa, eń aldymen, bılik organdarynyń júıesimen basqarylýy, olardyń tıimdiligi men kásibıligi, memleketterdiń joǵary basshylyǵy saıası baǵdarynyń sabaqtastyǵy, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń damyǵan júıesiniń bolýy, bılik organdarynyń ashyq túrde esep berýi men baqylaýda bolýynyń pármendi júıesi, ekonomıkanyń jeke sektorlarynda iri bıznes pen bılik organdary múddeleriniń ortaq bolmaýy jatady. Atalǵan faktorlarǵa barabar nazar aýdarmaýdyń jaqsy mysaly retinde 2008 jylǵy qarjy jáne ekonomıkalyq daǵdarysqa qarsy áreket etý sharasy retinde keıbir elderdiń tájirıbesin keltirýge bolady. Osy daǵdarystyń paıda bolýynyń ózi Amerıka Qurama Shtattary bılik organdarynyń iri qarjy uıymdary men olardyń ıpotekalyq kredıtterdi berý máselelerin sheshetin retteý uıymdary múddeleriniń tutasý máselesine jetkiliksiz nazar aýdarýyna baılanysty bolyp otyr. Bankter men olardy retteý organdary múddeleriniń osyndaı tutasýy Islandııanyń qarjylyq kollapsyna ákep soqty. Portýgalııa, Grekııa, Italııa ekonomıkalarynyń 2008 jylǵy daǵdarystan keıingi nashar jaǵdaıynyń da sebepteri osyndaı jáne bılik organdary júıesiniń basqarylýyna, olardyń tıimdiligi men kásibıligine baılanysty. Qytaıdyń iri qalalaryndaǵy qaýipti ekologııalyq jaǵdaı, kásiporyndar men ınfraqurylym obektilerindegi avarııalylyq bılik organdarynyń qyzmetin pármendi baqylaýdyń bolmaýyna jáne azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń jetkilikti damymaýyna baılanysty. Ekinshi jaǵynan, barlyq atalǵan faktorlarǵa jetkilikti nazar aýdarǵan elder azamattar men qoǵamnyń múddelerin tıisinshe qoldaı otyryp, jetkilikti dárejede ıkemdi jáne básekeles ekonomıkalyq ortany qura aldy, ol ekonomıkalardyń jahandanýy jaǵdaıynda daǵdarystan saqtanýǵa múmkindik berdi. Eń aldymen bul soltústik Eýropa elderine, Kanada men Avstralııaǵa qatysty. Búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik bılik, bıznes jáne azamattar múddeleriniń toǵysynda memlekettik basqarý jáne ózara áreket etý júıesiniń myqty jaqtaryna mynalardy jatqyzýǵa bolady: 1) joǵary jáne orta býyn memlekettik qyzmetshileri kásipqoılyǵynyń birshama joǵary deńgeıi, kóptegen memlekettik organdardaǵy atqarýshy tártiptiń joǵary deńgeıi. Mundaı jaǵdaı Qazaqstan Respýblıkasynda ákimshilik reformany sátti ótkizýdiń jáne basshylyqtyń memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrýǵa nazar aýdarýynyń nátıjesi bolyp tabylady. Táýelsiz Memleketter Dostastyǵynyń basqa elderimen salystyrǵanda, Qazaqstan Respýblıkasynda bolashaq memlekettik qyzmetshilerdi oqytý baǵdarlamalary sátti engizildi; 2) memlekettik basqarý júıesiniń uzaq merzimdi turaqtylyǵy jáne jumys isteýiniń boljamdylyǵy, memlekettik basqarý organdaryn saıası jáne ákimshilik basqarý sabaqtastyǵy; 3) memleket basshylyǵynyń kásipkerlik ortany jáneınvestısııalyq tartymdylyqty jaqsartýdaǵy saıası erki, ekonomıkany ınnovasııalyq damytý jolyna aýystyrý boıynsha deklarasııalanǵan josparlar anyqtaldy, ekonomıkany damytýdyń resýrstyq modelinen birte-birte ketý; 4) ortalyq jáne óńirlik deńgeıde bılik organdarynyń qyzmetin basqarýdyń birshama joǵary deńgeıi; 5) ákimshilik basqarý, avtomattandyrý salalarynda keshendi reformalardy júrgizýdiń, memlekettik bıliktiń jekelegen organdarynda táýekelderdi basqarý júıelerin engizýdiń, ruqsat berý rásimderi men talaptaryna túgendeý júrgizýdiń oń tájirıbesi. Qazaqstan Respýblıkasynda memlekettik basqarý jáne ózara áreket etý júıesiniń búgingi kúngi álsiz tustaryna mynalardy jatqyzýǵa bolady: 1) kásipkerlik jáne kásitik qaýymdastyqtardyń, tutynýshylardyń quqyqtaryn qorǵaý jónindegi azamattar qaýymdastyqtarynyń uıymdastyrýshylyq álsizdigi jáne azdyǵy, azamattyq qoǵam ınstıtýttarynyń álsiz damý deńgeıi jáne osynyń saldarynan atalǵan qaýymdastyqtar men memlekettik basqarý organdary arasyndaǵy iskerlik dıalogtyń bolmaýy; 2) jeke bılik organdarynyń ózderiniń retteý jáne baqylaý salalaryn keńeıtýge ınstıtýsıonaldyq múddeliligi; 3) iri bıznestińqalyptasqan jaǵdaıdy saqtaýǵa, onyń ishinde ekonomıka monopolııasynyń joǵary deńgeıin saqtap qalýǵa múddeliligi. Statýs-kvony saqtaýǵa mundaı qyzyǵýshylyq bızneste básekelestikke jol bermeý jáne belgilengen baılanystardy buzbaý nıetimen túsindiriledi; 4) azamattardyń jeke kásipkerlikti jáne básekelestikti damytý taýarlar men qyzmet kórsetýdiń sapasyn jaqsartatyny, baǵasyn tómendetetini, jumys oryndarynyń sany men eńbekaqyny arttyratyny týraly jetkilikti túrde habardar bolmaýy; 5) keıbir memlekettik bılik organdary qyzmetiniń tıimdiligine, qoıylǵan maqsattarǵa qol jetkizý jáne ilespe shyǵyndardyń arasalmaǵy bóliginde zańnamalyq aktilerdiń talaptaryn engizýge monıtorıng júrgizýdiń pármendi ádisteriniń, memlekettik basqarý jáne retteý problematıkasyna derbes zertteý júrgizý, sondaı-aq memlekettik saıasat pen tıimdilikti engizý praktıkasynyń bolmaýy; 6) jeke bılik organdarynyń qyzmet nátıjeleri boıynsha joǵary turǵan ınstansııalardyń aldynda ashyq túrde turaqty esep berýdiń bolmaýy. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý saıasatyn sapaly iske asyrý úshin onyń ınstıtýsıonaldyq bóligin ozyq álemdik tájirıbege sáıkes naqty qurý qajet. Halyqaralyq tájirıbe shamamen 1980-jyldardyń basynan bastap retteýshi saıasattyń jańa talaptary men rásimderin ázirleýmen jáne engizýmen birge, damyǵan elder atalmysh retteýshilik qadaǵalaý qurylymdaryn jasaı bastaǵanyn kórsetip otyr. Mysaly, Amerıka Qurama Shtattarynda Aqparat jáne retteýshi qatynastar keńsesi (US Office of Information and Regulatory Affairs) 1980 jyly Basqarý jáne bıýdjet keńsesiniń qurylymynda (Office of Management and Budget) qurylǵan bolatyn. Ulybrıtanııada Eń úzdik retteýdiń dırektoraty (The Better Regulation Executive) 2005 jyly quryldy. Nıderlandynyń Ákimshilik kedergiler boıynshakonsýltasııalyq keńesi (Adviescollege Vermindering Administratieve Lasten) 2000 jyly quryldy. Shvesııadaǵy retteýdi jaqsartý jónindegi keńes (Regelradet) 2008 jyly quryldy jáne 2009 jyldan bastap jumys isteı bastady. Germanııada Normalardy baqylaý jónindegi ulttyq keńes (Nationaler Normenkontollrat) 2006 jyly quryldy. Osyǵan uqsas keńester Meksıkada, Avstralııada, Japonııada da bar. Keıbir elderde retteýshilik baqylaý qyzmetin mınıstrlikterdiń departamentteri atqarady. Danııada bul – Qarjy mınıstrliginiń Eń úzdik retteý departamenti, al Fınlıandııada – Ádilet mınıstrliginiń zańnamalyq ınspeksııa bıýrosy, Fransııada – Qarjy mınıstrliginiń Sapa jáne jeńildetý qyzmeti. Gresııada, Belgııada, Irlandııada jáne Koreıada – Premer-Mınıstr keńsesiniń departamentteri. Amerıka Qurama Shtattarynan basqa Ekonomıkalyq Yntymaqtastyq jáne Damý uıymynyń barlyq elderinde retteýshilik qadaǵalaý organynyń qorytyndylary usynymdyq sıpatty bolyp tabylady. Túrli elderde atalǵan organdar keıinnen evolıýsııaǵa ushyrady jáne olardy memlekettik basqarý organdarymen tıimdi sınergııaǵa beıimdedi. Sondyqtan búgingi tańda osy organdardyń aldyna qoıylǵan mindetterde, olar oryndaıtyn fýnksııalar men olardyń qurylymynda jáne memlekettik basqarý júıesindegi ornynda keıbir aıyrmashylyqtar bar. Túrli elderde atalǵan qadaǵalaý organdarynyń fýnksııalary mynalardy qamtıdy: 1) retteýshi memlekettik organdarǵa jáne úkimetterge aqparattyq, tehnıkalyq jáne konsýltasııalyq qoldaý kórsetý; 2) norma shyǵarý jáne rásimderdiń oryndalýyn baqylaý, qadaǵalaý máseleleri boıynsha retteýshi memlekettik organdardyń is-qımylyn úılestirý; 3) memlekettiń saıası basshylyǵyna retteýdi baǵalaýdy nemese jańa jáne qaıta qaralatyn retteýdiń talaptary men rásimderin kelisýdi usyný; 4) retteýdi jetildirý, olardy reformalaý, problematıkany taldaý, zertteý júrgizý, memlekettik organdardyń eseptiligin zerdeleý, úkimettik emes uıymdarmen tıisti konsýltasııalardy ótkizý boıynsha usynymdardy ázirleý. Osy Tujyrymdamanyń maqsattary men mindetteri Osy Tujyrymdamanyń maqsaty retteý boljamdy bolatyn, bıznes úshin arzan jáne maqsattarǵa qol jetkizýde tıimdi jáne sybaılas jemqorlyqtan aýlaq bolatyn teńgerimdelgen júıeni qurý arqyly kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń tıimdiligin joǵarylatý bolyp tabylady. Qoıylǵan maqsatqa qol jetkizý mynadaı mindetterdi kezeń-kezeńimen jáne júıeli sheshý arqyly qamtamasyz etiledi: 1) memlekettik baqylaý men qadaǵalaýdy anyqtaý men jazalaýdan profılaktıkaǵa jáne aldyn alýǵa qaıta baǵdarlaý; 2) bıznestiń ózin-ózi retteýin damytý úshin jaǵdaı jasaý; 3) retteýshilik yqpaldy taldaýdyń jáne bızneske qatysty normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń jobalaryn qoǵamdyq talqylaýdyń negizinde norma shyǵarýdy jetildirý; 4) tehnıkalyq retteýdi álemdik praktıkaǵa jáne ıntegrasııalyq prosesterge sáıkes keltirý; 5) zańǵa baǵynyshty minez-qulyqty yntalandyrý maqsatynda shamalas jaýapkershilikti ornatý; 6) tutynýshylardyń qorǵalý deńgeıin arttyrý. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý saıasatyn engizý kezeńderi Úsh negizgi kezeń kózdeledi: 1-kezeń – daıyndyq (2014 – 2016 jj.). Bul kezeńde mynadaı is-sharalardy júrgizý kózdeledi: 1) saıasatty ınstıtýsıonaldyq qamtamasyz etý júıesin qurý; 2) retteýshilik quraldardy tolyǵymen reformalaý. Instıtýsıonaldyq qamtamasyz etý júıesin qurýdyń túıindi elementi konsýltatıvtik-keńesshi organdy jáne onyń Qazaqstan Respýblıkasynyń atqarýshy bıligindegi ornyn aıqyndaý bolyp tabylady. Retteýshi quraldardy reformalaý Qazaqstan Respýblıkasynda qazirdiń ózinde júrgizilýde. Birinshi kezeńdi aıaqtaý úshin baqylaý men qadaǵalaý júıesin reformalaýdy aıaqtaý jáne múmkin bolǵan jerde ózin-ózi retteý júıesin ázirleý jáne ony engizý qajet. 2-kezeń – rásimdik (2016 – 2018 jj.). Bul kezeńde mynadaı is-sharalardy júrgizý kózdelgen: 1) retteýshilik yqpaldy taldaýdy júrgizýge qajetti ádistemelerdi tolyǵymen ázirleý; 2) retteýdi josparlaý, ázirleý jáne qaıta qaraý rásimderin qoldanysqa engizý, qoǵamdyq birlestiktermen dıalog júrgizýdi qamtamasyz etý; 3) memlekettik organdardyń esep berý júıesin qoldanysqa engizý. Ekinshi kezeńde: 1) retteýshilik yqpaldy taldaý ádistemesin; 2) memlekettik organdardyń retteý qyzmeti týraly merzimdi esepterin daıyndaý jáne berý tártibin; 3) standarttyq shyǵyndar ádistemesin ázirleý boıynsha jumys júrgiziletin bolady. Tıisti ádistemelerdi ázirlep, synaqtan ótkizgennen keıin memlekettik qyzmetkerlerge tıisti oqytý júrgiziletin bolady. Tujyrymdamada kózdelgen retteýdi josparlaý, ázirleý jáne qaıta qaraý rásimderin tolyǵymen engizý jáne qoǵamdyq talqylaý rásimderin buljytpaı saqtaýdy qamtamasyz etý qajet. Ekinshi kezeńniń qorytyndy bóliginde retteýdi jobalaý jáne qaıta qaraý boıynsha atqarylǵan jumystar týraly memlekettik organdardyń merzimdi esebiniń júıesi tolyq engiziletin bolady. 3-kezeń – qorytyndylaýshy (2018 – 2020 jj.). Bul kezeńde mynadaı áreketterdi júrgizý kózdeledi: 1) memlekettik organdardyń retteýshilik fýnksııalardy oryndaýyna taldaý júrgizý; 2) memlekettik saıasattyń tıimdiligine monıtorıng júrgizý júıesin engizý; 3) ınstıtýsıonaldyq júıeni, rásimderdi jáne ádisnamalardy retke keltirýdi júrgizý. Úshinshi kezeńde memlekettik organdardyń birinde retteýshilik fýnksııalardyń oryndalýyna pılottyq taldaý júrgiziletin bolady. Osy taldaýdyń nátıjesinde tıisti rásimder men ádistemelerge pysyqtaý júrgizý qajet. Budan keıin memlekettik basqarý men retteýdiń árbir salasynan birmemlekettik organnan tańdaý uıǵarylady: 1) adam men qoǵamnyń qaýipsizdigi salasy; 2) qarjy salasy; 3) gýmanıtarlyq sala; 4) tabıǵı resýrstar salasy. Osy salalardyń árqaısysynda memlekettik organdardyń retteýshilik fýnksııalardy oryndaýyna taldaý júrgizý ádistemelerdi odan ári pysyqtaýǵa jáne retteý salalarynyń ereksheligin eskere otyryp, olardy keleshekte paıdalanýǵa múmkindik beredi. Retteýshilik fýnksııalardy oryndaýdy taldaý rásimi keıin barlyq memlekettik organdar boıynsha júrgiziletin bolady. Retteýshilik fýnksııalardy oryndaýdy taldaýdyń alǵashqy nátıjeleri, sol sııaqty memlekettik organdardyń merzimdi esebin taldaý jáne zertteýlerdiń materıaldary retteýshilik saıasattyń tıimdiligine monıtorıng júrgizý kezinde qoldanylýy jáne konsýltatıvtik-keńesshi organnyń merzimdi esebinde kórsetilýi tıis. Barlyq aldyńǵy qadamdardy engizý barysynda olardan sabaq alynyp, rásimder men ádistemelerdiń tıimdiligi tekserilýi tıis. Tıisti ózgeristerdi konsýltatıvtik-keńesshi organ daıyndaıdy jáne kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń tıimdiligin arttyrý úshin engizedi. Tujyrymdamany iske asyrýdan kútiletin nátıjeler Tujyrymdamany iske asyrýdan: 1) Dúnıejúzilik Banktiń «Doing Business» reıtıngisinde 45-orynmen rastalǵan memlekettik retteý júıesin ońtaılandyrý jolymen qolaıly kásipkerlik klımatty qurý; 2) eki pılottyq jobany iske asyrý jolymen ózin-ózi retteýdi damytý úshin jaǵdaılar jasaý; 3) tamaq ónimderine qatysty tehnıkalyq retteý salasyndaǵy tekserýlerdiń sanyn 20%-dan asa qysqartý; 4) obektıvti jáne shynaıy statıstıkany engizý, kásipkerlik jónindegi ýákiletti organmen jasalǵan birlesken buıryqtarmen bekitilgen baqylaý jáne qadaǵalaý organdarynyń táýekelderdi basqarý júıelerin avtomattandyrýmen 100% qamtý arqyly memlekettik retteý júıesiniń qadaǵalanýyn qamtamasyz etý; 5) kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýge baılanysty memlekettik bıýdjettiń shyǵystaryn 10%-ǵa qysqartý; 6) retteý quraldaryna baılanysty bıznestiń operasııalyq shyǵyndaryn 10%-ǵa qysqartý; 2. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý salalynyń negizgi qaǵıdattary men jalpy tásilderi Mynalar kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteýdiń qaǵıdattary bolyp tabylady: 1. Tutynýshylar, bıznes jáne memleket múddeleriniń teńgerimi. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý júıesi bızneske eń az (obektıvti turǵydan qajetti) júkteme kezinde tutynýshynyń quqyqtaryn barynsha tıimdi qorǵaýdy qamtamasyz etýdi uıǵarady. Mundaı júıede memlekettik retteýdiń maqsattary bıznes pen bıýdjet úshin eń az shyǵyndar ádisterimen qol jetkiziledi. 2. Málimdelgen maqsattarǵa qol jetkizýde retteýdiń tıimdiligin negizdeýdiń, kelisýdiń jáne monıtorıng júrgizýdiń mindetti rásimderin engizý arqyly retteýdi paıdalanýdyń negizdiligi men tıimdiligi. 3. Memlekettik organdar qyzmetiniń ashyqtyǵy jáne aqparattyń qoljetimdiligi. Qoǵamdyq mańyzy bar sheshimderdi qoǵamdyq tyńdaýlardan keıin jáne qoǵammen ótkizilgen tyńdaýdyń basqa túrleri júrgizilgennen keıin ǵana qabyldaý boljanady. Paıdalanylýy shektelmegen kez kelgen aqparat jáne bıznes pen tutynýshylarǵa qajet aqparat qoljetimdi jáne múmkindiginshe tegin bolýy tıis. Norma shyǵarý qyzmeti osy proseske ortalyqtandyrylǵan júıeni paıdalanýdyń negizinde barlyq múddeli tulǵalardy belsendi túrde tartqan kezde júzege asyrylýy tıis. 4. Kásipkerlik qyzmetti retteýdiń memlekettik saıasatynyń talaptaryn oryndamaǵany úshin memlekettik organdardyń jaýapkershiligin belgileý arqyly jaýapkershilik pen jazalaý ádildigi, bıznes úshin jazalaý deńgeıiniń zań buzýshylyq deńgeıine sáıkes kelýi, buzýshylyqtar anyqtalǵan jaǵdaıda, jazalaý sharalarynan aldyn alý jáne retteýshilik talaptardy oryndaýǵa yntalandyrýǵa kezeń-kezeńmen ótý. Bılik organdarynyń áreketteri úshin joǵary turǵan ınstansııalarǵa jáne sottarǵa shaǵymdaný múmkindigi. 5. Memlekettik retteý salasynda sybaılas jemqorlyq áreketterin júzege asyrý múmkindigin azaıtý, múddeler qaqtyǵysy sııaqty kórinisterdi joıý, quqyqty tańdap qoldaný, monopolııalyq jáne monopolııaǵa jaqynnaryqtardy operatorlarǵa baılanysty retteý arqyly sybaılas jemqorlyqtan arylý. 6. Reformalardy iske asyrýdyń keshendiligi men tıimdiligi. Tujyrymdamany iske asyrýdyń tıimdiligi barlyq memlekettik organdar tarapynan qoıylǵan mindetterdiń sheshimine baılanysty bolmaq. Reformanyń irgeles baǵyttary boıynsha salalyq qujattar Tujyrymdamamen úılesim tabýy tıis. Reformalardyń tıimdiligin baǵalaý bıznesti júrgizý jáne tutynýshyny qanaǵattandyrý úshin jaǵdaılardy is júzinde jaqsartýda kórinýi tıis. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý saıasatynyń máni negizgi eki bólikke bólinedi: 1) oryndalýy qajetti zańnama talaptary; 2) retteý quraldary (retteýshilik quraldar). Osy eki quramdas bólikke bólý qajettiligi olardaǵy saıasatty júrgizý ádisteriniń aıtarlyqtaı ózgeshe bolýyna baılanysty. Zańnama talaptary – bul mindetti tártipti, qaǵıdalardy, parametrler men normatıvterdi belgileıtin normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń normalary. Zańnama talaptary kez kelgen retteýdiń jumys isteýine bastapqy negiz bolyp tabylady. Salyq tólemderin, basqa tólemderdi mindetti tóleý talaptary jáne olardy esepteý qaǵıdalary, óndiris qaldyqtarynyń shyǵarylý normatıvteri, órt qaýipsizdigi talaptary, qurylys jáne sanıtarııalyq-epıdemıologııalyq erejeler men gıgıenalyq normalar, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Keden odaǵynyń tehnıkalyq reglamentteriniń talaptary mysaly bolyp tabylady. Atqarýshy bılik organynyń bızneske qatysty árbir is-áreketi nemese tapsyrý úshin nemese bılik organyna usyný úshin qajetti qujat zańnama talaptaryn oryndaý qajettiligine jáne osyndaı naqty talaptardyń bolýyna negizdeledi. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý saıasaty zańnama talaptarynyń tirshilik etý sıklin reglamentteıdi, ol jańa talaptardyń paıda bolýynyń qajetti jaǵdaılaryn, olardy negizdeý jáne kelisý, jarııa talqylaý rásimin, maqsattarǵa qol jetkizýge monıtorıng júrgiziletin parametrlerdi, zańnama talaptarynyń kúshin joıý sharttary men rásimin belgileıdi. Saıasat nysanasynyń ekinshi bólimi retteý quraldary bolyp tabylady, olar arqyly zańnama talaptarynyń oryndalýy qamtamasyz etiledi. Retteý quraldaryn tórt topqa bólýge bolady: 1) lısenzııalardy, ruqsattardy, qorytyndylardy, tirkeý qujattaryn jáne basqalaryn qamtıtyn ruqsat beretin quraldar; 2) aýdıtti, tekserýlerdi, tergeýlerdi jáne olarmen baılanysty uıǵarymdar men sanksııalardy qamtıtyn baqylaý quraldary; 3) qujattardy, habarlamalardy jáne anyqtamalardy, salyqtyq, qarjylyq jáne basqa da esepti, basqa qujattardy usynýdy, ónim quramyn deklarasııalaýdy, bankrot bolýdy, kásiporyn menshiginiń ózgerýi týraly derekterdi jarııalaýdy jáne basqany qamtıtyn aqparattyq quraldar; 4) ózin-ózi retteý quraldary. Osy Tujyrymdama sheńberinde ózin-ózi retteý júıesi retteýdiń quraly bolyp tanylady. Sonymen qatar, memleket retteý quraldaryn ózin-ózi retteýge jáne kerisinshe almastyrý prosesinde basty ról atqarady. Kásipkerlik qyzmetti memlekettik retteý saıasaty osy quraldardyń quramy men qoldanylý rásimderin jáne olardyń tirshilik etý sıklin reglamentteıdi, ol retteý quraldarynyń kodıfıkasııasyn, jańa quraldardyń paıda bolý jaǵdaılaryn, olardy negizdeý jáne kelisý, kópshilik talqylaý rásimin belgileıdi, táýekelderdi taldaýdyń nátıjelerin