10 mamyr kúni jolaýshylardy tıep alǵan shaǵyn laıner kúmis baýyry kúnge shaǵylysyp, aspanǵa qaıqań etip kóterilgende jergilikti saǵat tili 17.40-ty kórsetip turǵan edi. Betalysymyz – Indonezııa Respýblıkasy. Ushaq tórt myń shaqyrymǵa jýyq araqashyqtyqty ushyp ótip, jolaı Birikken Arab Ámirlikteri astanasy Ábý-Dabıge qondy. Munda bes saǵattaı aıaldap, Djakartaǵa baratyn ushaqty tosýǵa týra keldi. Alyp aerobýs sońǵy mejege deıin segiz saǵattaı qanat qaǵyp, zeńgir aspannyń 6500 shaqyrymyn kókteı ótti. Buryn syrttaı estigenimiz, atlas kartadan tamashalaǵanymyz bolmasa, Ońtústik-Shyǵys Azııa kindiginde ornalasqan beımálim memleketke aıaǵymyz alǵash tıgendikten, beınebir ertegiler álemine enip ketkendeı kúı keshtik. Shetelge tuńǵysh saparlaýymyzǵa múmkindik týdyrǵan azamattarǵa ishteı rahmet aıta otyryp, alǵan áserimiz ben kórgen-bilgenimizdi baıandaýǵa tyrystyq.
Ǵajaıyp syrǵa toly beıtanys el
11 mamyr. saǵat 15.00. Ábý-Dabıge qaraǵanda Djakartanyń áýejaıy qorashtaý kóringenimen, kózge aldymen aspanmen talasa boı túzegen, ushar basy aqsha bulttarǵa baryp tireletindeı kórinetin záýlim úıler men qyzmettik ofıster shalyndy. Qashan bes juldyzdy «Araduta Jakarta» qonaq úıine jetkenshe olardyń qatary birde-bir seldiregen joq. Ekinshi bir baıqaǵanymyz, kólikterdiń sonshama moldyǵynan ári kóshelerdiń tarlyǵynan keptelektiń jıi oryn alatyny boldy. Biletinderdiń aıtýynsha, «ekiaıaqty» kólikterdiń ózi 9 mıllıonǵa jetip jyǵylatyn kórinedi. Tize búgýge eki saǵattan astam júrip kelýimiz jol júrý mashaqaty jeńildeýdiń ornyna túıindi problemaǵa aınalyp bara jatqanyn ańǵartty. Quramynda «Qazaqstan», «Habar» telearnalarynyń, «Kazahstanskaıa pravda», «Egemen Qazaqstan» gazetteriniń tilshileri men operatorlary bar shaǵyn jýrnalıster tobyn qarsy alǵan osyndaǵy Qazaqstan elshiliginiń ekinshi hatshysy Ǵamzat Qaıyrovtyń qaıyry bizge kóp tıdi. Tárjimashy retinde bólip bergen Inda esimdi qyz shama-sharqynsha aýdarǵanymen, bir kemdigi bilinip turdy. Aǵylshynsha qamshy saldyrmaıtyn baýyrymyz kisilik pen kishiliktiń ónegesin kórsete júrip, biz úshin ǵajaıyp syr búkken beıtanys el jóninde jan-jaqty maǵlumat berip otyrdy. Onyń sózine qaraǵanda, 17 508 araldan turatyn Malaı arhıpelagynda qonys tepken Indonezııa memleketi Ońtústik-Shyǵys Azııa óńirinde qaı jaǵynan bolsyn kósh bastap keledi. Búginde halqynyń sany shamamen 250 mıllıondy qurap, álemde tórtinshi oryn alady. 2050 jylǵa qaraı 300 mıllıonǵa jetedi degen boljam bar. Úlkendi-kishili araldarda tirshilik etetin 300-den astam túrli ulystar men etnostardyń ishinde ıavalyqtar erekshe basymdyqqa ıe (45-47 paıyz) eken. Odan ári sýndylar, madýrlyqtar, malaılyqtar, qytaılar, ındýstar degendeı tizbektelip kete beredi. Turǵyndardyń 85 paıyzdaıy ıslamdy ustansa, deni – súnnıtter kórinedi. 9 paıyzy hrıstıan, 2 paıyzdaıy ındýızm dinderine boı urǵandar eken. Dinniń býddızm, anımızm, konfýsıandyq tarmaqtaryna tabynýshylar da joq emes. Dinaralyq, ultaralyq ártektilik jaǵynan Qazaqstanǵa kóbirek uqsaıtyny ańǵarylady. Ońtústik-Shyǵys Azııada Istıklıal meshitine teń keletin ǵıbadathana joq ekenin bildik. Namazǵa jyǵylmasaq ta táý ettik. 100-120 myń adam sııady. Adamdardyń ortasha ómir súrý uzaqtyǵy bizben deńgeıles sekildi: er azamattar – 68,5 jas, áıelder– 73,7 jas. Qurǵaqtaǵy aýmaǵy 1,9 mıllıon sharshy shaqyrymdy qamtyp, tórtkúl dúnıede 15-shi oryndy ıelense, 7,9 mıllıon shaqyrymǵa sozylyp jatqan teńiz akvatorııasy ekonomıkalyq jaǵynan tez damyp kele jatqan eldiń basty bir ereksheligi tárizdi. 5 iri jáne 30 kishigirim aral toptary kiretin Malaı dúnıejúziniń eń úlken arhıpelagy bolyp sanalady. Ol Úndi men Tynyq muhıttarynyń túıisken jerinde ornalasqan jáne Azııa men Avstralııa kontınentterin jalǵastyrýshy kópir ispettes. Indonezııa araldarynyń kópshiligi taýly-ormandy keletindikten, seısmıkalyq qaýipti aımaqqa jatady eken. Munda jer silkinisteri jıi bolyp turatynǵa uqsaıdy. Halyqqa zor qater tóndiretin, aıtyp kelmeıtin apattar Iаva, Sýmatra araldarynda jıi tirkeletin kórinedi. Jurtshylyq 1963 jyly Agýng janartaýynyń atqylap, bes myńnan astam adamdy mert etkenin, úlken materıaldyq shyǵynǵa ushyratqanyn áli kúnge deıin qorqynyshpen eske alatynyn estidik. El ekonomıkasy taıfýn, sýnamıden de qatty zardap shegetin kórinedi. El 32 provınsııaǵa jáne 2 erekshe ákimshilik okrýgke – Djakarta jáne Djokıakarta qalalaryna bólinedi. Olardy gýbernatorlar basqarady. Solaı bola turǵanmen, úsh provınsııanyń áli kúnge deıin sharıǵat ilimimen tirshilik etip jatqan jaıy bar. Bir atap óterligi, turǵyndar araldardy negizinen ulty jáne dinı senimi boıynsha mekendeıdi. Máselen, Balı aralyndaǵy 5 mıllıondaı turǵynnyń basym bóligi – ındýstar. Eń úlken araldar–Kalımantan jáne Sýmatra. Iаva aralynda oryn tepken Indonezııa astanasynda (Djakarta) mańaıyn jáne kelip-ketip jumys isteıtinderdi qosqanda 18 mıllıonǵa jýyq turǵyn bar eken. Budan basqa, Sýrabaıa, Bandýń, Medan, Semarang iri qalalar tobyna jatady. Resmı tili ındonezııalyq bolǵanymen, aǵylshyn tili keńinen qoldanylatynyna kóz jetkizdik. Iаva turǵyny eń kóp aral, al Balı araly týrıster jıi baratyn aımaq ári Indonezııa kóne mádenıetiniń iri ortalyǵy bolyp esepteledi. Klımaty – tropıktik, mýssondyq. Jazy jaýyn-shashyndy, qysy qurǵaq kórinedi. Iаva aralyndaǵydaı ylǵaldy ystyq lep sezile bermeıdi. Kún raıynyń bul ereksheligin jan-jaǵy muhıttarmen, teńizdermen shektesip jatqandyqtan, ylǵaldyń mólsherden tys kóp túsýimen baılanystyrǵan oryndy. Sol sebepti bolar, ǵımarattar men qoǵamdyq kólikterdiń ishi jeldetkishtermen muqııat jabdyqtalǵan. Onsyz, olardy qaıdam, syrttan kelgender úshin júrip-turý múmkin emes sııaqty. Sóz arasynda, Indonezııa jaıly gazetimizde jan-jaqty jazylǵanyn aıta ketken jón («Shalǵaı elmen de jaqyndasýǵa bolady», 2012, 14 sáýir; «Borobýdýr», 2013, 3 qyrkúıek). Olardaǵy derekterge súıensek, «Indonezııa» ataýy «Indııa» toponımi men grektiń «nesos» – aral degen sóziniń qosyndysynan shyqqanyn ańǵaramyz. Bylaısha aıtqanda, «Araldyq Úndistan» degen mán-maǵyna beredi. Soǵan oraı, damý tarıhy da kóne dáýirden bastaý alady. Birinshi memlekettik qurylymdar bizdiń zamanamyzdyń II-V ǵasyrlary aralyǵynda teńiz jaǵalaýy aýdandarynda paıda bolǵan. VII ǵasyrdyń ortasynda Shrıvıdjııa degen atpen Sýmatrııa ımperııasy ornaǵan. VIII ǵasyrdyń birinshi jartysynda Iаva aralynyń ortalyǵynda shıvaıst áýleti basqarǵan Mataram memleketi qurylǵan. HI ǵasyrdan bastap Iаva araly Indonezııanyń ekonomıkalyq, mádenı jáne saıası ortalyǵyna aınalǵan. HIÚ ǵasyrda ıslam dininiń enýi kúsheıe túsken. Sýmatra aralyndaǵy munaı qorlary aǵylshyndardy, gollandtyqtardy qatty qyzyqtyrǵan. Onyń aqyry Uly Shyǵys Azııa úshin keskilesken shaıqastar men soǵystarǵa, otarlaýǵa jalǵasqan. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıinine kelsek, 1945 jyly 17 tamyzda Indonezııa memleketiniń táýelsizdigi jarııalanǵan. Sodan beri ulttyq mereke retinde atalyp keledi. Eldiń birinshi prezıdenti Sýkarno 1950 jyly Indonezııany ýnıtarlyq memleket dep jarııalaǵan.
Sońǵy jyldary Qazaqstan men Indonezııa arasyndaǵy ekijaqty saýda aınalymynyń arta túskenin baıqaýǵa bolady. Bul kórsetkish 2012 jyly 57,2 mıllıon AQSh dollaryn qurasa, byltyr 200 mıllıon AQSh dollaryna jetken. Elimizden negizinen temir jáne onyń ónimderi, qural-jabdyqtar, ártúrli aspaptar, hımııalyq ónimder eksporttalsa, Qazaqstanǵa mal men ósimdik ónimderi, daıyn azyq-túlik taýarlary, mashınalar, kólik quraldary, toqyma ónimderi, aıaq-kıim jetkiziledi. Munda palma maıy, banan, kokos, kaýchýk úlken suranysqa ıe. Týrızm, taý-ken, kúrish óndirisi jaqsy damyǵan. Al, qoı, sıyr etteri men sút ónimderin óndirmeıtindikten, Avstralııa men Jańa Zelandııadan ákelinedi. 2030 jylǵa taman álemdegi asa damyǵan memleketterdiń «ondyǵyna» kirýdi josparlaǵanyna qaraǵanda, ıgerilmeı jatqan ishki, syrtqy áleýetter men múmkindikteri zor ma dep qaldyq. Al, demokratııalyq úrderisterdiń damýy jaǵynan alǵa Úndistan men AQSh-ty ǵana shyǵarady degen paıym qalyptasqan. Alaıda, jan basyna shaqqandaǵy IJО́ Qazaqstanmen salystyrǵanda, kóp tómen ekenin eskersek, sheshimin tabatyn máselelerdiń az emestigi ańǵarylady. Tómen deńgeıde ómir súretinderdiń qatary áli de jyrtylyp aıyrylady. Baı men sińiri shyqqan kedeılerdiń arasalmaǵy jyl ótken saıyn alshaqtap barady, deıdi biletinder. Ekstremıstik lań, ulttyq, dinı qaqtyǵys edáýir saıabyrsyǵanymen, uıymdasqan qylmys pen jemqorlyqty aýyzdyqtaý úlken kúshke túsip otyrǵan syńaıly. Jergilikti buqaralyq aqparat quraldary jalǵyz áıel gýbernatordyń jemqorlyqqa batqan qylyǵyn jarysa jazǵan. Qazir ol bıkesh temir torǵa toǵytylypty. Biz barǵan sátte qyzý saıası talas-tartysqa kez boldyq. Sóıtsek, shildede ótetin prezıdenttik saılaý qarsańyndaǵy dodanyń naǵyz qyzǵan shaǵy eken. Parlamenttik saılaýǵa 12 saıası partııa men Acheh provınsııasyndaǵy 3 jergilikti saıası uıym túsken. Bular Indonezııanyń Halyq О́kilderi Keńesindegi /tómengi palata/ 560 orynǵa, О́ńirlik О́kilder Keńesindegi /joǵary palata/ 132 orynǵa, provınsııalyq deńgeıdegi О́kilder palatasyndaǵy 2 137 orynǵa, regenttik /aýdandyq/ deńgeıdegi О́kilder palatasyndaǵy 17 560 orynǵa talasqan. Bir qyzyǵy, qazirgi tańdaǵy bıleýshi partııa, ıaǵnı Demokratııalyq partııa bar-joǵy 10 paıyz daýys jınaǵan. Onyń basty sebebine sońǵy jyldary partııa músheleriniń birqatar sybaılas jemqorlyq faktilerine baılanysty isti bolǵany kóldeneń tartylady. Sarapshylardyń boljamynsha, Djakarta qalasynyń gýbernatory prezıdenttikten birden-bir úmitker bolyp otyr eken.
Kók aspanda qalyqtaǵan qazaq áni
Saparymyzdyń basty maqsaty saıahatshy retinde el-jer kórý, qyzyqtaý emes, osy eldegi Qazaqstannyń mádenı kúnderine qatysý edi. Buqaralyq aýqymdylyǵymen, ótkizý formasymen, ulttyq mánerimen erekshelengen shara Elbasymyzdyń bastamasymen, Mádenıet mınıstrliginiń qoldaýymen, «Qazaq áýenderi» AQ-tyń uıymdastyrýymen qolǵa alynyp, ózimiz tájirıbe jınarlyq, ózgeler úlgi-taǵylym alarlyq tálimdi de mándi basqosý alańqaıyna aınaldy. Qazaqstan men Indonezııanyń áriptestik qarym-qatynasynyń bastaý bulaǵy ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldaryna baryp tireledi. Dálirek aıtsaq, eki el arasyndaǵy dıplomatııalyq berik baılanys 1993 jyly 2 maýsymda ornady. 1995 jyly sáýirde Indonezııa Prezıdenti M.Sýhartonyń Qazaqstanǵa jáne osy jyly maýsymda Qazaqstan Prezıdenti N. Nazarbaevtyń Indonezııaǵa resmı saparlary saıası, ekonomıkalyq túzilimderge aıqara jol ashyp, kópqyrly belsendi yntymaqtastyqtyń jańa joldaryn belgilep berdi. Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń 2012 jyly Indonezııaǵa, osy el Prezıdenti Sýsılo Bambang Iýdoıononyń 2013 jyly Qazaqstanǵa memlekettik saparlary aıasynda ekonomıkalyq, saýda-sattyq keńistigin odan ári keńeıtýmen qatar, mádenıet salasyndaǵy yntymaqtastyq jóninde ózara túsinistik týraly memorandýmǵa qol qoıyldy. Osy ýaǵdalastyqqa oraı bıyl Qazaqstannyń Indonezııadaǵy mádenıet kúnderin ótkizýge sheshim qabyldanǵan-dy. Mine, birneshe kúnge sozylǵan mádenı sharalardyń ashylý rásimi «Djakarta-HHI ǵasyr» atty kınoteatrda belgili rejısser Rústem Ábdirashevtiń Elbasymyzdyń balalyq, jigittik, azamattyq shaǵyn beıneleıtin kınoepopeıasyn tamashalaýmen bastaldy. Prezıdentimizdiń ónegeli ómirin arqaý etken kınolenta ındonezııalyq kórermenderdi ystyq yqylasqa bólep, zor qyzyǵýshylyǵyn týdyrdy. Biz tildesken kórermenderdiń qaı-qaısysy bolsyn Qazaqstan jaıly úlken áser alǵandaryn talasa-tarmasa aıtyp jatty. Olardyń qatarynda ortalyq oqý oryndarynyń birinde oqıtyn stýdent Dedı júrekjardy lebizin bylaı bólisti: – Shyny kerek, qazaqstandyq kınematografısterden joǵary dárejeli mundaı kórsetilim kútpegen edim. О́te sátti shyqqan. Fılmniń jastarǵa beretin patrıottyq, tárbıelik ónegesi mol. Qazaq halqynyń tamasha salt-dástúrlerine, sulý tabıǵatyna, adamdardyń keńpeıildiligi men qaıyrymdylyǵyna keremet tánti boldym. Prezıdentterińizdi qadirleı, baǵalaı biletin halyq ekensizder. Fılmnen keıin kókeıimde Qazaqstandy óz kózimmen kórsem degen qulshynys oıandy. Qurbym ekeýmiz «Jaýjúrek myń bala» fılmin de mindetti túrde tamashalaıtyn bolamyz. Esten ketpeıtin áser alǵanymdy atap ótkim keledi. Aýqymdy shara bastalar aldynda osy eldiń Mádenıet jáne bilim mınıstri professor Muhammad Nýh pen Qazaqstan jaǵynan Mádenıet mınıstriniń orynbasary Asqar Bóribev arasynda kezdesý ótti. M.Nýh el ómirinde alǵash ret uıymdastyrylǵan mádenı basqosýǵa ındonezııalyqtar zor qoldaý kórsetkenin atap kórsetip, alda da mádenı, ǵylymı baılanystardyń tereńdeı beretinine senim kórsetse, vıse-mınıstr jyly shyraıly qabyldaýǵa alǵysyn bildirip, Nazarbaev Ýnıversıteti sheńberinde atqarylyp jatqan isterden habardar etti. EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesine daıyndyq jumystaryn ortaǵa saldy. Budan basqa, álemdegi 30 eldiń qataryna enýge umtylyp otyrǵan Qazaqstannyń ishki-syrtqy ekonomıkalyq zor áleýeti, Astananyń álemdik túrli saıası bastamalar ótkizýdegi kóshbasshylyq róli, ekijaqty stýdentter almasý, tájirıbe bólisý, ozyq tehnologııalardy qoldaný, ǵylymnyń bedelin arttyrý máseleleri talqylandy. 1500 oryndyq bedeldi konsert zalynda ıne shanshatyn oryn bolmasyn eki tarap ta kútpese kerek, uıymdastyrýshylar bir-birine jymyńdasa qarap qoıyp, kóńil-kúıleriniń kóterińki ekenin jasyra almaıdy. Sahnaǵa Mádenıet vıse-mınıstrleri A. Bóribaev pen professor Vıendý Nýrııantı kóterilip, Qazaqstannyń Indonezııadaǵy mádenıet kúnderiniń ashylýyn jarııalaýy muń eken, zal ishin dý shapalaq kernep ketti. Qazaqstannyń Ánurany oryndalǵanda jınalǵandar oryndarynan turyp, erekshe qurmet kórsetti. Jergilikti Ánurandy úlken de, kishi de shyn júrekpen, jasampazdyq tolǵanyspen shyrqap, ulttyq rýhtyń, muqalmas erik-jigerdiń otbasy, oshaq qasynan bastalatynyn uqtyrǵandaı boldy. Osyndaıda 1928 jyly ótken ulttyq azattyqty ańsaǵan jastar uıymynyń kongresi týraly estigenim oıǵa oraldy. Sol joly «Uly Indonezııa» ánurany alǵash ret oryndalyp, «Jastar anty» biraýyzdan qabyldanǵan eken. Onyń túpqazyq ıdeıasy «bir otan, bir ult, bir til» degen úshtaǵanǵa negizdelipti. Sodan beri óskeleń urpaq týǵan jerge degen perzenttik adaldyǵy men beriktigin ispen dáleldeýmen keledi. Turǵyndardyń orta jas mólsheri 30-dyń mańaıynda ekenin eskersek, rýhy myqty jas urpaǵy bar eldi jaý ishten de, syrttan da ala almaıtyny túsinikti. Já, Qazaqstannyń Indonezııadaǵy mádenıet kúnderine arnalǵan konserttik baǵdarlamaǵa oralaıyq. Sahna shymyldyǵy ashylǵanda zal ishine shybyn yzyńy ǵana estiletindeı óli tynyshtyq ornaı qaldy. О́ıtkeni, sahnadaǵy N.Tilendıev atyndaǵy Akademııalyq folklorlyq etnografııalyq «Otyrar sazy» orkestri músheleriniń ulttyq naqyshtaǵy kıimderi men aspaptary, bir sózben aıtqanda, qyzdyń jıǵan júgindeı kórinisi zaldy bir jaǵynan tańǵaldyryp, ekinshi jaǵynan ónerlerin taǵatsyzdana kútkenin júzderinen ańǵarý qıyn emes-ti. Bir kezde Dinzýhra Tilendıevanyń dırıjerlik etýimen Túrkeshtiń «Kóńil ashary» oınap sala bergende, zal ishi dý ete qaldy. Rızashylyq emosııalyq kóńil-kúıdi jasyra almaǵannyń belgisi bul! Kúı aıaqtalǵanda qol soǵý kópke deıin tolastamady. «Saltanat» memlekettik bı ansambliniń tal shybyqtaı myń buralǵan yrǵaqtaryna shyn peıilderimen rıza bolysty. «Jetigenshiler» kvarteti ulttyq aspapta sheber oınaýlarymen kózge tústi. О́ner maıtalmandary, Qazaqstannyń halyq ártisteri Eskendir Hasanǵalıevtiń, Nurjamal Úsenbaevanyń, elimizdiń eńbek sińirgen qaıratkeri Altynaı Jorabaevanyń, halyqaralyq konkýrstardyń laýreattary Medet Shotabaevtyń, Birjan Hasanǵalıevtiń, «Beles» etnofolklorlyq kvartetiniń áýeletken ánderin jınalǵan qaýym jan júrekterimen tyńdady. Ásirese, A. Jorabaeva «Jalı-jalı», B.Hasanǵalıev «Ýntýk býmı kıta» ánderin tamyljyta shyrqap, zaldy aıaǵynan tik turǵyzdy. Sonymen, bir jarym saǵatqa sozylǵan, bas-aıaǵy jup-jumyr konserttik baǵdarlama da támamdaldy. Alaıda, foıege jınalǵan jurtshylyqtyń ketkisi joq. Djakarta turǵyndarynyń biri Sarondy qara dombyranyń kúmbirlegen úni qyzyqtyrsa, Sýnarıo degen azamat Yqylastyń «Jezkıigin» bebeýletken qobyzshy qyzdan qoltańba alǵansha asyq (Ol respýblıkalyq konkýrstardyń jeńimpazy Baljan Júnisova degen qaryndasymyz bolatyn). AQSh elshiliginde qyzmet atqaratyn Andret Shılkoat Qazaqstanda bes jyl jumys istegenin, sodan beri qazaq ánderin súıip tyńdaıtynyn, osy joly da úlken áser alǵanyn jetkizse, osyndaǵy orys mádenıet ortalyǵy jetekshisiniń orynbasary Anna Shaposhnıkova burynǵy Odaqqa qarasty jeti elshilik arasynan qazaqstandyqtardyń birinshi bolyp mádenı shara ótkizýin úırenerlik úrdiske baǵalady. Sanaly ǵumyryn osy elde ótkizip jatqan Roza Ysmaıylqyzy, Ińkár Serikbaıqyzy sekildi apalarymyzdyń qýanyshynda shek joq. Beınebir tórkinderi kóship kelgendeı máre-sáre. Indonezııanyń Mádenıet jáne bilim mınıstrligi qazaqstandyq qonaqtar úshin qonaqasy berip, jergilikti ónerpazdar án-jyrdan shashý shashty. Ortalyq mýzeıde uıymdastyrylǵan shara da umytylmastaı este qaldy.
* * *
Keri oralarda týǵan jerdiń bir jutym aýasyn jutqansha asyqtyq. Jırenshe sheshen babamyz: «О́z úıim – óleń tósegim», dep ras aıtypty. Syrtta júrgende el-jurttyń, Otannyń qadir-qasıeti erekshe seziledi eken.
О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan».
ASTANA – DJAKARTA – ASTANA.
