Daýly qaqtyǵysqa qatysty taraptar ótken aptada Pragada Eýropalyq keńestiń bastamasymen kelissózder júrgizgen edi. Kezdesýge Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıev, Armenııa premer-mınıstri Nıkolıa Pashınıan, Fransııa prezıdenti Emmanýel Makron, Eýropalyq keńes prezıdenti Charlz Mıshel qatysty.
Kelissózder qorytyndysy boıynsha Eýropalyq odaq eki eldiń shekarasyna arnaıy mıssııa jibermek. Shekarany shegendeýdiń irgetasyn qalaıtyn bul jumys osy aıdyń sońynda bastalýǵa tıis. Eýropalyq keńes taratqan málimdemege súıensek, mıssııanyń maqsaty senimdi nyǵaıtý, shekaralyq komıssııaǵa járdemdesý.
«Armenııa men Ázerbaıjan Birikken Ulttar Uıymynyń Jarǵysyna jáne 1991 jylǵy Almaty Deklarasııasyna adal ekendikterin rastady, ol arqyly ekeýi de bir-biriniń aýmaqtyq tutastyǵy men egemendigin moıyndaıdy», delingen Eýropalyq keńes taratqan málimdemede.
Sondaı-aq Ázerbaıjan tarapy da, Armenııa tarapy da bul kelisimdi rastady. «Taraptar bul kelisim delımıtasııalaý komıssııalarynyń jumysyna negiz bolatynyn jáne osy komıssııalardyń kelesi otyrysy qazan aıynyń sońyna deıin Brıýsselde ótetinin rastady.
Armenııa Ázerbaıjanmen shekaradaǵy EO azamattyq mıssııasyna qoldaý kórsetýge kelisti. Ázerbaıjan atalǵan mıssııamen ózine qatysty bolatyn dárejede yntymaqtasýǵa kelisti. Mıssııa óz jumysyn qazan aıynda, ári ketse, eki aıda bastaıdy. Mıssııanyń maqsaty – senimdilikti arttyrý jáne shekara komıssııalaryna esep berý arqyly kómektesý», delingen Armenııa premer-mınıstriniń saıtynda.
Ázerbaıjan prezıdenti Ilham Álıev kelissózderden keıin jýrnalısterge bergen suhbatynda eki el arasynda beıbitshilik týraly kelisimge osy jyldyń aıaǵyna deıin qol qoıylýy múmkin ekenin jetkizdi.
«Armenııa tarapy nıet bildirse, jyl sońyna deıin beıbit kelisimge qol qoıýǵa bolady. Ýaqyt ótip jatyr, bastamalarymyz ońaılyqpen alǵa jyljyr emes. Syrtqy ister mınıstrleriniń kezdesýi birinshi kezdesý naqty nátıje bermese de, bul oń qadam dep oılaımyn. Jaqyn arada sheshim qabyldansa, eki eldiń jumys toptary bitimgershilik kelisim mátinin ázirleýge kirisse, jyl sońyna deıin kelisimge kele alamyz. Negizinde, biz jarııalaǵan bes qaǵıdaǵa baılanysty eshkimde suraq joq. Armenııa da, Eýropalyq odaq ta buǵan kelisti», dedi I.Álıev.
Oqyrmanǵa túsinikti bolý úshin tarıhqa sál nazar aýdaraıyq. Jalpy, Taýly Qarabaq resmı túrde Ázerbaıjannyń aýmaǵy sanalady. Biraq aımaqqa qatysty janjaldyń jalǵasyp kelgenine otyz jylǵa jýyqtaǵan. keńes ókimeti ydyraǵan tusta Ázerbaıjan men Armenııa Taýly Qarabaq aımaǵy úshin qaqtyǵysty. 1994 jyly Armenııa men Taýly Qarabaq jáne Ázerbaıjan arasynda atysty toqtatý jóninde bitimgerlik kelisim jasalǵanymen, Taýly Qarabaq pen oǵan japsarlas jatqan aımaqtar Armenııanyń baqylaýynda qalǵan. 1988-1994 jyldary bolǵan soǵysta 30 myńdaı adam qaza taýyp, mıllıonǵa jýyq ázerbaıjan bosyp ketti.
Sodan beri Taýly Qarabaq etnostyq armıandardyń baqylaýynda boldy. Taýly Qarabaq aımaǵy 1991 jyly azattyǵyn jarııalady. Alaıda álemniń birde-bir memleketi onyń táýelsizdigin moıyndaǵan joq.
1995 jyly Eýropa qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy Armenııa men Ázerbaıjan qaqtyǵysyn sheshý úshin Mınsk tobyn jasaqtady. Bul kelisimge Fransııa, Reseı jáne AQSh ókil retinde endi. Biraq bul kelisim dittegen maqsatyna jetken joq.
BUU Taýly Qarabaq aımaǵyn resmı túrde Ázerbaıjan aýmaǵy dep moıyndap, eki eldi máseleni beıbit jolmen sheshýge shaqyryp keledi. Tipti BUU Qaýipsizdik Keńesi daýly Qarabaqqa qatysty 4 qarar qabyldap, Armenııanyń áskerin Ázerbaıjan aýmaǵynan shyǵarýǵa tıis dep kórsetken-di. Degenmen buǵan Erevan tarapy kóngen joq. Osylaısha, túıtkildiń túıini tarqamaı qala bergen.
Eki jyl buryn qyrkúıekte Taýly Qarabaq aımaǵynda qaqtyǵys órshidi. Ázerbaıjan men Armenııa jaǵdaıdyń ýshyǵýyna bir-birin aıyptady. Baký men Erevan araaǵaıyn elderdiń kómegimen birneshe ret atysty toqtatý týraly kelisimge kelgen. Biraq kóp uzamaı qaqtyǵys qaıta jalǵasty.
Aqyry Reseıdiń araǵa túsýimen Armenııa men Ázerbaıjan soǵysty toqtatý jónindegi kelisimge keldi. Sóıtip, 10 qarashada 44 kúnge sozylǵan qaqtyǵystyń núktesi qoıyldy.
Kelisimge sáıkes, Ázerbaıjan soǵys kezinde azat etken Taýly Qarabaqtyń bir bóligin jáne Armenııa basyp alǵan 7 aýdandy ózine qaıtardy. Armenııa aýmaǵynan Ázerbaıjannyń negizgi terrıtorııasyn Nahıchevan aýmaǵymen jalǵaıtyn dáliz berildi. Sonymen qatar Taýly Qarabaqty Armenııamen baılanystyratyn dáliz quryldy.
Biraq myńdaǵan adamnyń ómirin jalmaǵan soǵystyń núktesi qoıylǵandaı kóringenimen, bıyl eki eldiń áskeri taǵy da qaqtyǵysyp qaldy. Buqaralyq aqparat quraldary taratqan málimetke súıensek, bul joly, shamamen eki júzdeı adam mert bolǵan.
Bul joly da Ázerbaıjan da, Armenııa da qaqtyǵysqa bir-birin kinálady. Ázerbaıjan qorǵanys mınıstri Armenııa 2020 jyly jasalǵan kelisimdi buzdy, bir jaýyngerimizdi mert etti dep málimdedi. Onyń aıtýynsha, jaýap retinde Lashyn dálizindegi armenııalyq áskerge soqqy jasalǵan. Bul jerdi Reseıdiń bitimgerlik kúshteri baqylaýǵa tıis-tuǵyn. Biraq Baký bıligi Armenııa áskeri áli de óńirden ketpegenin alǵa tartty.
Joǵaryda Eýropalyq keńes taratqan málimdemedegi Almaty deklarasııasy týraly shaǵyn aqparat bere ketsek. Keńes odaǵy taraǵannan keıin Táýelsiz memleketter dostastyǵy qurylǵany belgili. Atalǵan kelisimge 1991 jyly 8 jeltoqsanda Almaty qalasynda qol qoıyldy. Qujatta sol kezdegi shekaralar bólinbeıtini jáne oǵan eshkim qol suqpaıtyny kórsetilgen. Respýblıkalardyń sol kezdegi ákimshilik shekaralary memlekettik shekara dep moıyndaldy.
