Sot-saraptamalyq qyzmetiniń jańa múmkindigi

Búgingi tańda sot saraptama­symen aınalysatyn ortalyq Ádi­let mınıstrligine qarasty mekeme. Onyń alǵashqy qurylymy 1951 jyly sáýir ­aıynda alǵash ret Qazaq KSR Mınıstrler keńesiniń Zań ko­mıs­sııasy janyn­daǵy Almaty krı­mınalıstıkalyq ǵylymı-zertteý zert­hanasy retinde jasaqtaldy. Atal­ǵan mekeme bazasynda KSR ǴZI-diń Selınograd bólimi qalyptasty. Keıin Qazaqstan Respýblıkasy Úki­metiniń 1997 jylǵy 11 tamyzdaǵy №1245 «Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń Sot sarapta­masy ortalyǵyn qurý týraly» Qaý­lysymen Qazaq KSR ǴZI-diń Selı­nograd bóliminiń bazasynda Astana qalasynyń aýmaqtyq ǵylymı-óndi­ristik sot saraptamasy zerthanasy quryldy. Zerthananyń bastapqy qa­lyptasý kezeńinde ujym shtaty 25 qyzmetkerden turdy.

2003 jyly Ádilet mınıstrligi Sot saraptamasy ortalyǵynyń apparaty men astanalyq aýmaqtyq bó­limshesiniń ornalasýy men tehnı­ka­lyq jabdyqtalýyna túbegeıli ózge­rister engizildi. 2013 jyldan bas­tap Astana qalasynyń aýmaqtyq ǵy­lymı-óndiristik sot saraptamasy zertha­nasynyń ataýy «Ortalyq Sot saraptamasy ınstıtýty» bolyp ózgertil­di.

«Sot saraptamasynyń keıbir má­selesi týraly» Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Úkimetiniń №34 qaýlysyna sáıkes «Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrligi­niń Sot medısı­nasy ortalyǵy» respýblıkalyq mem­lekettik qazynalyq kásiporny oǵan «Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń sot saraptamasy or­talyǵy» memlekettik mekemesin qosý jolymen qaıta quryldy. Qaı­ta uıymdastyrýymen jáne jańa qu­rylym bekitýimen baılanysty Astana qalasy boıynsha Ortalyq sot saraptamasy ınstıtýty «Qazaqstan Respýblıkasy Ádilet mınıstrliginiń Sot saraptamalary ortalyǵynyń» RMQK fılıaly «Astana qalasy bo­ıynsha sot saraptamalary ınstı-­
tý­ty» bolyp ózgertildi.

Qazirgi kezde Astana qalasy boıyn­­sha sot saraptamalary ınstıtý­ty qa­zaqstandaǵy sot salasyndaǵy bel­sen­di ári joǵary óndirisimen tanymal. Ins­tıtýttyń tereń tarıhy men ǵy­lymı bazasy jáne el astanasynda or­nalasýy el arasyndaǵy yqpaly men ta­nymaldyǵy artyp keledi. Instıtýt­qa alys aımaqtardan arnaıy «Astana­nyń sot-saraptamasyna júginemin» dep kelýshiler jıi kezdesedi. О́ıtke­ni, kópshiliktiń pikirinshe Astanada­ǵy sot óndirisi sapaly ári tııanaqty júrgiziledi. Bul – halyqtyń bergen baǵasy. Árıne, aldaǵy ýaqytta da ıns­tıtýt qyzmetkerleri sapaly óndiris pen qoǵamnyń joǵary yqylasyna ıe bolý úshin jigerin aıamaıdy. Ony qazirgi basshylyq quram men bilikti sarapshylardyń tájirıbesinen jáne ınstıtýttyń negizgi zertteý baǵyt­ta­ry­nan kórýge bolady.

Instıtýt ártúrli deńgeıdegi sarap­tamalardy zertteýge múmkindik bere­tin zamanaýı qural-jabdyqtar­men jabdyqtalǵan. Instıtýt árqıly qylmystyq, azamattyq, ákimshilik isterdi tergeý, qaraý barysynda quqyq qorǵaý organdary men sot­tar­­dyń qajettilikterin tolyq qam­ta­masyz etýdi óziniń mindeti sanaıdy. Sarapshylyq, ǵylymı-zertteý jáne ǵylymı-ádistemelik jumystar ıns­tıtýtymyzdyń basty baǵyty bolyp sanalady. Instıtýtta ǵylymı dárejesi bar mamandar, onyń ishinde PhD, magıstrler jumys isteıdi. Astana qalasy boıynsha Sot saraptamalary ınstıtýtynda sot saraptamasynyń 54 túri júrgiziledi. Instıtýtta zańdy jáne jeke tulǵalardyń ótinishi bo­ıynsha aqyly saraptama júrgizý jolǵa qoıylǵan. Saraptamalardy Astana qalasynyń ǵana emes, Qazaqstannyń ózge de óńirlerindegi quqyq qorǵaý organdary men sottary taǵaıyndaı­dy. Instıtýt sarapshylarynyń bilimi men biliktiligi kez kelgen saraptamany joǵary kásibı deńgeıde saraptap berýge tolyǵymen jetedi. Sarapshylar saraptama júrgizýmen shektelip qalmaı, ǵylymı, oqý-ádistemelik quraldar shyǵarýmen de aınalysady.

2013 jylǵy 31 jeltoqsandaǵy «Qazaqstan Respýblıkasynyń qu­qyq qorǵaý júıesin odan ári damytý jó­nindegi sharalar týraly» Jar­lyǵyna sáıkes, quqyq qorǵaý júıesin modernızasııalaýdyń memlekettik baǵ­darlamasy bekitildi. Onda sot saraptama qyzmetinde týyndaǵan problemalardy sheshýdiń, sol salany kópshi­lik moıyndaǵan álemdik standarttar deńgeıine deıin jetil­dirýdiń qajetti­ligi kórsetildi. «Qa­zaqstan Respýblıkasy Ádilet mı­nıs­tr­liginiń Sot saraptamalary orta­lyǵy» respýblıkalyq mem­lekettik qazynalyq kásipornynyń fılıaly Astana qalasy boıynsha sot saraptamalary ınstıtýtynyń synaq zerthanasy Qazaqstan Respýblıkasy­nyń akkredıtteý júıesinde «Synaq jáne kalıbrleý zerthanalarynyń quzyrettiligine qoıylatyn jalpy talaptar» GOST ISO/HEK 17025-2009 talaptaryna sáıkes, sot-sarap­tamalyq trasologııalyq zertteý, sot-saraptamalyq ballıstıkalyq zertteý, sot-saraptamalyq fonografııa­lyq zertteý (daýysty jáne dybystal­ǵan sózderdi spektraldi zertteý), qujat­tardy sot-tehnıkalyq zertteý, spırt­quramdy suıyqtyqtardy sot-sarap­tamalyq zertteý túrlerinen akkredıtteldi.

Sot saraptamasy zertteýleriniń arasynda keıinnen qosylyp, qazirgi kezde suranys joǵary zertteý túrine aınalǵandary bar. Sonyń biri sot-saraptamalyq fonografııalyq zert­teýdiń (daýysty jáne dybystalǵan sózderdi spektraldi zertteý) orny erekshe. О́ıtkeni kún sanap sıfrly tehnologııanyń damýy nátıjesin­de beıne jáne aýdıo formattaǵy ma­terıaldardyń sany artýda. Iаǵnı qazirgi kezde árbir adam smartfon men beıne jazý quralyna ıe desek qatelespeımiz. Sáıkesinshe, mundaı materıaldardyń kóbeıýi adamdardyń arasyndaǵy daýly máseleler men sot úrdisinde dybystyq jáne beıne materıaldardy aıǵaq retinde qoldany­lýyn jıiletkenin atap ótken jón. Sol se­bepti, kúnnen-kúnge sot saraptamaǵa keletin beıne jáne aýdıo materıaldar kóbeıdi. Jalpy, sot-saraptamalyq fonografııalyq zertteý (daýysty jáne dybystalǵan sózderdi spektraldi zertteý) Astana qalasy boıynsha ıns­tıtýtta 1998 jyldan bastap jumys isteı bastady. Fonografııalyq saraptama sektorynyń jetekshisi A.Bek­­maǵambetova sot-saraptamalyq fono­grafııalyq zertteýdiń Astana qa­lasynda ashylýyna úlesin qosa otyryp, dybystyq zertteýdiń Astanadaǵy negizin qalaýshylardyń biri boldy. Alǵash fonoskopııalyq zertteý salasy sot júıesiniń halyqqa ashyqtyǵy men qol jetimdiligin jańa qyrynan kórsetti. О́ıtkeni mundaı zertteý 1997 jylǵa deıin Ishki ister mınıstrliginde ǵana júrgizilgen edi.

Zaman talabymen ózektiligi art­qan kelesi bir zertteýdiń túri sot-dintanýshylyq baǵyt. Bul zertteýdiń ózektenýine elimizdegi dinı ahýaldyń kúrdelenýi men jahandyq dinı lań­kestik qaýiptiń artýy sebep boldy. 2000-jyldardan bastap ártúrli keri baǵyttaǵy dinı uıymdardyń qazaq­standaǵy qoǵamǵa keltiretin zańǵa qaı­shy is-qımyly sot-saraptamasy­nyń ádistemelik damýyna alyp keldi. Sol sebepti Ádilet mınıstriniń 2015 jylǵy 26 qańtardaǵy №52 buıry­ǵy­na sáıkes sot dintaný zertteýin saraptamanyń derbes túri retinde engizý týraly sheshim qabyldandy. Qazirgi kezde Astana qalasy boıyn­sha Sot saraptamalary ınstıtýtyn­da sot dintanýshylyq zertteýi júr­gizilýde. Árıne, bul sot saraptamasy salalarynyń biregeıi ǵana. Aldaǵy ýaqytta zaman aǵymynan qalmaı damý ınstıtýttyń basty mindeti bolyp qala bermek.

Biliktilikti damytý – ózekti jáne saraptama óndirisiniń negizgi kepili. Sondyqtan, sarapshylar árqashan izdenis ústinde bolýǵa tıis. Ásirese  jańa tehnologııamen jumys isteıtin zertteý salalary qosymsha biliktilikti arttyrýdy talap etedi. Osy mindet Qazaqstannyń quqyq qorǵaý júıesin odan ári damytý jónindegi sharalar týraly» Jarlyǵymen quqyq qor­ǵaý júıesin modernızasııalaýdyń mem­lekettik baǵdarlamasynyń «Sot-sa­raptama kadrlarynyń biliktiligin art­tyrý jáne olardy qaıta daıarlaý» josparynda qamtyldy.

Adam balasy talaı zamandardan beri árqashan ádildikti izdegen. Ádildikti qamtamasyz etý shynshyl sot júıesi arqyly júzege asady. Al sot júıesin naqty ǵylym salasynyń sapaly zert­teýi men aıǵaqtardy dáıektiligi, ıaǵnı sot sarapshylarynsyz elestetý múm­kin emes. Sol sebepti erte zamannan ­beri álemniń ár túkpirinde bilimdi adam­nan aıǵaq zattardy zerttep qaraý dás­túri qalyptasyp keldi. Sarapshylyq ­tehnologııa men jalpy ǵylymnyń ­damýymen qatar sarapshylyq dástúr de alǵa jyljyp otyrady.

Anar ǴABDÝLLINA,

Astana qalalyq Sot saraptamalary ınstıtýtynyń jetekshi sarapshysy