Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Ulttyq hám ulyq mereke
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Ulttyq quryltaıdyń birinshi jıynynda: «Ulttyq merekeler men ataýly kúnder tizbesine birqatar ózgeris engizgen jón. Men Respýblıka kúnine ulttyq mereke mártebesin qaıtarýdy usynamyn. Sondyqtan qazannyń jıyrma besi kúni jyl saıyn egemendik kúnin elimizdiń basty merekesi retinde atap ótýimiz kerek. Respýblıka kúni eldiń memleket qurý jolyndaǵy tarıhı qadamynyń sımvoly bolýy kerek. Árıne, Táýelsizdik kúniniń bastapqy máni saqtalady. Bul kún memlekettik mereke bolyp qala beredi. Biraq táýelsizdik alýǵa zor úles qosqan ulttyq batyrlarymyzǵa taǵzym kúni retinde atap ótilýi kerek», degen bolatyn. Osylaısha, el Prezıdenti bıyl 29 qyrkúıekte 25 qazandy ulttyq mereke retinde bekitý týraly zańǵa qol qoıdy.
Tarıhqa kóz júgirtsek, bul meıram 1992 jyldan bastap ataýly kúnder qataryna engizilgen. Al 2001-2009 jyldar aralyǵynda memlekettik mereke retinde toılanyp keldi. 2009 jyldan bastap Respýblıka kúni ataýly kúnder qatarynan túsip qalǵany belgili. Endi, mine, bıyldan bastap Respýblıka kúni qaıtadan aıryqsha toılanatyn boldy!
Tarıh demekshi, «Egemen Qazaqstan» gazetiniń «shań basqan» arhıvterin aqtara otyryp, 1990 jyly jaryqqa shyqqan nómirlerin qolǵa túsirdik. 25 qazan kúni qabyldanǵan tarıhı qujat týraly, odan keıingi ýaqytta elimizdiń saıası ómirinde oryn alǵan oqıǵalar jaıynda oqyp, qanyqtyq.
Sol ýaqytta «Sosıalıstik Qazaqstan» degen ataýmen jaryq kórgen gazettiń 26 qazandaǵy (juma) nómiriniń alǵashqy betinde: «Keshe, 1990 jylǵy 25 qazanda, Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń ekinshi sessııasy Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııa qabyldady. Egemendigiń, qutty bolsyn, elim!» dep jazylǵan.
Bolashaqqa baǵdar
Árıne, mańyzdy qujat bir kúnde qabyldanǵan joq. Muny sol kúngi nómirde jarııalanǵan «Egemendik el úmiti edi» degen maqaladan ańǵarýǵa bolady. Gazet tilshileri sessııa kúndeliginen aqparat taratypty. «Sessııanyń alǵashqy kúnderinde deklarasııanyń negizgi jobasy talqylanyp, oǵan balama negizde «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattar tobynyń jobasy usynylǵanyn bilesizder. Soǵan oraı depýtattardan ǵana emes, jalpy jurtshylyqtan túsken pikirler men eskertýlerdi deklarasııa jobasyna engizý jóninde arnaıy komıssııa qurylyp, ol depýtat Salyq Zımanovtyń basshylyǵymen bir aptadan astam jumys istegen bolatyn. Mine, sol komıssııa jumysynyń qorytyndysynda tolyqtyrýlar engizilgen deklarasııa jobasy taǵy da qyzý talqyǵa túsip, depýtattar oǵan muqııat qarady. Parlament músheleri deklarasııanyń árbir sóılemine, sózine jete mán berip, toqtalyp, aıtylǵan usynysty sol boıda daýysqa salyp otyrdy», delingen maqalada.
Atalǵan maqalada Qazaq SSR Joǵarǵy Sovetiniń depýtaty Altynshash Jaǵanovanyń pikiri berilipti: «Respýblıkamyzdyń egemendigi týraly máselege kelgende parlament músheleriniń oǵan enjar qaramaı, qyzý pikirtalas týǵyzýy, tipten balamaly deklarasııa jobasyn usynýy zańdy qubylys dep oılaımyn. О́ıtkeni, qabyldanǵaly otyrǵan Qazaq SSR-iniń egemendigi týraly deklarasııa jobasy bizdiń halyqtyǵymyzdy aıqyndap, bolashaǵymyzdy baǵdarlap bermek. Iаǵnı bul – bizdiń respýblıkamyzdyń egemendik alý jolyndaǵy baǵdary. Alaıda «Demokratııalyq Qazaqstan» depýtattar toby deklarasııasynyń negizgi jobasyndaǵy oılardy tek qana qazaq ultynyń múddesin kózdeý dep túsinýi janymyzǵa batady. Negizgi jobany talqylaý kezinde keıbir depýtattardyń qyzý qandylyqpen erkin sóılep, tipten qazaq halqynyń namysyna tıetin pikirler bildirgeni tym asqaqtaýshylyq. Bul tarıhty burmalaý. Árıne, men «Demokratııalyq Qazaqstandy» qalaıtyndardyń barlyq pikirlerin joqqa shyǵaryp turǵan joqpyn. Olarda respýblıka keleshegin oılaǵan keleli pikirler de bar. Sondyqtan da negizgi jobany qaıta qaraǵanymyz, tolyqtyrýlar engizgenimiz durys boldy ǵoı dep oılaımyn. Arnaıy komıssııa qurylyp, balamaly jobadaǵy usynystardy ǵana emes, jalpy jurtshylyqtan túsken barlyq pikirlerdi eskerip, búgingi talqylap otyrǵan deklarasııanyń tolyqtyrylǵan jobasyn usynýy – Joǵarǵy Sovettiń úlken isi dep baǵalaımyn. Bul joba barlyq Qazaqstanda mekendegen halyqtardyń múddesin tolyqtaı qanaǵattandyrýdy kózdegen. Sondyqtan, respýblıkamyzdyń búgingi tynysyna, maqsatyna saı keledi dep oılaımyn».
Sol kezdegi halyq qalaýlysy, aqyn Qadyr Myrzalıev te óz oıyn bildirgen eken: «deklarasııa jobasynyń árbir sóılemi, tipten sózine mán berip, talqyǵa salýymyzdyń ózi depýtattardyń respýblıka egemendigine enjar qaramaıtynyn kórsetip otyr. Alaıda, keıbir eldigimizge, egemendigimizge paıdasy tıe qoımaıtyn pikirlerdiń beleń alýy kim-kimge de tıimdi bola qoımas. Egemendik egespen kelmeıdi. Qaıta ol bizdiń respýblıkamyzdaǵy barlyq ulttardyń yntymaǵy, birligi arqasynda ǵana keledi. Sonda ǵana bizdiń respýblıka ekonomıkasy, mádenıeti gúldengen elge aınalmaq. El bolashaǵyn oılamaı, tek óziniń búgingisin oılaǵan depýtattarǵa toqtaý salaıyq.
1990 jyldyń 25 qazan kúngi 18 saǵat 55 mınótti esimizge saqtaıyq. Qazaqstan parlamenti osy sátte respýblıka kóp ultty halqynyń múddesine qyzmet etetin egemendik týraly tarıhı deklarasııany qabyldady!».
Erekshe mańyzdy qujat
Basylymnyń 28 qazandaǵy (jeksenbi) nómiriniń alǵashqy betinde Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigi týraly deklarasııanyń tolyq mátini jarııalanǵan. Kirispesinde: «Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Joǵarǵy Soveti Qazaqstan halqynyń erkin bildire otyryp, Respýblıkanyń barlyq azamattary úshin laıyqty jáne teń turmys jaǵdaıyn jasaýǵa umtyla otyryp, Respýblıkada turatyn halyqtardy toptastyrý men olardyń dostyǵyn nyǵaıtýdy birinshi dárejeli mindet dep sanaı otyryp, jalpyǵa birdeı adam pravolary deklarasııasyn jáne ulttardyń ózin-ózi erkin bıleý pravosyn tanı otyryp, qazaq ultynyń taǵdyry úshin jaýapkershilikti uǵyna otyryp, izgilikti demokratııalyq pravolyq memleket qurýdy negizge ala otyryp, Qazaq Sovettik Sosıalıstik Respýblıkasynyń memlekettik egemendigin jarııalaıdy jáne osy deklarasııany qabyldaıdy».
Mańyzdy qujat 17 bólimnen turady. Onda memleketti saqtaý, nyǵaıtý, shekara máselesi, kóshi-qon, quqyqtyq qujattar, valıýta aınalymy, ıadrolyq qarýdan bas tartý, jer máselesi, egemendiktiń sımvoldary sııaqty eń negizgi jumystar táptishtep jazylǵan.
Gazet betinde halyq depýtaty, Qazaq SSR Ǵylym akademııasynyń akademıgi Salyq Zımanovtyń «Erekshe mańyzdy qujat» degen maqalasy jarııalanǵan: «Bizdiń respýblıka óziniń memlekettik egemendigi týraly deklarasııasyn sońǵylardyń biri bolyp qabyldady. Munyń óz artyqshylyqtary men kemshilikteri bar edi. Basqa respýblıkalardyń tájirıbelerin eskerýge jáne olardyń deklarasııalaryndaǵy utymdy ári baǵaly nárselerdi alýǵa, ózimizdiń tarıhı sheshimimizge oıly kózben, qyzbalanbaı qaraýǵa múmkindik mol boldy. Buryn Sovet Odaǵynda osyndaı saıası qujatty qabyldaý praktıkasy bolmaǵanyn eskergen jón... deklarasııanyń normalaryn, ásirese jeke adamnyń pravolary men bostandyqtaryn tıisinshe qamtamasyz etý, jalpy adamzattyq ıgilikterdi azamattardyń sana-sezimine uıalatý, Qazaqstanda turatyn adamdar men ulttardyń ózara qatynasyna engizý jónindegi normalaryn iske asyrýdy kesheýildetpeı bastaý kerek».
Azattyq jolynda el basynan ótken nebir dúrbeleń kezeńderdiń jeńisi men jemisi 1990 jyldyń 25 qazanynda qabyldanǵan deklarasııadan bastaý aldy desek jón shyǵar. Ulttyń qamyn jegen azamattar mańyzdy qujattyń qabyldanýy úshin bıik minberlerde sóz sóılep, ter tókti. Qarsylyq tanytqandardyń qarasy kóp bolǵanymen, «elim degen» erjúrek azamattar Táýelsizdiktiń alǵashqy irgetasyn qalap berdi. Sondyqtan da mańyzdy datanyń el tarıhyndaǵy salmaǵy zor. Merekeni atap ótý bir bólek, ony qasterlep, azattyǵymyz ben erkindigimizdi baǵalap, Táýelsizdigimizdiń tuǵyrly bolýyna kúsh jumsaý mańyzdy.
