Astanaǵa aıryqsha nazar
Qazaqstanda ekonomıkaǵa jańa ınvestısııalar tartýda tyń qadamdar oılastyrylýda. Bul týraly VII Astana ekonomıkalyq forýmy (AEF) sheńberinde ótip jatqan V «Astana Invest-2014» Halyqaralyq ınvestısııalyq forýmynda Premer-Mınıstr Kárim Másimov málimdedi. Úkimet basshysynyń aıtýynsha, elimiz alǵa qoıyp otyrǵan asqaraly meje – «Qazaqstan-2050» Strategııalyq baǵdarlamasyn is júzine asyrý úshin shetel ınvestısııasyn tartý qajet. Shetel ınvestısııasyn tartýda elimiz buryn da qomaqty nátıjelerge qol jetkizdi. Máselen, tek sońǵy bes jyl ishinde Qazaqstan ekonomıkasyna 160 mıllıard dollar ınvestısııa tartyldy. «Investısııa tartýǵa qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatyndaǵy bizdiń atqarǵan jumysymyzǵa Búkilálemdik bank tarapynan joǵary baǵa berildi. Básekege qabilettilik boıynsha álemdik dárejede biz ınvestısııany qorǵaý jóninde úzdik oryndardy ıelenip kelemiz. Sońǵy aılarda Úkimet ınvestısııa tartý boıynsha keshendi baǵdarlama belgiledi. Jaqyn arada zań jobasy Parlamentke usynylatyn bolady», dedi óz sózinde Kárim Másimov.
Osy oraıda Úkimet basshysy bizdiń elimizdiń damýynda Astana qalasynyń órkendeýi erekshe oryn alatyndyǵyn atap ótti. Qazirdiń ózinde elorda ómir súrýdiń joǵary standarttaryn usynyp otyrǵan, zor qarqynmen damýshy megapolısterdiń birinen sanalady. Sondaı-aq, Premer-Mınıstr elorda halyqaralyq ýnıversıtetterdiń, zertteý ortalyqtarynyń, medısına mekemeleriniń basyn biriktirip otyrǵan úlken rýhanı ortalyq ekendigin de tilge tıek etti. «Bolashaqta qala EKSPO-2017 kórmesin qabyldaıtyn bolady. Bul álemdik ınvestorlardy, tehnologııalardy, ınnovasııalardy, saıası qaıratkerlerdi tartatyn halyqaralyq aýqymdy shara bolmaq. Men osy máselelermen jan-jaqty tanysýǵa shaqyramyn», dedi Premer-Mınıstr.
«Astana Invest-2014» – álem elderiniń san saladaǵy mańdaıaldy mamandarynyń basyn qosatyn ámbebap jıyn. Osymen besinshi ret uıymdastyrylyp otyrǵan bul forýmnyń elimiz ben elordamyzdyń damýyna qosatyn úlesi zor, dep bastady Astana qalasynyń ákimi Imanǵalı Tasmaǵambetov V Halyqaralyq ınvestısııalyq forýmda sóılegen sózin. Búginde Astana qaı salada bolmasyn serpindi qarqynmen damyp keledi. Elordanyń endigi basty mindeti – qalany osynaý damý úrdisinen jańyldyrmaı ilgeri ozdyryp, álemniń úzdik shaharlarynyń qataryna qosý.
Qazaqstannyń elordasy Astana – alyp megapolıs bolýdy maqsat etip, jedeldetilgen qarqynmen alǵa basqan qazirgi zamanǵy qala. 2000 jyldan bastap Astana qalasynyń jalpy óńirlik ónimi (JО́О́) bir adamǵa eseptegende 26,8 myń dollardy qurady. Bul Eýropalyq odaqtyń keıbir eń damyǵan elderiniń deńgeıi.
2013 jylǵy JО́О́ 2,7 mln. teńgeni qurady, respýblıkalyq kólemde qalanyń JО́О́-niń úlesi 9,4% qurady. Sonymen birge, shaǵyn jáne orta bıznes kólemi Astananyń jalpy óńirlik óniminde 60% qurady. Negizgi kapıtalǵa ınvestısııalar 2014 jyldyń birinshi toqsanynda jaı-kúı boıynsha 70 mlrd. teńgeni qurap, 2013 jyldyń uqsas merziminen 8,2%-ǵa joǵary bolyp otyr.
Qala basshysynyń aıtýynsha, Astananyń irgetasy qalana bastaǵan 16 jyldan bergi ýaqyt ishinde elordany damytýǵa 4 trıllıon 780 mıllıard teńge nemese 30 mıllıard dollar tikeleı ınvestısııalar salynǵan. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń tikeleı qamqorlyǵynyń nátıjesinde qalanyń damýyna ınvestısııa tartý eń birinshi basymdyq berilgen máselege aınaldy. Bul elordanyń qarqyndy damýyna negiz qalady. Osy ýaqyt ishinde qalaǵa tartylǵan ınvestısııa kólemi 28 ese ósken. 16 jyldyń ishinde elordada 12 mıllıon sharshy metr turǵyn úı qurylysy paıdalanýǵa berilgen. «Qala ekonomıkasyna tartylǵan osy mol ınvestısııa ındýstrııalyq damýdyń joǵary qarqynyn saqtaýǵa múmkindik berdi. Qalamyzda álemge tanymal ónim shyǵaratyn óndiris oryndary ashyldy. О́tken jyly olardyń jalpy óndiris kólemi 0,5 mıllıard dollardy qurady», dedi Imanǵalı Tasmaǵambetov. Qala ákimi V «Astana Invest-2014» Halyqaralyq ınvestısııalyq forýmy sheńberinde elorda ekonomıkasyna jalpy kólemi 500 mıllıon dollardy quraıtyn ınvestısııa tartý maqsatynda 11 memorandýmǵa qol qoıý kózdelinip otyrǵandyǵyn atap kórsetti.
«Astana Invest-2014» forýmynyń otyrysynda Iordanııa Koroldiginiń astanasy Amman qalasynyń meri Akel Beltadjı sóz aldy. Ol óz sózinde kúni keshe Astana qalasynda Korol Hýseın ben Talal atyndaǵy kósheniń ashylý saltanatyna qatysqandyǵyn zor iltıpatpen atap ótti. Onyń aıtýynsha, Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qurmetine Ammanda jáne Korol Hýseınniń qurmetine Astanada kóshelerdiń ashylýy ózara túsinistik pen áriptestik rýhynda damyp kele jatqan eki eldiń dostyq qatynastarynyń nyǵaıa túskendiginiń kórinisi. Sondaı-aq ol Astana qalasynyń zor qarqynmen damyp kele jatqan áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyn aıta kelip, bul qalanyń ınvestısııa salýǵa qolaılylyǵyn da atap ótti. V Halyqaralyq ınvestısııalyq forým otyrysynda Kanadanyń Vaterloo qalasynyń meri Brenda Halloran sóz sóıledi. Ol óz sózinde eki qalanyń arasynda sońǵy kezde tyǵyz qarym-qatynas ornaǵanyn aıta kelip, Astana qalasynyń ınvestısııalyq zor áleýetin erekshe atap kórsetti.
VII Astana ekonomıkalyq forýmy sheńberinde «EKSPO-nyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý men «jasyl ekonomıkaǵa» qosar úlesi» atty sessııa bolyp ótti. Bul sessııany EQYU-nyń Astana qalasyndaǵy Ortalyǵynyń jetekshisi Natalııa Zarýdnaıa júrgizip, kirispe sózben ashty. Ol óz sózinde 2017 jyly Astana qalasynda ótkizilgeli otyrǵan EKSPO kórmesiniń mańyzdylyǵyna onyń ishinde «Bolashaqtyń energııasy» atty kórme taqyrybynyń máni men mańyzyna jan-jaqty toqtaldy. «Bolashaqtyń energııasy» atty mańyzdy taqyrypty kún tártibine shyǵara otyryp, Qazaqstan adamzat aldynda turǵan jahandyq qaterlerdiń alyn alý maqsatynda ıgi bastamalarǵa muryndyq bolyp otyrǵandyǵyn tilge tıek etti.
Sessııada «Astana EKSPO-2017» UK» AQ-tyń basqarma tóraǵasy Talǵat Ermegııaev sóz sóıledi. Ol óz sózinde ústimizdegi jyldyń sáýir aıynda Elbasy Nursultan Nazarbaev kórme qalashyǵynyń qurylys alańyna kapsýla salyp, bolashaq qurylys jumystarynyń tusaýyn keskendigin tilge tıek etti. EKSPO qalashyǵy bolashaqta elordanyń erekshe sáýletti aýdandarynyń biri bolmaq. Ústimizdegi jyldyń maýsym aıynda Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń 155-shi Bas Assambleıasynda «Astana EKSPO-2017» kórmesiniń resmı tirkelýi ótkiziledi. Talǵat Ermegııaevtyń aıtýynsha, osy shara barysynda Qazaqstanǵa Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń arnaıy týy tabys etilmek. Sodan keıin bizdiń elimiz tikeleı aqparattyq-nasıhattyq jumystardy bastap, Halyqaralyq kórmeler bıýrosyna múshe memleketterge shaqyrý jibere bastaıdy.
Qazaqstan «Astana EKSPO-2017» Búkilálemdik kórmesin ótkizýge erekshe basymdyq berip otyr. Bul ulttyq aýqymda basymdyq berilgen sharaǵa aınaldy. Barsha qazaqstandyqtar elimizdiń erteńgi damýyna erekshe serpin beretin bul halyqaralyq mańyzdy sharanyń tabysty ótýine múddeli. Talǵat Ermegııaev búkilálemdik jetistikter kórmesin ótkizý maqsatyndaǵy ázirlik jumystarynyń barynsha qarqyn alyp otyrǵandyǵyn atap kórsetti. «Astana EKSPO-2017» Búkilálemdik kórmesiniń máselesine arnalǵan 1 sessııada Halyqaralyq kórmeler bıýrosy bas hatshysynyń kommýnıkasııalyq máseleler boıynsha keńesshisi Ivan Prostakov, fızıka boıynsha 2006 jylǵy nobel syılyǵynyń laýreaty Djordj Fısdjerald Smýt, úshinshi BUU-nyń «Barshaǵa birdeı turaqty energetıka» bastamasy úshin qorynyń arnaýly keńesshisi Serj Martın sóz sóılep, kún tártibindegi máselege baılanysty túıindi pikirlerin ortaǵa saldy.
«Jasyl ekonomıka» – el bolashaǵy
Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda óz jumysyn bastaǵan Astana ekonomıkalyq forýmynyń alǵashqy kúniniń ózinde santúrli taqyryptardy qamtyǵan kóptegen sharalar bolyp ótti. Sonyń mańyzdylarynyń biri «JASYL SMART» bıznes forýmy boldy. Qazaqstan Memleketiniń basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Qazaqstan-2050» Strategııasynda tabıǵı baılyqtar men qýat kózderin únemdeý, olardy tıimdi paıdalaný maqsatyn alǵa qoıǵandyǵy belgili. Strategııada soǵan sáıkes elektr energetıkasy salasyndaǵy balamaly jáne jańǵyrtylatyn elektr qýatynyń úlesin 2050 jylǵa qaraı 50 paıyzǵa jetkizý, 2008 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 2015 jylǵa taman IJО́-niń energııany qajetsinýin 10 paıyzǵa, al 2020 jylǵa qaraı 25 paıyzǵa deıin azaıtý, 2020 jylǵa taman halyqty aýyz sýmen qamtamasyz etý máselesin, al 2040 jylǵa taman aýyl sharýashylyǵyn sýmen qamtamasyz etý problemasyn tolyq sheshý, 2020 jylǵa deıin aýyl sharýashylyǵy alqaptary ónimdiligin 1,5 ese arttyrý mindetteri belgilengen. Elimizdiń Qorshaǵan orta jáne sý resýrstar mınıstrligi Elbasy qoıyp otyrǵan osy talaptardy júzege asyrý maqsatynda sheteldik sarapshylardyń qatysýymen «Qazaqstan Respýblıkasynyń «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshýi jónindegi tujyrymdamasyn ázirledi. Sóıtip, Qazaqstandy jasyl ekonomıkaǵa kóshirý mindeti alǵa qoıyldy. Atalǵan bıznes forýmynda alǵashqy bolyp sóz alǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Qorshaǵan orta jáne sý resýrstary mınıstri Nurlan Qapparov jınalǵandardy osy tujyrymdamanyń mán-jaıymen tanystyryp ótti. Onyń aıtýynsha, bul tujyrymdama negizinen alǵanda alty túrli qaǵıdaǵa negizdelgen. Ol qaǵıdalar resýrstardyń ónimdiligin arttyrý; resýrstardy paıdalaný úshin jaýapkershilik arqalaý; ekonomıkany neǵurlym tıimdi tehnologııalardy paıdalana otyryp jańǵyrtý; resýrstardy tıimdi paıdalaný jónindegi is-sharalardyń ınvestısııalyq tartymdylyǵyn qamtamasyz etý; birinshi kezekte rentabeldi is-sharalardy iske asyrý; bıznespen halyq arasynda ekologııalyq mádenıetti qalyptastyrý jáne ony úıretý sekildi máselelerin qamtıdy. Árıne, «jasyl ekonomıkaǵa» ótýdiń san túrli joldary men ádis-tásilderi bar. Sonyń ishinde qazirgi kúni búkil adamzatty tolǵandyryp otyrǵan jahandyq problemalardyń alǵa shyǵatyndyǵy belgili. «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý baǵytyndaǵy mundaı basty problemalardyń biri retinde parnıktik gazdar shyǵarýdy azaıtý máselesin aıtýǵa bolady. Atalǵan problemanyń adamzatty tolǵandyrýyna qazirgi ártúrli tabıǵı qubylystardyń beleń alýy, sonyń ishinde klımat jylýynyń jahandyq deńgeıde etek alýy sebep bolýda. Álemniń kóptegen ǵalymdary aýa raıynyń jylynýyna áser etip otyrǵan basty qubylys retinde adamzattyń tabıǵatqa jasaıtyn tehnogendik qyzmetin, sonyń ishinde zııandy qaldyqtardyń, ásirese parnıktik gazdardyń aýaǵa taratylýyn atap kórsetýde. Iá, sońǵy jyldary álemniń ár túkpirinde túrli tabıǵı apattar beleń alyp tur. Sý tasqyny buryn bolmaǵan jaǵdaıda kúshine ense, endi bir jerlerde qatty ystyq saldarynan orman órtteri órship barady. Mine, osyndaı kúrdeli problemalardyń oryn alýyna aýaǵa taraıtyn parnıktik gazdardyń tıgizetin yqpaly zor eken. Álemdik qoǵamdastyq tanyǵan ǵalamdyq klımattyq ózgeristerdi boldyrmaýdyń pármendi tetikteriniń biri – Kıoto hattamasy bolyp tabylady. Bul hattamada parnıktik gazdar shyǵaryndylaryna kvota saýdasy asa tanymal bolyp otyr. Búginde kómirtekti retteýdiń osy naryqtyq tetigin kóptegen elder, ásirese, Klımattyń ózgerýi boıynsha negizdemelik konvensııasyna qatysýshy elder «jasyl» tehnologııalardy ınvestısııalaý men «jasyl» strategııalardy iske asyrýdyń balama kózi retinde keńinen paıdalanýda. Bul kvota saýdasy júıesi negizinen Eýropalyq odaqtyń, Jańa Zelandııa men Avstralııanyń búkil keńistiginde, sondaı-aq AQSh, Kanada, Japonııa men Qytaıdyń jekelegen óńirlerinde júzege asyrylýda. Al TMD elderi boıynsha alǵanda Reseı, Ýkraına men Belarýste ulttyq júıelerdiń qalyptasýymen jumys isteýi úshin normatıvtik-quqyqtyq negizder jasalǵan. Otandyq jáne sheteldik sarapshylardyń baǵalaýy boıynsha, Qazaqstan Respýblıkasynda parnıktik gazdar shyǵaryndylarynyń kvota saýdasyna qatysýda úlken áleýeti bar. О́ıtkeni bizdiń elimizde «Jasyl ekonomıkaǵa» kóshý jónindegi tujyrymdama sheńberinde shyǵaryndylardy 1990 jylǵy deńgeıden 2020 jylǵa taman 15 paıyzǵa, al 2050 jylǵa taman 25 paıyzǵa qysqartý maqsaty alǵa qoıylyp otyr. Nurlan Qapparov óziniń sózinde osyǵan sáıkes Qazaqstanda Shyǵaryndylar saýdasynyń júıesi jónindegi tujyrymdamalyq qujattyń ázirlengendigin aıtyp, osy jóninde biraz áńgime qozǵaı ketti. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin jáne elimizdiń halyqaralyq kómirsýtegi naryǵyna shyǵýy úshin elimizde qajetti ınfraqurylymdardy qalyptastyrý, kadrmen qamtamasyz etý júıesin qurý, memlekettik organdar men kásiporyndardy Shyǵaryndylar saýdasynyń júıesine qatysýdyń paıdaly jaqtarymen tanystyrýdy kózdeıtin ınstıtýtsıonaldyq ózgeristerdiń birqataryn júzege asyrý qajettigin atap kórsetti. Forýmda munan keıin sóz kezegin alǵan Eýropalyq odaqtyń Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy О́kildiginiń basshysy Aýrelıa Býshez hanym ádette jańa ınnovasııalyq tehnologııalardy ázirleý men engizýge shaǵyn bıznestiń beıim keletindigine toqtaldy. Onyń aıtýynsha, qazirgi kúnde Eýropada shaǵyn bıznestiń róli barǵan saıyn artyp keledi. Ekonomıkadaǵy ósim men halyqty jumyspen qamtý máselesi naq osy shaǵyn bıznes arqyly sheshim tabýda. Árbir úsh jumys ornynyń ekeýi shaǵyn bıznes salasynda jumys isteýde. Osyǵan oraı Aýrelıa Býshez jasyl tehnologııalardy engizýdegi jeke bir shaǵyn fırmanyń jumys tıimdiligine toqtala ketti. Bul fırma 200 mıllıon eýro turatyn parnıktik gazdardy shekteý jobasyn júzege asyrǵan. Osy jobany júzege asyrý barysynda salynǵan 1 eýro 10 eýroǵa deıin tıimdilik ákelgen. Onyń ústine 9 adam jańa jumyspen qamtylǵan. Meıman mine, naq osyndaı jobany Qazaqstanda júzege asyra alatyndyǵyn atap kórsetti. «Qazaqstan 2050 jyly jasyl ekonomıkaǵa tolyq kóshýdi maqsat etip otyr. Sizderdiń bul nıetterińizdi biz tolyq qoldaımyz. Árıne, joldyń basynda ǵana tursyzdar. Biraq osy ispen belsene shuǵyldanǵan saıyn onyń tıimdiligin kórip, sezine túsetin bolasyzdar. Sebebi, «jasyl ekonomıka» degenimiz ol tek tabıǵatqa ǵana paıdaly emes, sonymen qatar óziniń únemdeýshilik, tıimdilik qasıetimen adamdar turmysy men ómirine de kóptegen jaǵymdy áserin tıgizetin bolady», dedi A.Býshez. UNEP óńirlik aǵa keńesshisi Nara Lývsan sóziniń basynda ózi jumys isteıtin atalǵan qoǵamdastyq basshysynyń sálemin jetkize ketti. Sonan keıin osydan eki jyl buryn «Úlken jıyrmalyq» elderiniń jasyl ekonomıkaǵa ótý jóninde sheshim qabyldaǵandyqtaryna toqtaldy. «Álemdegi damyǵan qýatty elderdiń mundaı sheshimge kelýi bekerden-beker emes. О́ıtkeni, sońǵy elý jyldyń ishinde sý paıdalaný deńgeıi úsh ese, al tasqyn qaýpi 230 paıyz ósti. Osyǵan baılanysty «jasyl ekonomıkany» qalaı qurý máselesi álemniń kóptegen elderinde talqylaný ústinde. Bul máselede jahandyq júıelerdiń qataryndaǵy bizdiń uıymymyz barynsha belsendi sıpat ustap otyr. Sondyqtan biz Qazaqstanda ótip jatqan búgingi forýmmen qatar osy eldiń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý isine berik baılam jasaǵandyǵyn qýanyshpen qoldaımyz», dedi ol. Forýmda sóz alǵan Nobel syılyǵynyń laýreaty, Reseı Federasııasy ǵylymynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Svıatoslav Tımashev óz sózin forýmdy uıymdastyrýshylarǵa alǵys aıtýdan bastady. Sonan keıin qazirgi jahandyq ekologııalyq qaterlerge toqtalyp ótti. Biraq, ókinishke oraı, qazirgi adamzat qaýymy osy oqıǵalardyń aparyp soqtyrar saldarlary týraly naqty boljam men túsinikke tolyq ıe bola almaı otyr. Oqıǵalardyń barysy men sıpaty túsiniksiz bolyp qalýda. Sebebi, bul jónindegi aqparattar áli de bolsa azdyq etýde. Sondyqtan ekologııalyq qaterler men problemalardyń mánisin qazirgi urpaq bir bólek, kelesi urpaq bir bólek túsinýi men baǵalaýy múmkin. Máselen, keıbir ǵylymı tujyrymdar boıynsha alǵanda planetanyń kóptegen jerlerin sý basý qaýpi aıqyn baıqalyp otyr. Mine, osynyń saldarynan álemdik ishki jalpy ónim 33 paıyzǵa deıin tómendeıtin bolady degen qaterli boljamdar bar. Al qazirgi kúni álemde oryn alyp jatqan jahandyq qaterler ulttyq ekonomıkalarǵa qarama-qaıshylyqty jaǵdaılarda áser etip otyrǵandyǵy seziledi. Osy jaǵdaıǵa baılanysty ǵalym tabıǵat qaterleriniń aldyn alý men eńserý úshin álemge ortaq jańa bir tujyrymdamanyń qajettigi arta túskendigin atap kórsetti. Mine, sol úshin de qazirgi ýaqytta osy máselege baılanysty ulttyq strategııalardy ázirleýdiń belsendi sıpatqa ıe bolǵany jón ekendigin aıtty. Osy bıznes-forýmda sóz alǵan Ortalyq Azııadaǵy IýSAID mıssııasynyń ekonomıkalyq damý bóliminiń dırektory Maıkl Trýblad, EQQDB klımatynyń ózgerýi men energotıimdiligi máseleleri boıynsha bas menedjeri Naıdjel Djollands, Ǵalamdyq jasyl ósim ınstıtýtynyń soltústik-shyǵys jáne Ortalyq Azııa boıynsha jasyl ósimdi josparlaý men iske asyrý dırektory Djennıfer Bats jáne basqa da qonaqtar Qazaqstanda dástúrli sıpatqa ıe bolǵan Astana ekonomıkalyq forýmynyń jumysynyń, sonyń ishinde osy ótip otyrǵan «Jasyl kópir» bıznes-forýmynyń tıimdiligine toqtala kele osy isterdiń bastaýynda turǵan Qazaqstan basshylyǵyna alǵystaryn jetkizdi.
Daǵdaryspen birigip kúresý qajet
VII Astana ekonomıkalyq forýmy aıasynda II Dúnıejúzilik daǵdarysqa qarsy konferensııasy da óz jumysyn bastady. Úsh kúnge sozylatyn búl sharanyń qamtıtyn taqyryp aýqymy keń. Atap aıtsaq, Bretton-Výds kelisiminiń 70 jyldyǵy qarsańynda jahandyq qarjylyq júıege degen senimdi qalpyna keltirý, sońǵy jıyrma jyl ishindegi qarjylyq daǵdarystyń qaıtalamalylyǵyn eńserý bolyp otyr. Negizgi maqsat BUU-ǵa múshe memleketterge arnalǵan Búkilálemdik daǵdarysqa qarsy jospar tujyrymdamasyn qabyldaý bolyp tabylady. Konferensııa jumysyna Qazaqstan Úkimeti basshysynyń orynbasary – Qarjy mınıstri Baqyt Sultanov, Bretton-Výds kelisimin jańartý komıtetiniń atqarýshy dırektory Mark Ýzan, Japonııa Ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń prezıdenti Kazýmasa Ivata, Iel ýnıversıtetiniń jahandyq máseleler boıynsha joǵary ǵylymı qyzmetkeri Domıngo Kavallo, Lıvan Respýblıkasynyń 2005-2009 jyldary arasynda úkimet basshysy bolǵan Fýad Sınıora, Halyqaralyq valıýta qory atqarýshy dırektory Danıel Heller, elimizdiń Ulttyq banki tóraǵasynyń orynbasary Danııar Akıshev jáne basqalar qatysty. Aldymen sóz alǵan Baqyt Sultanov óz sózinde jahandyq reformalardyń dáýiri týǵandyǵyn jetkizdi.
Eýropadaǵy qaryzdyq daǵdarys máselesiniń dúdámal kúıiniń sozylýyna, BRIKS elderi ekonomıkasynyń jedel damý ekpininiń qaıtýy men suranys pen óndiristiń quldyraýy, sondaı-aq shıkizat resýrstaryna degen baǵa alshaqtyǵy jaǵdaıyna táýeldi bolyp turǵan halyqaralyq ekonomıka áli sol ózgerissiz qalpynda tur. Onyń ústine, jalpy kólemdegi basym jumyssyzdyq kórsetkishi ekonomıkalyq ósimdi ustap turǵan negizgi faktorlardyń biri bolyp otyr. Osy úderisterdiń barlyǵy «ystyq» núktelerde, tipti keshe ǵana áleýmettik turaqtylyqtyń jumaǵy bolǵan elderdiń ózinde túrli áleýmettik janjaldarǵa sebep bolyp, qabattasa júrýde. Dál qazir biz jolaıryqta turmyz. Oǵan aǵymdaǵy ózimiz kórip júrgen makroekonomıkalyq úderister dálel bola alady. Bir nárse aıqyn, jańa paradıgma ǵasyryn bastan ótkerýdemiz, ekonomıkalyq ósýdiń polıýsteri men formalary ózgerýde. Álemdik sarapshylar qaýymdastyqtarynda jahandyq kezdesýlerdiń ýaqyty jetkendigi jıi aýyzǵa alynyp júr. Sonymen qatar, búkilálemdik valıýta júıesin talqylaýǵa jáne qarjylyq ekonomıkalyq daǵdarystyń aldyn alý maqsatynda birigip jumys atqarýdyń kezeńi týdy dep esepteıtinder bar. Sondyqtan jahandyq basqarýdyń qalyptasqan erejeleri men prınsıpterin túbirimen qaıta zerdeleý qajet, dedi ol. Jalpy, Qarjy mınıstriniń sóz tórkini ǵalamdyq ekonomıkalyq ózgeristerge qarsy turý úshin el bolyp bólshektenbeı, tutas qaýym bop birigip ortaq sheshimder tabý qajet ekendigine nazar aýdarý kerektigi turǵysynda órbidi. «Sondyqtan, Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń bastamasymen 2011 jyldyń jeltoqsanynda qurylyp, Sankt-Peterbýrgte «G20» sammıtinde usynylǵan «G-Global» formaty keń kólemdi únqatysý negizi bola alatynyna kámil senimdimiz. Formatta BUU-ǵa múshe memleketter teń dárejede ózara áriptes bola alady. Al búgingi kúni «G-Global» halyqaralyq qaýymdastyqty biriktiretin, zamanaýı qaterlerge toıtarys bere alatyn, jańa usynystar jasap shyǵara alatyn kóp qyrly únqatysý alańyna aınaldy. Bul format ómirsheńdigin dáleldep, ǵalamtor arqyly júzege asýda. «G-Global»-dyń eń bastapqy maqsaty búkilálemik daǵdarysqa qarsy jospar tujyrmdamasyn jasaqtap, halyqarylyq daǵdarysqa qarsy konferensııada maquldatý bolyp tabylady. Búgingi kezdesýimiz Bretton-Výds kelisimine 70 jyl tolýy qarsańynda ótkiziletin halyqaralyq daǵdarysqa qarsy jobanyń qorytyndy bólimi bolyp esepteledi», dedi ol. 2007 jyldan bastap álemdik ekonomıka ǵalamdyq toqyraýdy eńsere almaı keledi, daǵdarysqa deıingi ósimge qol jetkizý de múmkin bolmaı tur. Álemniń óte jyldam ózgerip jatqandyǵy sonshalyqty, ǵalamdyq toqyraýdyń sozylyp ketý qaýpi joǵary deńgeıde tur. Bul daǵdarystyń jańa tolqyny emes, 2007-2009 jylǵy qarjylyq daǵdarystyń tereńdeı túsýi, dep túıdi sózin B.Sultanov.
Budan soń sóz alǵan Mark Ýzan bastan keshirgen daǵdarystardan sabaq ala almadyq. Áıtpese, anyqtap qarasaq daǵdarys pen turalaýdan aınalyp óter anyq joldar baıqaı alar edik, dep atap ótti. Qazirgi ótip jatqan jıyn daǵdarystar toqtady ma, bolmasa áli jalǵasyp kele me degen saýal qoıar jıyn bolyp otyr. Osy oraıda, «G-Global»-daǵy áriptesterimdi halyqaralyq qaterlerdi naqty qoıa bilgendigi, anyqtaı alǵandyqtary úshin erekshe atap ótkim keledi, dedi ol. Ekonomıkalyq qaterlerdi birinen-biri tizbekteı ótken ol, tipti batystyń ekonomıkalyq toqyraýda turǵandyǵy múmkni ekendigin jetkizdi. Qarjylyq daǵdarystyń óteýi úlken ekendigin alǵa tarta otyryp, onyń aldyn-ala anyqtalyp, qoldan jasalatyn kópirshikterdi der kezinde joıyp otyrýǵa kúsh salý qajettigin aıtty. Osydan soń, Pramerica Investment Management basqarýshy dırektory Ýsmen Jak Mendeng sessııa tizginshisi retinde sóz aldy. «Bizdiń esepteýimizshe, uzaqqa sozylǵan toqyraý tek damyǵan elderde ǵana oryn almaq, al bul sáıkesinshe, damýshy elderge basymdyq beredi. Jańa ózgerister rynogyndaǵy túsinigimizdi osy tóńirekte qaıta qarastyrýymyz kerek. Bul damyǵan elderge jaǵymsyz jańalyq bolsa, damýshy elderge jaqsy jańalyq bolýy múmkin be degen suraqtar týyndaıdy. Jalpy, toqyraý týraly oı órbitsek, deı kele toqyraýdyń is júzinde qalaı ekendigin jete biletin Japonııa ekonomıkalyq zertteýler ortalyǵynyń prezıdenti Kazýmasa Ivataǵa sóz berdi. Ol jalpy Japonııadaǵy ekonomıkalyq jaǵdaıǵa toqtaldy. Budan soń Argentına Ortalyq bankiniń prezıdenti, Ekonomıka mınıstri bolǵan, qazir Iel ýnıversıtetiniń jahandyq máseleler jónindegi joǵary ǵylymı qyzmetkeri Domıngo Kavallo 90 jyldary Argentınanyń gıperınflıasııany bastan keship, jeńe otyryp, keıin rynoktyq ekonomıkanyń turaqty daýyn qamtamasyz ete alǵandyǵyn jetkizdi. Sońǵy jyldary Latyn Amerıkasy bastan keshken devalvasııa, defolt jáne daǵdarystardy sıpattap ótti. Al Lıvan Respýblıkasynyń burynǵy Úkimet basshysy Fýad Sınıora ózi qatysyp otyrǵan ekonomıkalyq sharanyń mańyzy artyp kele jatqandyǵyn tilge tıek etti. Onyń aıtýynsha, jahandyq ekonomıka qaıtalama qarjy daǵdarysynyń tutqyny emes, kerisinshe, AQSh-taǵy ıpotekalyq daǵdarystan bastaý alyp, uzaqqa sozylǵan daǵdarys qursaýynda tur dep málimdedi. Sondyqtan odan shyǵý joldaryn tezirek qarastyrý qajettigi týýda. Eýropalyq odaqtyń damýynyń baıaýlaýy, saıası táýekeldiń ósýi ekonomıka ósýin toqtatyp turǵan faktorlardyń biri bolýy da ǵajap emes, sonymen qatar Latyn Amerıkasy elderi de damý ekpinin AQSh-tyń monetarlyq saıasaty negizinde baıaýlatty. Al Afrıka azdap ekonomıkalyq ósim kórsetkenimen, tutyný belsendiligi áleýetiniń azdyǵy seziledi. Bul kóńildi kórinis emes ekeni belgili. Osy oraıda álemniń ıgilikti damýy úshin myqty damý áleýeti bar taǵy bir aımaqty atar edim – bul Taıaý Shyǵys aımaǵy», dep atap ótti ol. Munda demografııalyq ósim jaǵynan da, munaı qory jóninde de asa úlken áleýet bar, tutyný jaǵy da artyp keledi. Halyqtyń sany ósýine oraı ınfraqurylymdy damytý da ózekti bolyp otyr. Sondyqtan bizdi qoldaýǵa shaqyramyz, dedi F.Sınıora. Jalpy, bul sessııadaǵy únqatysýlar tústen keıin de óz jalǵasyn tapty. Atalmysh suhbattar taqyryby da ósýdi qalpyna keltirýdiń keshendi strategııalaryna arnaldy. Qyzyqty pikir almasýlar men qyzý talqylaýlar júrdi.
VII Astana ekonomıkalyq forýmynyń aıasynda «Antıkontrafakt» halyqaralyq forýmy da óz jumysyn bastady. Bul ekinshi ret ótkizilip otyrǵan forým. Aty aıtyp turǵandaı, kontrafaktili ónimmen kúres, zııatkerlik menshik obektilerine quqyqtardy qorǵaý jáne taýrlar men kórsetiletin qyzmetterdiń órkenıetti naryǵyn qalyptastyrý salasynda bılik, bıznes, ǵylym ókilderiniń suhbat qurý alańyna aınaldy. Bes sessııaǵa bólingen forým jumysy da aýqymdy. Keden odaǵy jáne Birtutas ekonomıkalyq keńistik sheńberinde zııatkerlik menshik quqyn saqtaý jáne qorǵaý jónindegi zańnamalardy úılestirý máseleleri jáne basqa da taqyryptar talqylandy.
Jylqybaı JAǴYPARULY,
Suńǵat ÁLIPBAI,
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan».
