Kúıdiń kúshi

Qazaqstan men Túrkııa óner sheberleriniń qatysýymen Nazarbaev ortalyǵynda ótken Mustafa О́ztúriktiń 60 jyldyq mereıtoıy eki el mádenı dostyǵynyń rýhanı kópiri ispetti áser qaldyrdy. Sharany uıymdastyrýǵa atsalysqan kompozıtor Nurlan BEKENOVPEN bolǵan áńgimede osy jáne atamekennen shalǵaıda týǵan qazaq kúıleriniń injý-marjandary týraly oı qozǵaldy. – Aspannan tógilgen jaryq juldyzdaı týǵan topyraǵyna júregi alyp-ushyp jetken arysymyzdan almaǵaıyp ýaqytta aıyrylyp qalý qandaı qasiret edi? Mustafa О́ztúrik esimin esti­gende ishińdegi Alataý qoparyla qulaǵandaı alabóten kúı keshesiń. Ol bitim-bolmysy eshkimge uqsa­maıtyn óte jarqyn sırek tulǵa edi. Qazaq eline tuńǵysh ret taekvando sportyn alyp kelgen, aty alty Alashqa máshhúr qaısar uldyń «Men álemdi kórdim, endi óz elimdi kórdim. Nesin aıtasyz, úlken aıyrmashylyq bar. Sondyqtan, elime óz bilimimmen, kúshimmen kómektesý úshin elde qalýǵa shesh­tim» degen lebizin ekrannan kórgender Mustafa uldary qaıta tirilip kelgendeı, kózderine jas alyp, rýhtandy. – Mustafa rýhyna taǵzym etý ar­qyly ór tulǵanyń ónegesi qaıta jańǵyrtylyp jatyr deı­siz ǵoı? – Bul esim búginde búkil túbi túrki balasynyń basyn qosyp jatqandaı. Mustafa túrikke de, qazaqqa da birdeı ystyq tulǵa. Mysaly, 1980-1990 jyldary Túrkııada onyń taekvondo joǵary mektepteriniń negizin qalaýyn eki eldiń dostyǵyna soǵylǵan eńseli eskertkish dep esepteımin. 1990-1995 jyldary óziniń tarıhı týǵan mekeni – Qazaq eline taban tiregende osy ıdeıany jal­ǵastyryp, taekvondo joǵary mek­tebiniń qazaqstandyq jobasyn dú­nıege ákeldi. Halyqaralyq jat­tyqtyrýshynyń ǵalamaty – alty tilde erkin sóılep, asqan daryn ıesi ekenin daýsyz moıyndatýy bul esimdi tarıhtyń kómeski tartpaıtyn asyl murasyna aparyp qosady. 1995 jyly qaıtys bolǵan bozdaqtyń súıegi Ystambuldaǵy ákesi jerlengen beıitte damyl taýyp jatyr. Qyryq jasta sóngen otty qazaq qyrshyn jasta qıyldy dep aza tutady. Osy bir tym qysqa jolda qarap tursańyz, erlikke toly better kóp eken. Álem Mustafa ǵumyrynyń qaýyzyna syıyp ketkendeı. Aldymen qushaǵyn ashqan aıaly Almatysy oǵan qurmettep kóshe berdi, Besaǵash aýylynda shákirtteriniń kúshimen eskertkishi ornatyldy. – Tulǵany eske alý keshi nesi­men erekshelendi? – Túrkııa-Qazaqstan dos­tyq keshine Kórkemóner ýnıver­sıte­tiniń professory, tarıh ǵy­lym­darynyń doktory Ábdi­ýa­qap Qara shaqyryldy. Mártebeli meı­­mandardyń bárin atap shyǵý múmkin emes. О́te kóp. Astana ákimdigi memlekettik fılarmonııasynyń qazaq ha­lyq aspaptar orkestriniń súıemel­deýimen abzal azamattyń rýhyna baǵyshtalyp birtalaı shyǵarmalar oryndaldy. Orkestrdiń kórkemdik jetekshisi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Aıt­qalı Jaıymovtyń dırı­jerligimen tógilgen injý-marjan­nan abzal azamatqa týǵan halqynyń telegeı teńiz súıispenshiligi ań­ǵaryldy. – Astana tórinde alǵash ret oryndalǵan osy kúıler týraly keńirek áńgimelep berińizshi. – Mundaǵy áleýmet alǵash estigen kúılerdiń tarıhy bizdi tym tereń bastaýdaǵy arnaǵa alyp barady. Túrkııa qazaqtarynyń kúıleri dep atalyp ketken bul shyǵarmalar Altaı, Tarbaǵataı óńirinen taraıdy. Sarmolla men onyń shákirti Jarmuhamet kúıshilerdi Túrkııa jerine qonys aýdarǵandar arasynan alǵash ret keziktirip otyrmyz. Boılaryna óner qonǵan qos kúıshiniń arqasynda Anadoly topyraǵyndaǵy qandastarymyz dombyranyń únin umytpaı, ke­risinshe, dástúrli ónerdi kóz qara­shyǵyndaı saqtaı bildi. Túrkııa qazaqtary arasynda Sarmolla men Jarmuhamettiń esimin bilmeıtin jan neken-saıaq. Ásirese, olarǵa aǵa býyn urpaqtyń qurmeti alabóten. Sebebi, atamekendi ańsaǵan halyq osy eki kúıshiniń tamasha sarynymen saǵynysh maýqyn basyp otyrǵan. Júrekterge jol tapqan sol kúılerdiń arada qanshama jyldar ótkende, osylaısha atamekenmen qaýyshýy qandaı ǵanıbet! Qazaqtyń dástúrli kúılerin dárip­tegen mundaı qanshama daryndarymyz ben tulǵalarymyz shet elderde zertteýsiz, izdeýsiz qalǵanyn eskersek, áli biz qalyń muztaýdyń tek bergi betin sholyp júrgendeı bolamyz. Sol sebepti aıtpaǵymyz, Sarmolla men Jarmuhametti naǵyz mádenıet qaıratkerleri dep tanıtyn ýaqyt jetti. Olardyń sońyndaǵy asyl muralardy búgingi zamanǵa saı qaıta tiriltip ákelý keıingilerdiń birinshi kezektegi paryzy dep sanaımyz. –  Osy kúılerdi elge alyp ke­lýde, notaǵa túsirýde ózińiz kóp ter tógip júr ekensiz? – Keshte mysaly, Sarmollanyń shákirti, el arasyna Jarmolla atymen tanylǵan, Jarmuhamet kúıshiniń «Soldat» kúıi orkestr súıemeldeýimen oryndaldy. Túr­kııa qazaqtarynyń munan basqa da birtalaı kúılerin notaǵa túsirip, halyqtyq qazynaǵa quıylýyna úles qosqanym ras. «Telqyzyl at­tyń júrisi», «Aqsaq qaz» atty ha­lyq kúılerin jurt óte súıip tyńdady. «Alystan alash kórsem, attanamyn, Qazaqty qazaq dese, maqtanamyn, Bolǵanda ákem qazaq, sheshem qazaq, Men nege qazaqtyqtan saqtanamyn» dep Mirjaqyp Dýlatov jyrlaǵandaı, ata-baba dástúrin shalǵaıda júrip joǵaltpaǵan qandas baýyrlardyń ózi osy sharaǵa arnaıy án men kúıden shashý shashty. Sonyń biri, Ystambul qalasynan kelgen Erjan Tunjerdiń Túrkııa qazaqtary arasynda keń taraǵan ándi júrekpen oryndaýy bárimizdi tolqytty. Son­daı-aq, sózin Gúltıgın Che­kı, ánin Haırı Mujy jazǵan, Ábdiýaqap Qara qazaqshalaýymen óńdelgen «Eski dostar» áni res­pýb­lıkalyq konkýrstardyń laý­rea­ty Zaǵıpa Imanǵazynyń oryndaýynda este qaldy. Ertede bir jolaýshy Buqtyrma ózeniniń qasyna kelip, shonaı degen qýraıdy julyp alyp, ózenniń aqqanyn sýrettegen eken. Keıin muny dombyra únimen kúıge aı­naldyrǵan. Sarmollanyń oryndaýynda jattalyp, bizge jetken halyq kúıi «Buqtyrmany» Qa­zaqstannyń eńbek sińirgen qaı­ratkeri, professor Dúısen Oryn­baı shashaýsyz tartty. Sar­molla kúıshige qatysty ańyz áńgimeni tarqata otyryp tartylǵan kúı­lerdiń biri – «Jorǵa aıý» Arys dom­byrashylar ansambliniń oryndaýynda jańasha túrlendi. Bul arqyly biz Sarmolla men Jarmuhamet kúıleriniń áli de talaı jaýharly týyndylarmen tolyǵyp, kúı murasy muratqa aınalatyn kez alda ekenin uqtyq. – Mustafa О́ztúrik mereıtoıy men kúı óneriniń qandaı sabaqtastyǵy bar? Áńgimelesken Jetiqara QOŃYR.