Azııany áz uıaǵa aınaldyrý

– Shanhaı deklarasııasyna qol qoıǵan memleketterdiń asyl muraty

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev Qytaıdyń Shanhaı qalasynda ótken Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń IV sammıtine qatysty.

Azııadaǵy ózara is-qımyl já­ne kelisim sharalary jónindegi ke­ńestiń bıylǵy sammıti Shan­haı­daǵy Halyqaralyq EKSPO orta­lyǵynda uıymdastyryldy. Bul – Qytaıda 2010 jyly ótken EKSPO kórmesine arnaıy salyn­ǵan qalashyq. Onyń májilis zaldary keń ári ǵımarattary halyqaralyq talaptarǵa saı jabdyqtalyp, keremet bezendirilipti. Endi úsh jyl­dan soń óz elimizde de maman­dandyrylǵan EKSPO kórmesi ótetin bolǵan soń ba, biz aıtý­ly sharanyń dál osy jerde uıym­das­tyrylǵanynan oń áser aldyq. Qalaı degenmen, sammıttiń bedelin baǵamdap, mártebesin belgileýde onyń óter orny da az ról atqarmasa kerek. Al AО́SShK Qazaqstan Pre­zıdentiniń bastamasy bolyp tabylatynyn eske salsaq, onyń árbir sammıtiniń sátti ótýi bizdiń el úshin de abyroı ekeni kúmánsiz. Sonymen, turaqtylyqty ny­ǵaıtý jáne óńirlik qaýipsizdik máse­lelerin talqylaıtyn AО́SShK sammıtine oǵan múshe bir­­qa­tar memleketterdiń basshylary, atap aıtar bolsaq, Qazaq­stan Pre­­zıdenti Nursultan Nazar­baev, Re­seı Prezıdenti Vla­dımır Pýtın, Qy­taı Tóra­ǵasy Sı Szınpın, Aý­ǵan­stan Prezıdenti Hamıd Karzaı, О́z­bekstan Prezıdenti Islam Ka­rımov, Qyrǵyzstan Prezıdenti Almazbek Atambaev, Tájikstan Pre­zıdenti Emomalı Rahmon, Pá­­­kis­­tan Prezıdenti Mamnýn Hý­seın, Ázerbaıjan Pre­zıdenti Il­ham Álıev, Iran Islam Respýblıkasynyń Pre­zı­denti Hasan Rýhanı, Mońǵolııa Prezıdenti Sahıagıın Elbegdorj, barlyǵy 11 memlekettiń basshylary qatysty. Keńes sammıtine, sonymen qa­tar, 10 halyqaralyq bedeldi uıym­­dardyń basshylary men ar­naıy ókil­deri keldi. Jalpy jı­naǵy 50-ge jýyq shetel delega­sııasy boldy. Alaıda, sammıtke AО́SShK-niń Is basyndaǵy tóra­ǵasy – Túrik Respýblıkasynyń Pre­zıdenti Abdýlla Gúl kele al­ǵan joq. Munyń sebebin onyń orny­na kelgen Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstri Ahmet Davýtoǵlý el­derin­de oryn alǵan apatty oqıǵa – shah­tadaǵy kenshilerdiń qaza bolý jaǵdaıymen túsindirdi. Cammıtke qatysýshy elder­diń de­legasııa basshylaryn AО́SShK-niń jańa tóraǵasy ári shańyraq ıesi Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy Sı Szınpın kútip aldy. Barlyq mártebeli meıman saltanatty túrde qarsy alynǵan soń, Sı Szınpın sammıtti alǵysóz aıtyp ashyp berdi. Negizinen, Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jó­nindegi keńes bastamasyn júzege asyrý Qazaqstannyń syrtqy saıasatynda aıryqsha basymdyqqa ıe. О́ıtkeni, bul AО́SShK-ni shaqyrý týraly ıdeıa­ny alǵash ret Qazaqstan Res­­pýb­lıkasynyń Prezıdenti Nur­­sultan Nazarbaevtyń 1992 jy­ly qazan aıynda BUU Bas Assam­­­bleıasynyń 47-sessııasynda jarııa etkeni belgili. Iаǵnı, qashan­da jaqsy bastamanyń jarshysy bolyp júretin Qazaqstan Prezı­denti AО́SShK tarıhynda da aıryq­sha atalady. Bastamanyń bas­ty máni álemniń ózge óńirlerimen salys­tyrǵanda mundaı tetik áli jasala qoımaǵan Azııa qurlyǵynda qaýip­sizdikti qamtamasyz etý boıyn­sha tıimdi jáne ámbebap qury­lym jasaqtaý baǵytynda buryn jú­zege aspaǵan talpynystardy qaıta jańǵyrtýda jatyr. Ju­mys atqaryp kele jatqan jyldar ishinde AО́SShK Azııadaǵy beı­bitshilikti, qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýge baǵyttalǵan yntymaqtastyqty nyǵaıtý jónindegi irgeli halyq­aralyq forýmǵa aınaldy. AО́SShK Azııadaǵy jáne búkil álem­degi beıbitshilik, qaýipsizdik pen turaq­tylyq arasynda tikeleı baıla­nys bar ekenin uǵynýǵa negiz­dele­di. Bul halyqaralyq uıymnyń qury­lý jolyndaǵy Qazaqstan Pre­zı­dentiniń aıryqsha róli jaıynda keshegi sammıtte de jıi aıtyldy. «AО́SShK bastamashysy – Nur­sultan Nazarbaev. Biz onyń úlken saıası kóregendigi men aımaq­tyq qaýipsizdik pen álemdegi beıbitshilikti qamtamasyz etýdi óziniń paryzy sanaıtyn qasıetine tántimiz», dep atap ótti Qytaı Tóraǵasy Sı Szınpın sammıtte sóılegen sózinde. Onyń aıtýynsha, AО́SShK-niń damý joly kópjaqty senimdi nyǵaıtýdyń ózekti máse­le­lerine, Azııa elde­riniń talaptaryna jaýap beretinin kórsetedi. Mun­daı jetistikter bul iske muryndyq bol­ǵan Qazaqstan men qazirgi tóra­ǵa­lyq etýshi el – Túrkııanyń aý­qym­dy úlesinsiz júzege aspas edi. Qytaı Tóraǵasy, sondaı-aq, óz sózinde Túrkııa shahtasynda ja­qynda oryn alǵan apatty jaıdaıǵa oraı AО́SShK-ge múshe elder atynan kóńil aıta oty­ryp, sóz retin Keńestiń Is basyn­daǵy tóraǵasy atynan kelgen Túr­kııanyń Syrtqy ister mınıstri Ahmet Davýtoǵlýǵa usyndy. Túrkııa Syrtqy ister mı­nıstri óz kezeginde Túrkııa Pre­­zı­denti Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónin­­degi keńestiń qaýipsizdik pen turaq­tylyqty qamtamasyz etýdegi róline toqtala otyryp, ótken jyl­dar ishinde Azııa Keńesi qaýip­sizdik pen turaqtylyqty nyǵaıtý máselesi jónindegi bedeldi fo­rýmǵa aınalyp otyrǵanyn tilge tıek etti. Túrkııa tóraǵalyǵy kezin­degi sharalardy tizbektep, at­qa­ryl­ǵan jumystyń esebin berdi. Esterińizge salsaq, AО́SShK-niń úshinshi sammıti osydan tórt jyl buryn Túrkııanyń Ystambul qalasynda ótken bolatyn. Ol kezde Keńestiń tóraǵalyǵy Qazaqstanda bolǵan. Al AО́SShK-niń tártibi boıynsha sammıtti tóra­ǵa­lyqty qabyldaıtyn el ótki­zedi. Endeshe, bıylǵy sammıt Shan­haıda ótkizilip otyrǵanynyń sebe­bi belgili. Túrkııa tóraǵalyq tu­ǵyryn Qytaıǵa tabys etedi. Tóraǵalyq tizgini tıgen soń Qytaı Halyq Respýblıkasynyń Tóraǵasy qaıtadan sóz aldy. Ol óz sózinde Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jó­nindegi keńesti odan ári ınstıtýttandyrý boıynsha birqatar sharalar usyndy. Qytaı tarapy búkil Azııany qamtıtyn AО́SShK-ni qaýipsizdik boı­yn­sha yntymaqtastyq pen pikir almasý alańyna aınaldyrý­dy usynady jáne sonyń negizinde aımaqtyq qaýipsizdik pen ynty­maqtastyqtyń jańa arhıtektýrasyn ázirleýde, dedi Qytaı Tóraǵasy. Ol Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńeske múshe elder Syrtqy ister mınıstrleriniń otyrysyn jıi uıymdastyrýdy, onyń Hatshylyǵynyń qyzmetin keńeıtýdi, forým aıasynda qor­ǵanys salasyndaǵy konsýltasııa mehanızmin qurýdy, barlyq 5 sala boıynsha, ıaǵnı ekonomıkalyq, ekologııalyq, gýmanıtarlyq, áskerı-saıası, jańadan týǵan syn-qaterlermen kúres máselesin, senim sharalarynyń oryndalýyn baqylaıtyn jumys tobyn qurýdy alǵa tartty. Qytaı basshysy, sonymen qatar, AО́SShK-niń ınklıý­zıv­tiligi men ashyqtyǵyn arttyrý, basqa aımaqtyq jáne halyq­aralyq uıymdarmen ózara yqpal­dastyǵyn tereńdetý qajettigin usyndy. Sı Szınpın «úsh zul­ym­dyqpen» – terrorızm, ekstre­mızm jáne separatızmmen kúreste jıi táji­rıbe almasatyn yqpaldastyq meha­nızmi, ıaǵnı Azııa elderiniń arnaıy qyz­metter forýmy men jyldam áre­ket etý ortalyǵy kerektigin jetkizdi. Sammıtte budan ári Qazaqstan Prezıdenti, AО́SShK ıdeıasynyń avtory Nursultan Nazarbaevqa sóz kezegi usynyldy. Memleket bas­shysy óz sózinde aldymen sammıt­ti álemniń keremet megopolıs qa­la­larynyń biri – Shanhaıda ótkizip otyrǵan Qytaı basshysyna alǵysyn jetkizdi. Odan soń óziniń AО́SShK bastamasyn oıdaǵydaı tıimdi júzege asyrýǵa barynsha yqpal etip, uıymnyń jumysyna úles qosqan Túrkııa Prezıdenti Ab­dýlla Gúlge rızashylyǵyn bil­dirdi. Qazaqstan Prezıdenti kelesi kezekte AО́SShK ıdeıasyn BUU Bas Assambleıasynyń 47-sessııasynda jarııalaǵan sátten beri bıyl 22 jyl jáne onyń is júzindegi qyzmeti bastalǵanyna 12 jyl tolatynyn atap ótti. Sondaı-aq, ol eleýli jumystar atqarǵan Túrkııa tarapynyń Keńestegi qyzmetine alǵysyn bildirdi. Bıylǵy sammıttiń tarıhtaǵy eń salıqaly jıyn bolýynyń ny­shan­dyq máni bar. Ol 26 múshe memlekettiń, 7 baıqaýshy memle­kettiń, 4 halyqaralyq uıymnyń, sondaı-aq, forým qonaqtarynyń basyn qosty. Búgin Katar jáne Bangladesh AО́SShK-niń tolyq­qandy músheligine ótti. Olardyń qosylýy forýmymyzdyń shekarasy men geografııasyn aıtarlyqtaı keńeıtti. Bolashaqta oǵan bizdiń qurlyqtyń ózge memleketteri de qosylady dep oılaımyz, dedi Qazaqstan basshysy. Nursultan Nazarbaev jańa qaýipter men syn-qaterlerdiń paıda bolýyna baılanysty álemdik qurylymdaǵy keıingi kezderi baıqalyp otyrǵan túbegeıli ózge­ris­terge nazar aýdardy. Bul jaǵdaı bizdiń forýmnyń qajettiligin art­tyra túsedi, sondaı-aq, biz­den barynsha yntymaqty bolýdy, AО́SShK maqsattary men min­detterin sapaly júzege asyrý­dy talap etedi. Áskerı-saıası saladaǵy senim sharalary tu­jy­rymdamasyn qabyldaý áli de mańyzdy dep sanaımyn. Lańkes­tikti joıý jáne órkenıetter ara­syn­daǵy únqatysýǵa yqpal etý týraly AО́SShK deklarasııasyn qabyldaý osy baǵyttaǵy alǵash­qy birlesken qadam boldy. Qazaq­stan AО́SShK men ShYU ara­synda ózara túsinistik týraly me­morandýmǵa qol qoıylýyn qup­taıdy, dedi Qazaqstan Prezıdenti. Qazaqstan basshysy Azııa halyqqa meıirimdilik pen birlik qundylyǵyn sińiretin barlyq dástúrli dinderdiń besigi ekenin atap ótti. Sonymen birge, Azııa óńiri ıadrolyq qarýy bar jáne óz áskerı áleýetin belsene arttyryp otyrǵan memleketter meılinshe kóp shoǵyrlanǵan aımaq bolyp sanalatynyna nazar aýdardy. Nursultan Nazarbaev Qazaqstannyń qýaty jaǵynan álemdegi tórtinshi ıadrolyq arsenaldan óz erkimen bas tartyp, Semeı ıadrolyq polıgonyn japqanyn, qazirgi kezde ıadrolyq qarýǵa qarsy jahandyq qozǵalysqa belsene atsalysyp otyrǵanyn qaperge saldy. Qazaq­stan Prezıdenti, sondaı-aq, toptyq oılaý úrdisiniń saqtalyp otyrǵanyna, elder arasyndaǵy qarym-qatynasta senim men ashyq­tyqtyń jetispeıtinine toqtaldy. Bul búkil ıadrolyq taratpaý úderisine eleýli nuqsan keltirip, sońǵy on jylda, sonyń ishinde, Iаdrolyq qaýipsizdik jónindegi jahandyq sammıtter aıasynda qol jetken barlyq jetistikti túgel joqqa shyǵarýy múmkin. Naq osy sebepten men Iаdrolyq qarýsyz beıbitshilikke qol jetkizý jónindegi jalpyǵa ortaq deklarasııa ázirleýdi jáne qabyldaýdy usyndym. Men bul ıdeıanyń jaqtaýshysy boldym jáne solaı bolyp qala beremin. О́ńirlik ıadrosyz aımaqtar aıasyn budan ári keńeıtý ony júzege asyrýǵa jaqsy negiz bolady, dedi Qazaqstan basshysy. Nursultan Nazarbaev osy aıdyń basynda «ıadrolyq bes­tik» memleketteri Ortalyq Azııa­daǵy Iаdrolyq qarýsyz aımaq jó­nindegi shartqa múshe elderge kepildik berý týraly hat­ta­maǵa qol qoıǵanyn eske saldy. Bul oqıǵa Ortalyq Azııa óńiri­niń qaýipsizdigin nyǵaıtýmen qatar, jalpy jahandyq taratpaý rejiminde de mańyzdy beles bolyp otyr. Bolashaqta ıadrolyq qa­rýsyz mártebesin alǵan ózge óńirler úshin de osyndaı aımaq qu­rylady dep úmittenemiz, dedi Qa­zaqstan Prezıdenti. Sonymen birge, beıbit atom energetıka­syn damytý kedeıshilikti, jumys­syzdyqty, azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý máselelerin sheshý úshin mańyzdy ekenin aıtty. Qazaqstan Prezıdenti qaýip­sizdik turǵysynan jiti nazar aýda­rýdy qajet etetin sala­lar­ǵa nazar aýdardy. Sonyń biri – Aýǵanstandaǵy ahýaldy turaq­tan­dyrý. Eldegi bıliktiń beıbit jolmen aýysýyndaǵy mańyzdy qadam bolatyn Aýǵanstandaǵy prezıdent saılaýynyń ótki­zi­lýin quptaımyz. Qazaqstan halyq­aralyq qoǵam­das­tyqtyń Sırııadaǵy jaǵdaıdy retteýge kúsh-jiger jumsap otyr­ǵanyn qoldaıdy. Soltústik Afrıka men Taıaý Shyǵys memle­ket­terindegi jaǵdaıdyń tezirek turaqtandyrylýyn jaqtaımyz. Ýkraınadaǵy barlyq múddeli taraptardy ishki saıası jaǵdaıdy turaqtandyrý maqsatyndaǵy beıbit únqatysýǵa shaqyramyz, dedi Memleket basshysy. Nursultan Nazarbaev ekono­mıkalyq yntymaqtastyqty keńeıtý AО́SShK qyzmetiniń negizgi baǵytynyń biri ekenine toqtaldy. Búginde Azııa – «álemdik ekonomıkanyń lokomotıvi». Álemniń ekonomıkasy ozyq 20 eli tobyna Azııanyń alty eli kiredi. AО́SShK memleketteri úlesine álemdik IJО́-niń úshten biri tıesili. Bizdiń óńirdiń ekonomıkalyq damýyn kóbine jahandyq trendter aıqyndaıdy. Biz álemdik ekonomıkalyq daǵdarystyń jaǵymsyz saldarlaryn eńserýde pármendi sharalar qoldana almaǵan búgingi G-8, G-20 formattary men ózge de birlestikterdi bilemiz. Sondyqtan da men 2012 jyly «G-GLOBAL» bastamasyn kóterdim. Bul tuǵyr­nama álemniń XXI ǵasyrdaǵy ir­geli qaǵıdattaryn qamtıdy. «G-GLOBAL» jobasy jalpy álemdik deńgeıde de, óńirlik deń­geıde de tıimdi sheshimder izdes­ti­rýge septigin tıgizedi, dedi Qazaq­stan Prezıdenti. Qazaqstan basshysy azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý eń ózekti máseleniń biri bolyp otyrǵanyn, ol úshin óńirdiń bar­lyq memleketiniń keshendi kúsh-ji­ge­ri qajettigin, sonyń ishinde, AО́SShK jelisi boıynsha azyq-túlik ón­di­ri­sine baılanysty naq­ty te­­tik­­terdi ázirleý kerektigin aıtty. Nursultan Nazarbaev agrar­lyq sektor úshin de basqa salalar sııaqty qoljetimdi kólik júıesin qurýdyń mańyzy zor ekenin jáne bul úshin Uly Jibek jolyn qaıta jańǵyrtýdyń qolaıly negiz bolatynyn atap ótti. QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń Jibek jolynyń ınfraqurylymdyq qoryn qurý ıdeıasy asa mańyzdy mánge ıe. Qazaqstan Azııa qurlyǵynyń dál ortalyǵynda ornalasqandyqtan, biz Jibek joly jobasynyń shtab-páterin Almatyǵa kóshirý týraly usynys jasaǵymyz keledi. Ol Azııa men Eýropa memleketterin jal­ǵaı otyryp, álemdegi meılinshe iri kólik júıesine aınalady, dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti álemdik ekonomıkanyń ósýimen birge, zamanaýı tehnologııalar men ener­ge­tıkalyq resýrstarǵa qolje­tim­dilik máselesi barǵan saıyn ózekti bolyp kele jatqanyna nazar aýdardy. Azııa elderindegi ener­gııa resýrstary ımporty 2020 jylǵa qaraı 80%-ǵa jetedi. Bul suranystar álemdik energııa resýrstary naryǵyndaǵy eleýli qatysýshy bolyp sanalatyn elder sekildi óńirdiń údemeli damýyna Qazaqstannyń qosatyn úlesin aıqyndaıdy. Sonymen bir mezgilde, balamaly energııa kózderin damytý jáne ekologııalyq taza tehnologııalardy ázirleý máselesi aldyńǵy orynǵa shyǵady. 2017 jyly Astanada «Bolashaqtyń energııasy» taqyrybymen EKSPO halyqaralyq kórmesi ótedi, deı kelip, Qazaqstan Prezıdenti AО́SShK-ge múshe memleketterdi kórme jumysyna barynsha belsene qatysýǵa shaqyrdy. Qazaqstan Prezıdenti kez kel­gen eldiń ıntegrasııalyq tań­daýy – halyqtyń ál-aýqaty má­se­­lesi ekenin ataı otyryp, ekono­­mıkalyq ıntegrasııa úrdis­teriniń mańyzdylyǵyna toqtal­dy. Qazaqstan Eýrazııalyq eko­nomıkalyq odaqty Reseı jáne Be­larýspen birge naq osy turǵydan qurady. Eýrazııalyq odaq Azııa men Eýropanyń arasyndaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanys­tardy nyǵaıtatyn dánekerge aınalady, dedi Nursultan Nazarbaev osy oraıda. Nursultan Nazarbaev óz só­zinde AО́SShK arqaýynda Azııa­daǵy qaýipsizdik jáne damý jó­nindegi uıym (AQDU) qurý qa­jettigine senimdi ekenin bildirdi. Ol EQYU-ǵa syndarly básekeles bolýy tıis. О́zara yntymaqtastyq pen ózara túsinistik bolmaıynsha, shyǵys dástúrleri men qundylyqtaryn eskermeıinshe, Batys Shyǵystan tysqary, or­nyqty damı almaıdy, dedi Qa­zaqstan basshysy. Nursultan Nazarbaev álemde alty jyl buryn bastalǵan ja­­handyq daǵdarys áli kúnge deıin eńserilmegenin, ol qarjy-ekonomıkalyq salany ǵana emes, áleýmettik-saıası jáne mádenı-rýhanı salany da qamtyp, ulǵaıyp kele jatqanyn aıtty. Bul – júıeli sıpattaǵy, búkil órkenıetke ortaq daǵdarys. Sondyqtan bizge, Azııa elderine qurlyqty beıbit túrde órkendetýmen ózimiz aınalysý qajet. AQDU bul úderistegi mańyz­dy qurylymǵa aınala alar edi. AО́SShK-ge múshe memleketter basshylaryn osy máseleniń she­shimin keıinge qaldyrmaýǵa sha­qy­ramyn, dedi Qazaqstan Pre­zıdenti. Sońynda Memleket basshysy dostyqtyń negizi bolyp sanalatyn ózara senim bolashaq halyqaralyq uıymnyń negizgi ustynynyń birine aınalýy múmkin ekenin aıtyp ótti. Sammıtte sóz sóıleýshiler AО́SShK-ni qurýdyń bastamashysy Nursultan Nazarbaevqa alǵystaryn aıtyp, uıymnyń óńir elderi arasyndaǵy kópqyrly ózara yqpaldastyqty qamtamasyz etýdegi tıimdiligi joǵary ekenin atap kórsetti. Búginde AО́SShK Azııa aýmaǵy men halqynyń 90 paıyzyn qam­tı­tyn 26 múshe memlekettiń basyn birik­tirip otyr. 8 el men 4 halyqaralyq uıym, onyń ishinde, BUU baqylaý­shylar mártebesine ıe. Al keshegi samıtte AО́SShK quramyna, jo­ǵaryda aıtylǵanyndaı, Katar men Bangladesh qosyldy. Qazirgi ýaqytta Azııadaǵy ózara is-qı­myl jáne senim sharalary jónindegi keńeske múshe memleket­ter mynalar: Aýǵanstan, Ázerbaıjan, Qy­taı, Mońǵolııa, Mysyr, Úndistan, Iran, Izraıl, Qazaqstan, Qyr­ǵyzstan, Pákistan, Palestına, Ko­reıa Respýblıkasy, Reseı, Tájik­stan, Taıland, Túrkııa jáne О́zbekstan, al baqylaýshy memleketter: Vetnam, Indonezııa, Ma­laızııa, Japonııa, Ýkraına jáne AQSh. Tarıhqa kóz júgirtsek, áý bas­tan-aq Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńes shaqyrý týraly ıdeıa bir­qatar Azııa memleketterinen jáne BUU, EQYU, AML (Arab mem­le­ketteriniń lıgasy) sııaqty halyq­aralyq uıymdardan qol­daý tapty. Bastamany júzege asy­rý barysynda Azııa elderi SIM sarapshylarynyń kezde­sý­leri ótkizildi. Alǵashqy kez­desý 1993 jyly sáýirde ótti. Ekinshi basqosý 1993 jyl­ǵy tamyz-qyrkúıekte, al úshin­shisi 1994 jyly qazanda boldy. Kezdesýlerge qatysý­shy­lar óńirdegi túrli alaýyz­dyq­tardyń aımaqtaǵy memleket­ter tarapynan qaýipsizdik pen yn­ty­maqtastyq másele­lerinde ortaq kózqarastar qalyp­tas­tyrýǵa kedergi bola almaıtynyn atap ótisti. Úshinshi kez­de­sýdiń nátıjesinde Keńestiń qu­jattaryn daıyndaý mindetine kiretin Arnaýly jumys tobyn qurý týraly sheshim qabyldandy. Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary keńesiniń birinshi sammıti 2002 jyly ótti. Oǵan Qazaqstan, Reseı, Qytaı, Pákistan, Túrkııa, Mońǵolııa, Qyrǵyzstan, Tájikstan jáne Aý­ǵanstan basshylary, Ázer­baıjan men Úndistannyń pre­mer-mınıstrleri, Iran, My­syr (Egıpet), Palestına já­ne Izraıldiń ókiletti resmı tul­ǵalary, baqylaýshy memleketter men uıymdardyń ókilderi qatysty. Al mınıstrlerdiń 1999 jyly qyrkúıekte Almatyda ótken birinshi kezdesýinde qa­byl­danǵan, AО́SShK-ge múshe memleketterdiń arasyndaǵy qarym-qatynastardy retteıtin Qaǵıdattar deklarasııasy men Almaty aktisi jáne Birinshi sammıt barysynda qabyldanǵan AО́SShK jarǵysy – Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńestiń eń basty qujattary bolyp sanalady. AО́SShK búginde Azııadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq úderisterine atsalysyp, ózin halyqaralyq deńgeıdegi bedeldi uıym retinde tanytyp otyr. Árıne, barlyq is birden bas­talyp, birden júre qoıdy desek, artyq aıtqandyq bolar. Degenmen, kóptegen kezdesýler, keńesýler qorytyndysynda Keńes jumysy alǵa basyp, oǵan múshe memleketter óz aldyna, aımaqtyń ózge elderiniń tarapynan da Azııa Keńesine degen ynta-yqylas kúsheıip keledi. Keshe Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev AО́SShK-niń IV sammıti aıasynda Iran Is­­­lam Respýblıkasynyń Prezı­­den­ti Hasan Rýhanımen kez­desti. Kezdesý barysynda eki­jaq­ty yn­­ty­­maq­tas­tyqty tereń­detý má­­seleleri, son­daı-aq, halyq­aralyq kún tárti­bindegi ózek­ti taqyryptar talqy­landy. Nur­sultan Nazarbaev Qazaq­stannyń Iranmen árdaıym ózara tıimdi jáne jemisti ynty­maq­tastyqty damytý qaǵıdatyn ustanyp kel­genin atap ótti. О́z kezeginde H.Rýhanı Qazaq­stan Iran úshin jaqyn kórshi ári mańyzdy el ekenine toqtaldy jáne Qazaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjoly ekijaqty saýda qarym-qatynasynyń damýyna oń áserin tıgizedi dep úmittenetinin atap kórsetti. Qazaqstan Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaev AО́SShK IV sam­­mı­tiniń sońynda onyń qory­­tyndysy boıynsha ótken birles­ken baspasóz máslıhatyna qa­tysty. Qazaqstan Prezıdenti AО́SShK tóraǵalyǵyna Qytaı­dyń kirisýine baılanysty QHR Tóra­ǵasy Sı Szınpındi quttyq­tady, sondaı-aq, sammıtti joǵary deńgeıde uıym­dastyr­ǵany úshin alǵys aıtty. QHR tóraǵalyǵymen ótken kezekti sammıt bizdiń maqsat­tary­­myzdyń bir ekendigin taǵy da aı­ǵaqtady jáne AО́SShK-ni múl­de jańa deńgeıge kó­ter­di. Únqatysýdy budan ári tereń­de­týge nıetti ekenin kórsetti. Bizdiń forýmnyń sheka­rasy Azııa qurlyǵynyń aý­qymdy bóligi men halqyn qosa qamtyp jatyr. Bul ıdeıany men 22 jyl bu­ryn, BUU Bas Assam­bleıa­sy­nyń 47-sessııasynda alǵash ret jarııaladym jáne sońǵy 12 jylda AО́SShK tolyqqandy jumys istep keledi. Bıylǵy sam­mıt eń salıqaly jıyn boldy, bul Azııanyń órkendeýine qyzmet etetin naqty tetik retinde oǵan degen qyzyǵýshylyq týyndap otyrǵanyn kórsetedi. Forým keńistigi qaýipsizdik pen tu­raqtylyqqa úles qosqysy ke­letin jańa múshelerdiń qosylýy arqyly budan ári de keńeıe túse­tindigine senimdimin, dedi Qazaq­stan basshysy. Nursultan Nazarbaev AО́SShK qu­rylǵannan beri qol jet­­­kizil­gen qomaqty nátıje­lerge de toqtaldy. Almatyda fo­­­rým Hatshylyǵyn qurý – ne­giz­gi jetistikterimizdiń biri. Osy sátti paıdalana otyryp, Hatshylyqtyń barlyq qyzmet­ker­leri men sarapshylarǵa sam­mıttiń daıyndyq jumys­taryn atqarǵany úshin rıza­shy­lyq bildirgim keledi. Jumys organyn qurý únqatysý alańyn tolyqqandy halyqaralyq ıns­tı­týtqa aınaldyrýdyń basy boldy. Senim sharalary katalogyn qabyldaý arqyly biz Keńestiń man­datyn aıqyndaı aldyq. Atap aıtqanda, áskerı-saıası, ekono­mıkalyq, ekologııalyq jáne adamı ólshemderde údemeli jáne jemisti jumystar júrgizilýde. Búgin AО́SShK men ShYU arasynda О́zara túsinistik týraly memo­randýmǵa qol qoıyldy. Ol bedeldi ári qajet eki qury­lym­nyń kúsh-jigerin jumyldyrýǵa ba­ǵyt­talǵan, dedi Qazaqstan Pre­zıdenti. Qazaqstan basshysy IV sam­mıttiń basty qorytyndysy re­tinde forýmdy budan ári damytýǵa jáne qatysýshy memleketterdiń tıimdi is-qımylyna baǵyttalǵan AО́SShK Shanhaı deklarasııa­sy qabyldanǵanyn atap ótti. Nur­sultan Nazarbaev Shan­haı­daǵy sammıt Keńes tarı­hyn­da ǵana emes, qazaq-qy­taı qa­tynas­tary­nyń jylna­ma­syn­daǵy aıtýly oqıǵa bolǵanyn aıryqsha aıtty. Men osy kúnderi Qytaı Ha­lyq Respýblıkasyna memle­kettik sapar jasadym. Bizdiń kelis­sózderimizdiń qory­tyn­dysy ekijaqty qarym-qatynas­tary­myzdy múlde jańa deńgeıge shyǵardy. Osy forýmnyń bas­tamashysy retinde Qazaqstan AО́SShK-degi Qytaıdyń tóra­ǵalyǵyna aıryqsha úmit artatynyn atap aıtqym keledi. QHR Tóraǵasynyń Azııa qaýipsizdigi­niń jańa tujyrymdamasy men Jibek jolynyń tóńireginde «ekonomıkalyq beldeýdi» damytý týraly usynysy – barlyq memleketterdiń ıgiligine qyzmet etetin, alysty kózdegen mańyz­dy bastama. Tabystarymyzdy eseleý, sondaı-aq, «birligimizdi áralýandyǵymyzdan izdeýdi» jalǵastyrý úshin Beıjiń úlken áleýetke ıe bolyp otyr, dedi Nursultan Nazarbaev. Qazaqstan Prezıdenti AО́SShK-ni Azııa­daǵy qaýipsiz­dik jáne damý uıymyna transformasııalaý jóninde usynys aıtqanyn eske saldy. Sondaı-aq, Keńes negizinde pármendi azııalyq óńirlik uıym qurý úshin Qytaıdyń bar kúsh-jigerin ju­myldyratynyna senim bil­dirdi. Soǵan oraı, Memleket bas­shysy forýmǵa múshe memle­ketterdiń basshylaryn óńirlik jáne jahandyq syn-qaterlerge ujym bolyp qarsy turý tetigin qalyptastyrýdy keıinge qaldyr­maýǵa shaqyrdy. О́ıtkeni, bul elderdiń ornyqty damýy men halyqtardyń órkendeýi úshin jasalǵan tarıhı qadam bolmaq. О́z sózinde QHR Tóraǵasy Sı Szınpın sammıt barysynda Azııadaǵy qaýipsizdiktiń eń ózek­ti jáne kókeıkesti máseleleri jóninde tereń pikir almasylyp, AО́SShK-ni odan ári damytý jaıy talqylanǵanyn aıtty. Biz túrli salalardaǵy senim sharalaryn ázirleý jáne júzege asyrýdaǵy uıym qol jetkizgen progresti jáne onyń 20 jyldan astam ýaqyt ishindegi Azııadaǵy qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý isine qosqan úlesin joǵary baǵalaımyz. Keńestiń óz artyqshylyqtary bar jáne ol Azııadaǵy qaýipsizdikti qamtamasyz etýde úlken ról atqara otyryp, órkenıetter ara­syndaǵy únqatysý úshin naqty ne­gizge ıe boldy dep oılaımyz. Biz Qazaqstan Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń uıymnyń qalyptasýy men damýyna qos­qan aıryqsha úlesin joǵary baǵalaımyz, dedi QHR Tóraǵasy. Túrkııanyń Syrtqy ister mınıstri Ahmet Davýtoǵlý QHR tóraǵalyǵy AО́SShK qyzmetiniń jańa paraǵyn ashady degen pikir bildirdi. AО́SShK-niń kezekti IV sam­mıti Keńeske qatysýshy elder basshylary men halyqaralyq bedeldi uıymdar ókilderiniń qurlyqtaǵy yntymaqtastyq pen senim sharalaryna asa múddelilik tanytyp otyrǵanyn aıǵaqtap berdi. Jáne de Qazaqstan bas­shy­synyń bastamasymen qurylǵan forýmnyń salmaǵy ýaqyt ótken saıyn arta túsip kele jatqanyn kórsetti. Dınara BITIKOVA, «Egemen Qazaqstan» – Shanhaıdan (Qytaı). Sýretterdi túsirgender S.BONDARENKO, B.OTARBAEV.