Prezıdenttiń bastamasy boıynsha keń kólemdi mindetteri bar qoǵamdyq áleýmettik qaıyrymdylyq qoryn qurý otandyq qaıyrymdylyq salasynyń tarıhy men tájirıbesinde alǵash ret oryn alýda. Tıisinshe, «Qazaqstan halqyna» kóptegen qoǵamdyq uıymdar men qorlardyń jınaqtalǵan tájirıbesine súıene otyryp, óziniń qyzmet baǵdaryn belgiledi. Qordyń tujyrymdamasyn, basym baǵyttaryn, kimge jáne qandaı qoldaý kórsetý kerek ekenin talqylaý men anyqtaý úshin ýaqyt kerek boldy. Kómek berilse, onyń áseri tıimdi, ári uzaq merzimdi bolǵany mańyzdy edi. Qor máselelerdi júıeli túrde sheshýge kirisip, popýlıstik sheshimderden bas tartty. «Qazaqstan halqyna» qarajatty jaı ǵana «taratyp» qoımaı, donorlardyń aqshasy bolashaqqa ınvestısııa bolatyndaı etip bólýdi maqsat qoıdy. Búgingi tańda Qorǵa iri kompanııalardan, jeke qaıyrymdylyq qorlary men uıymdardan, mesenattar men jeke tulǵalardan 131,6 mlrd teńge tústi.
«Biz azamattardyń lezde nátıje kútetinin túsindik. Ondaǵan jyldar boıy qordalaǵan máselelerdi bir kúnde sheshý múmkin emes. Túsken árbir teńgeni utymdy paıdalaný úshin árbir ótinishti jiti zerdeleý, usynylǵan jobalar men baǵdarlamalardy egjeı-tegjeıli baǵalaý qajet boldy. Olardy júzege asyrý úshin seriktester men jetkizýshilerdi anyqtaý kerek. Osy úrdisterdi qanshalyqty jyldam iske asyrýǵa tyrysqanymyzben, ájeptáýir ýaqyt ketti. Sonymen qatar, alǵashynda bul jumysty qalaı júzege asyrý boıynsha naqty mehanızm bolmady. Al búgin biregeı modeldi quryp, qoǵamnyń, sarapshylar men bılik ókilderiniń qoldaýy arqasynda jumysymyzdy júıeledik. Bul Qor aldyndaǵy dańǵyl joldyń basy, alǵashqy qadamy ǵana», deıdi Qordyń basqarma tóraǵasy Bolat Jámishev.
Qazirgi tańda Qor 17 qaıyrymdylyq baǵdarlamasy men jobasyn júzege asyrýda. Árbir baǵdarlama men jobanyń, ne ataýly kómek kórsetýdiń sebebi kúrdeli ómirlik jaǵdaıǵa negizdelgen. Qor jumysyn bastaǵan alǵashqy aıda rekordtyq 30 myńǵa jýyq ótinim kelip tústi. Kún saıyn qyzmetkerler myńdaǵan ótinishti óńdeýge týra keldi. Búginde Qorǵa aı saıyn 800-1000 ótinim túsedi. О́tinishterdiń negizgi bóligi densaýlyq saqtaý jáne áleýmettik qoldaý, bilim berý jáne sport salasyndaǵy suraqtarǵa qatysty. Sondyqtan dál osy baǵyttar boıynsha qoldanystaǵy baǵdarlamalar iske qosyldy. Olar birinshi kezekte halyqtyń áleýmettik osal toptaryndaǵy balalar men eresekterdi, erekshe balalardy, aýyldy jerlerdegi balalar men jastardy qoldaýǵa baǵyttalǵan.
Qor densaýlyq saqtaý men áleýmettik qoldaý salalarynda qandaı máselelerdi sheshýde?
Áleýmettik mańyzdy baǵyttar boıynsha qor 9 baǵdarlamany iske asyrýda: múgedek balalar men jastardy ınnovasııalyq protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen qamtamasyz etý; tirek-qımyl apparaty buzylǵan balalardy ekzoskelettik robottandyrylǵan quraldarmen qamtamasyz etý; tamyrly patologııasy bar balalarǵa medısınalyq kómek kórsetý; erte aralasý ortalyqtaryn jaraqtandyrý; medısınalyq uıymdardy merziminen buryn retınopatııany oftalmologııalyq skrınıng jáne emdeý úshin jabdyqtarmen qamtamasyz etý; qasań qabyq transplantasııasyn qajet etetin kóz organdarynyń aýrýlary bar pasıentterge qaıyrymdylyq kómek kórsetý; aýtızmi jáne basqa da aqyl-oı kemistigi bar balalarǵa arnalǵan ortalyqtardy jaraqtandyrý; QR sportshylaryn paraatletıkaǵa daıyndaý jáne qatysý úshin sporttyq-júgirý protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen qamtamasyz etý; aýyr naýqastardy sheteldik klınıkalarda emdeý. Bul baǵdarlamalar memlekettik baǵdarlamalardy almastyrmaıdy, olardy tolyqtyryp, sonymen qatar medısına men áleýmettik qorǵaý salasyndaǵy kópjyldyq ózekti máselelerdi sheshýge múmkindik beredi.
Innovasııalyq protezder men ekzoskeletter
Búgingi tańda protezdik-ortopedııalyq buıymdardy alý memlekettik bıýdjetten kepildendirilgen somamen shekteledi jáne neǵurlym fýnksıonaldy protez satyp alý úshin qosymsha qarajat qajet. Memlekettik qamtamasyz etý júıesi qarjylandyrýdyń jetkiliksizdigine baılanysty muqtaj azamattardyń suranysyn qanaǵattandyra almaıdy. Sondyqtan 2022 jyldyń mamyr aıynan bastap Múgedek balalar men jastardy ınnovasııalyq protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen qamtamasyz etý baǵdarlamasy 39 adamdy bıonıkalyq protezdermen qamtamasyz etti, onyń ishinde 19-y bala. Bir aı buryn 8 jasar Danııal osyndaı zamanaýı protez berildi. Búldirshin jazataıym jaǵdaıda oń aıaǵynan aıyrylǵan. Danııal ata-anasymen birge protez alýǵa úmitin úzbedi. Búginde protezdiń arqasynda Danııal júgire de, sekire de alady, oǵan qosa erkin túrde fýtbol da oınaı alady. Mundaı qurylǵylardy taǵy da 30 muqtaj adamǵa ázirlenýde. Jyl ishinde 80-ge jýyq qazaqstandyq protezge ıe bolady. Osy maqsattarǵa 1 mlrd 568 mln teńge bólindi. Qor seriktesteri – «Medicare International» otandyq óndirýshisimen 243 606 339 teńge somasyna 32 protez daıyndalǵan jáne «Farmas» JShS 36 560 000 teńge somasyna 3 protez daıyndalyp, berildi (taǵy 4 protez synalyp jatyr).
Taǵy bir mańyzdy apparattyń biri – ekzoskelet. Ol naýqastyń negizgi dıagnozy aıasynda basqa asqynýlardy aldyn alýǵa kómektesetin tirek-qımyl apparaty buzylǵan adamdarǵa arnalǵan joǵary tehnologııalyq ońaltý quraly. Ekzoskelet serebraldy sal aýrýy, mı jaraqattary, julynnyń zaqymdanýy, paraplegııa, bulshyqet dıstrofııasy, Rett sındromy jáne basqa dıagnozdary bar balalarǵa arnalǵan qozǵalys jattyǵýlaryn tıimdi oryndaýǵa múmkindik beredi. Dárigerlerdiń aıtýynsha, qurylǵy barlyǵyna birdeı arnalmaǵan: qajettilikti anyqtaý kezinde balanyń fızıologııalyq erekshelikteri men densaýlyq jaǵdaıy eskeriledi. Qordyń Múgedek balalar men jastardy ınnovasııalyq protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen qamtamasyz etý baǵdarlamasy sheńberinde 13 balaǵa ekzoskelet ázirleý josparlanýda. Baǵdarlamanyń bıýdjeti 117 mln teńge, bir ekzoskelettiń quny 9 mln teńgeden. Apparatty shyǵarýshy – otandyq «Mbionics» kompanııasy. Qujattardy daıyndap, jınaýdy Qordyń seriktesi – «CyberFund» pasıenttik uıymy júzege asyrady. Bir apta buryn alǵashqy ekzoskelet synaldy. Bes kún boıy Balalardy ulttyq ońaltý ortalyǵynda (BUOO) 16 jasar Asyljan Saılaý BUOO dárigerlerimen jáne otandyq óndirýshi kompanııanyń mamandarymen birlesip ekzoskeletke testileý júrgizdi. Dárigerler apparattyń parametrlerge sáıkestigin, fýnksıonaldyǵyn jáne pasıentke qolaılyǵyn baqylap, baǵalady. BUOO janyndaǵy pánaralyq toptyń maquldaýynan keıin ǵana pasıentke ekzoskeletti qoldanýǵa jáne ony úıine alyp ketýge kelisim beriledi. Asyljan – Merýert pen Erjan Omarbekovtar otbasyndaǵy bes balanyń úlkeni. Merýerttiń aıtýynsha, qyzy merziminen buryn týylǵan. Bir jasqa tolǵanda dárigerler oǵan sal aýrýy dıagnozyn qoıǵan. Jylyna eki ret stasıonarlyq em, massaj, jattyǵý terapııasy, ınemen emdeý alyp kelgenimen, saýyqtyrý sharalary jetkiliksiz bolatyn. Memleket tarapynan beriletin tegin emdeýden bólek, turaqty ońaltý jáne emdeý qajet boldy. Ekzoskelet otbasyna úmit syılady deýge bolady. Qazan aıynyń sońynda Asyljan 17 jasqa tolady. «Bul meniń týǵan kúnime jasalǵan erekshe tosynsyı», - deıdi ol. Qıyndyqtarǵa qaramastan, jasóspirimniń rýhy synbaǵan. Qurylǵynyń arqasynda kolledjdi sátti aıaqtap, kásibı ınterer dızaıneri bolýdy maqsat etip otyr. Osy aıdyń sońyna deıin BUOO-da 3 balaǵa arnalǵan ekzoskeletterdi synaqtan ótkizý josparlanýda.
Kepildendirilgen jáne saqtandyrý qyzmetterine engizilmegen medısınalyq kómekti kórsetý
Qazirgi ýaqytta týa bitken qan tamyrlary patologııasy bar naýqastardyń sany kóp, olar lımfolog sııaqty tar profıldi mamandardyń, tıisti jabdyqtar men preparattardyń bolmaýyna baılanysty medısınalyq kómekten ada. Ýaqytyly emdelmeý aýyr zardaptarǵa ákelýi múmkin. Bul máseleni sheshý maqsatynda Qor Tamyrly patologııasy bar balalarǵa medısınalyq kómek kórsetý boıynsha baǵdarlamany júrgizýde, oǵan 20 480 000 teńge bólindi. Qordyń seriktesi – A.Qarabek atyndaǵy áleýmettik medısınalyq ortalyǵynda 61 bala qajetti dári-dármek terapııasy jáne lazerlik emdeý qoldanylýda. Taǵy 85 balanyń ótinishi qaralýda. Emniń arqasynda naýqastardyń beti beri qarap, oń ózgeriske qol jetkizip jatyr.
Erekshe balalardy qoldaý
Ulttyq statıstıka bıýrosynyń málimetinshe 10 jyl ishinde múgedektigi bar 17 jasqa deıingi balalar sany 2 esege jýyq ósti. 2020 jyly múgedek balalardyń sany 94 660 balaǵa deıin artqan. Balalar múgedektigine júıke júıesiniń aýrýlary (28,5%), týa bitken aýytqýlar (damý aqaýlary), deformasııalar jáne hromosomalyq buzylýlar (24,9%), psıhıkalyq jáne minez-qulyq buzylystary (11,9%) sebep. Turaqty keshendi ońaltýǵa alǵashqy eki top muqtaj. Mysaly, shala týylǵan nárestelerdegi ortalyq júıke júıesiniń zaqymdanýy múgedektiktiń negizgi qaýip faktorlarynyń biri. Ǵylymı derekkózderge sáıkes, shala týylǵan náresteler arasyndaǵy múgedektiktiń paıyzy 20-dan 30%-ǵa deıin, tolyq merzimdi náresteler arasynda 6%-dy quraıdy. Búgingi tańda Qazaqstanda mundaı júıeniń joqtyǵyna baılanysty buzylystardyń týyndaý qaýpi bar balalarǵa erte dıagnostıka jáne erte abılıtasııalyq kómek kórsetý qajettiligi ótkir másele bolyp otyr. Sondyqtan Qor arnaıy baǵdarlama ázirlep, 2023 jyldyń naýryzyna qaraı 13 óńirde: Almaty, Shymkent, Qostanaı, Taraz, О́skemen, Taldyqorǵan, Pavlodar, Qaraǵandy, Petropavl, Aral, Oral, Atyraý qalalarynda, Túrkistan oblysynyń Qablanbek aýylynda erte aralasý ortalyqtaryn jaraqtandyrýdy josparlap otyr. Ortalyqtardy jaraqtandyrýǵa 1 615 808 329 teńge bólinip otyr. Qor ortalyqtardy jabdyqtaýǵa 870 273 144 teńge arnady, «Samuryq-Qazyna Trast» KQ ortalyqtardy materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrý bóliginde 616 814 185 mólsherinde qosa qarjylandyrýdy júzege asyrsa, «Qamqorlyq qory» KQ 300 mamandy oqytýǵa 128 721 000 teńge bóldi. Sonymen qatar, ońaltý modelin engizý jáne qyzmet kórsetý sapasyn baqylaý úshin ortalyqtarǵa jetekshilik etý qamtamasyz etiledi.
Shala týylǵan nárestelerge kómek
Aımaqtardaǵy medısınalyq uıymdardyń kópshiliginde shala týylǵan nárestelerdegi kórý qabiletiniń buzylýyn anyqtaýǵa arnalǵan jabdyq joq. Bıyl salmaǵy 1500 g bolatyn 4344 náreste dúnıege keldi, bul olardyń retınopatııaǵa shaldyǵý qaýpin arttyrady. Jaǵdaılardyń jartysynan kóbinde dene salmaǵy 1500 g-nan az týylǵan shala týylǵan nárestelerde retınopatııa anyqtalǵan jáne olardyń árqaısysy 5 emdeýdi qajet etedi. «Medısınalyq uıymdardy shala týylǵan nárestelerdiń retınopatııasyn oftalmologııalyq skrınıng jáne emdeý úshin jabdyqtarmen qamtamasyz etý» baǵdarlamasy arqyly «Qazaqstan halqyna» 326 775 300 teńge somasyna 31 medısınalyq uıymdy jabdyqtaýdy josparlaýda. Shala týylǵan nárestelerdiń retınopatııasyn ýaqtyly anyqtaý olardyń múgedektikke ushyraýyn aldyn alyp, zaǵıp bolmaýǵa múmkindik beredi. Qazir «Profmed toby» JShS (Heine Optotechnik zaýytynyń ókili) jáne «MedInnovation» JShS resmı dıstrıbıýtorlarymen jabdyqty jetkizý boıynsha kelissózder júrgizilýde.
Aǵzalar men tinder donorlyǵyna qatysty zańnama is júzinde tolyq júzege asyrylmaǵan jaǵdaıda
Jaqynda «QazUMÝ» KEAQ «Qasań qabyq transplantasııasyn qajet etetin kóz organdary aýrýlary bar naýqastarǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetý» baǵdarlamasy boıynsha shynaına transplantasııasyn júrgizý úshin qajetti bıomaterıal jetkiziledi dep kútilýde. 2022-2024 jyldarǵa 373 350 280 teńge bólý josparlanýda. Qorǵa 21 ótinim kelip tústi. Amerıkandyq Lions Eye Institute for Transplant and Research transplantasııa úshin donorlyq qabyqtardy daıyndaıdy. QazUMÝ bazasynda «Oftalmologııa» bólimshesi men kafedrasynyń qyzmetkerleri múıizdi qabyqty transplantasııalaýdy qajet etetin emdelýshilerdi qabyldaýdy, qaraýdy, konsýltasııany, irikteýdi jáne bazany ázirlep, sondaı-aq operasııa júrgizetin bolady. Qasań qabyqty tolyǵymen alyp tastamaı, tek zaqymdalǵan qabatty aýystyrady. Konservilengen múıizdi qabyqty transplantasııalaý boıynsha operasııalar múıizdi soqyrlyǵy bar pasıentterge kórý qabiletin qaıtarý boıynsha jalǵyz tıimdi ádis. Bul operasııa Qazaqstanda 2018-2019 jyldary sátti júrgizildi. Baǵdarlama toqtatylǵannan keıin búginde shamamen 2 myńǵa jýyq naýqas shuǵyl kómekke muqtaj.
Aýtızmi bar balalarǵa jaǵdaı jasaý qajet
Sarapshylar aýtızmge shaldyqqan balalar sany jyl sanap ósip artyp jatqanyn atap ótýde. Oqý-aǵartý mınıstrliginiń aqparatynsha, 4 jyl ishinde qazaqstandyq balalarda aýtızm spektriniń buzylýy (ASD) anyqtalǵan jaǵdaılarynyń sany 2,3 esege ósken (2017 jyly – 3820, al 2021 jyly – 8796). Osyǵan baılanysty aýdandar men qalalarda erekshe balalarǵa arnalǵan ortalyqtar qurý qajettiligi artyp keledi. Qazirgi ýaqytta aýtızmi bar balalar túzetý kabınetine nemese ońaltý ortalyǵyna kezekti alty aıdan eki jylǵa deıin kútýge májbúr. Bul rette túzetý kómegi úsh aptadan úsh aıǵa deıin qysqa merzimde kórsetiledi, óz kezeginde bul tıisti nátıje bermeıdi. Halyqaralyq tájirıbe kórsetkendeı, mundaı sanattaǵy balalarǵa kómek, qoldaý jáne túzetý ómir boıy úzdiksiz kórsetilýi kerek. Osylaısha, «Aýtızmi jáne basqa da aqyl-oı kemistigi bar balalarǵa arnalǵan ortalyqtardy jaraqtandyrý» baǵdarlamasy paıda bolyp, onyń aıasynda Eńbek mınıstrligimen birlesip ASD balalar sany kóp jáne bos ınfraqurylymy bar 8 óńir irikteldi. Jyl saıyn 8 ortalyqtyń árqaısysynda (Almaty, Shymkent, Qostanaı, Taraz, О́skemen, Aqtóbe, Taldyqorǵan, Pavlodar) 125 bala keshendi qyzmet alyp, aýtızmi jáne basqa da aqyl-oı kemistigi bar 1000 bala qamtylady. Ortalyqtar 2023 jyldyń naýryz aıynda ashylyp, osy maqsatqa 2 408 104 000 teńge baǵyttalady. Onyń ishinde «Qazaqstan halqyna» qorynyń salymy 1 018 420 576 teńge, Qor seriktesteri – «Samruk-Kazyna Trust» KQ 1 281 579 424 teńge somasyna jaraqtandyrý bóliginde qarjylandyrýdy júzege asyrady, «Qamqorlyq qory» qory ortalyqtardyń qyzmet etý tujyrymdamasyn ázirleýdi jáne mamandardy oqytýdy qarjylandyrý úshin 108 104 000 teńge bóledi.
Naýqas balalardy emdeýge mıllıard kerek
Qor aýyr jáne sırek kezdesetin, halyq arasynda orfandyq dep atalatyn aýrýlary bar naýqastardy qymbat jáne tirkelmegen dári-dármektermen qamtamasyz etýde. Sebebi kópshilik otbasynyń emdeý sharalaryna qarajaty jete bermeıdi. Qor qazirdiń ózinde aýyr syrqattary bar 41 balaǵa 11 mlrd teńgeden astam somaǵa dári-dármek satyp aldy. Mysaly, álemdegi eń qymbat «Zolgensma» preparatymen BQO, Qaraǵandy, Aqtóbe jáne Jambyl oblystarynyń, Almaty qalasynyń 6 balasy qamtamasyz etildi. Dıýshenniń bulshyqet dıstrofııasyn emdeý úshin Qostanaı, Aqmola jáne Túrkistan oblystaryndaǵy 7 balaǵa «Vıondıs 53» (Golodırsen) jáne «Ekzondıs 51» (Eteplırsen) dári-dármegi berildi. Tirek-qımyl júıesi aýrýlaryn emdeýge arnalǵan «Evrısdı» (Rısdıplam) dárisi 11 emdelýshige (Almaty, ShQO, Aqmola, Pavlodar, Qaraǵandy, Abaı, Qyzylorda oblystary, Nur-Sultan, Shymkent, Almaty qalalary) berildi. Atyraý oblysynda týa bitken lıpodıstrofııasy bar 2 bala «Mıalepta» ("Metreleptın") preparatymen qamtamasyz etildi. Tuqym qýalaıtyn angıonevrotıkalyq isinýi bar Pavlodar jáne Jambyl oblystaryndaǵy 3 naýqasqa «Sınraız» dári-dármegi jetkizildi. Jambyl oblysynda júıeli qyzyl jegi bar 1 pasıentke «Benlısta» (Belımýmab) preparaty berildi.
«Sınraız» jáne «Benlısta» (Belımýmab) sııaqty keıbir dárilik zattar Qazaqstanda tirkelgen. Biraq Densaýlyq saqtaý basqarmasy olardy TMKKK jáne MÁMS sheńberinde qamtamasyz ete almaǵan soń, Densaýlyq saqtaý mınıstrliginiń kelisimi boıynsha Qor bul dári-dármekterdi muqtaj jandarǵa satyp berdi.
1 emdelýshige ókpeniń lımfangıoleıomıomatozy bar «Rapamýn» (Sırolımýs) dárisi, «Kıtrýda» (Pembrolızýmab) preparaty onkologııalyq aýrýy bar 1 naýqasqa, «Lorbren» (Lorlatınıb) onkologııalyq aýrýy bar 1 emdelýshige satyp alyndy. Neıroblastoma dıagnozy qoıylǵan 13 balaǵa «Karzıba» (Dınýtýksımab beta) preparatyn jetkizý jalǵasýda. Aldymen 120 quty jetkizildi. 100 qutynyń ekinshi toptamasy qazanda jetkizilse, qalǵan 70 quty óndiris ornyn qaıta ornalastyrýǵa baılanysty osy jyldyń qarasha-jeltoqsan aılarynda jetkiziledi dep josparlanýda.
Nelikten dári-dármekterdi satyp alý uzaqqa sozylady?
Obektıvti sebepter boıynsha orfandyq dári-dármekterdi satyp alý jáne jetkizý merzimi shamamen 2,5-3 aıǵa sozylady. Qor qaıyrymdylyq uıymy bolǵan soń, farmasevtıkalyq lısenzııaǵa ıe emes, sondyqtan Qor tek dári-dármekti tóleýshi retinde áreket ete alady. Jetkizýdi uıymdastyrý úshin Qazaqstanda tıisti lısenzııasy bar seriktes aıqyndalyp, ol dárilik zatty alýshy, ony medısınalyq uıymǵa deıin tasymaldaýdy jáne jetkizýdi qamtamasyz etedi. Ádette mundaı jaǵdaıda Qordyń seriktesi retinde «SK Farmasııa» JShS bolyp tabylady. Satyp alynatyn dárilik zattar bizdiń elde tirkelmegen soń, belgili bir ýaqyt kelisýge jáne shartqa qol qoıýǵa, shetelden jetkizýdi uıymdastyrýǵa, birjolǵy ákelýge ruqsat alýǵa ketedi. Dári-dármekterdi osyǵan deıin mınıstrlik te, «SK Farmasııa» kompanııasy da satyp almaǵanyn eskersek, kóp jaǵdaıda orfandyq preparattar boıynsha jetkizýshi kásiporyndar beımálim. Osylaısha seriktes nemese dıstrıbıýtor izdeýge, satyp alý erejeleri men merzimin anyqtaýǵa edáýir ýaqyt jumsalady. Bul rette sırek preparattar kem degende bir jyldan keıin jetkiziledi, óıtkeni olar aldyn ala jiberilgen ótinimder boıynsha qatań túrde shyǵarylady. О́ndirýshiler satyp alýshy eldermen naqty ótinimder boıynsha jumys istep, tek belgili bir mólsherde dári-dármekter shyǵarady. Sondyqtan sırek kezdesetin dári-dármekterge ótinimder keminde bir jyldaı merzim buryn jiberiledi. Sonymen qatar barlyq dıstrıbıýtorlar saqtaý jáne tasymaldaý kezinde arnaıy rejımdi saqtaýdy qajet etetin dárilik zattardyń az mólsherin jetkizýge múddeli emes. Satyp alynatyn preparat emdelýshige nemese onyń ata-anasyna emes, tikeleı densaýlyq saqtaý basqarmasyna tapsyrylady. Sebebi, tirkelmegen jáne ınnovasııalyq dári-dármekti tıisti saqtaý sharttaryn tek medısınalyq uıym qamtamasyz ete alady.
Osy sebepterge baılanysty Qor azamattardyń ótinishteri boıynsha dári-dármekterdi satyp alýdy toqtatyp, Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen kelisilgen tizbe boıynsha orfandyq aýrýlardy emdeýge arnalǵan dári-dármekterdi satyp alýǵa kóshýdi josparlap otyr. Bul tizimge memleket qarajaty esebinen satyp alynatyn dári-dármekter tizimine kirmegen qymbat dáriler engiziledi.
Shetelde emdeý
Azamattardan Qorǵa sheteldik emhanalarda emdelýge aqy tóleý úshin kómek kórsetý týraly ótinishterdiń kóptigi sebebinen Qor bizdiń elimizde kórsetilmegen, al sheteldik klınıkaǵa joldama alý múmkin bolmaǵan jaǵdaılarda kómek berý týraly sheshim qabyldady, sebebi suralǵan tólem sharttary qazaqstandyq zańnamaǵa sáıkes kelmeıdi. Bul rette densaýlyq saqtaý mınıstrligi Qorǵa emhanany tańdaýda jáne emdeý baǵdarlamasyn negizdeýde járdemdesedi. О́zge jaǵdaılarda ótinimder qanaǵattandyrylmaıdy.
Búgingi tańda Qor 134 386 456 teńge somasyna 9 naýqasqa (onyń ishinde 7 bala) QR-da kórsetilmeıtin medısınalyq qyzmetterdi (emdeý, tekserý) Reseı, Túrkııa men Ońtústik Koreıada kórsetý úshin qarjylandyrdy. Atap aıtqanda, pasıentter akademık V.I.Kýlakov atyndaǵy akýsherlik, gınekologııa jáne perınatologııa ulttyq medısınalyq zertteý ortalyǵynda, bronhtyń rekonstrýktıvti operasııasyn júrgizýge «OTEKOV NET» JShQ klınıkasynda, týa bitken tamyr patologııasy bar azamatqa «Tamyrly patologııa ortalyǵy» JShQ klınıkasynda, traheıa plastıkasyna arnalǵan bronh-ókpe júıesiniń týa bitken sol jaq negizgi bronh aqaýyn emdeýge Máskeý qalasynyń klınıkasynda, asqazan-ishek joldarynyń týa bitken damý kemistigi bar qysqa ishek sındromy kezindegi rekonstrýktıvti operasııa úshin N.I.Pırogov atyndaǵy Reseı ulttyq zertteý medısınalyq ýnıversıtetinde, sondaı-aq júre paıda bolǵan aplastıkalyq anemııasy bar, eki jilinshik pen aıaqtyń lımfedemasy bar týa bitken júrek aqaýy bar pasıentterge emdeý boıynsha qaıyrymdylyq kómek kórsetildi. Jaqyn arada zár shyǵarý joldaryn qalpyna keltirý boıynsha 1 naýqasty shetelge emdelýge jiberý josparlanýda.
Basymdyq bilim salasynda
Bilim berý salasynda da Qor túıitkildi máselelerdi júıeli sheshý tásilin qoldanady. Búgingi tańda memlekettiń oqýshylarǵa bilim berý úshin qoljetimdi orta qurý jónindegi kúsh-jigerine qaramastan, qalalyq jáne aýyldyq mektepter arasyndaǵy bilim berý sapasyndaǵy alshaqtyq aıtarlyqtaı. Balalar turǵylyqty jerine qaramastan, sapaly bilim alýǵa quqyly. Kóshpeli jáne oflaın kezdesýlerde Qor ókilderine jurtshylyq tarapynan aýyldaǵy bilim sapasyna nazar aýdarý týraly jıi aıtyldy.
Maýsym aıynan bastap Qor «Aýyldyq jerlerde tirek mektepterdiń áleýetin damytý» baǵdarlamasyn iske asyra bastady. Baǵdarlamanyń maqsaty óńirlerdegi 17 aýyldyq mektepti bilim berýdiń barlyq pánderi men baǵyttary boıynsha jańa zamanaýı modıfıkasııamen jaraqtandyrýdy qamtamasyz etip qana qoımaı, qolaıly bilim berý ortasyn qurý úshin bilim resýrstaryn shoǵyrlandyra otyryp, jaqyn mańdaǵy shaǵyn jınaqty mektepter úshin tirek uıym, quzyrettilik ortalyqtaryna aınaldyrý bolyp tabylady. 17 aýyl mektebin jabdyqtaýǵa 4 mlrd 250 mln teńge (1 mektepke 250 mln teńge esebinen) bólingen. Búgingi tańda Aqmola oblysy Qatarkól aýylynda alǵashqy tirek mektep – Dosov atyndaǵy orta mektep jaraqtandyryldy. Qazirdiń ózinde sabaqtar ınteraktıvti panelderdi, jańa qurylǵylar men demonstrasııalyq materıaldardy qoldana otyryp júrgizilýde. Jobany iske asyrýdaǵy seriktester – Bilim berýdi turaqty damytý qory, sondaı-aq muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý jáne tegin ádistemelik qoldaýdy «NZM» DBBU kórsetedi. Pedagogtardy oqytý jáne kabınetterdi jabdyqtaý kezinde NZM sarapshylarynyń tájirıbesi men usynystary qoldanyldy. Seriktesterdiń qatysýymen aǵymdaǵy jyldyń sońyna deıin ózge óńirlerde 16 tirek aýyldyq mektepti jańǵyrtý prosesi aıaqtalady.
Injenerler elge qajet
Álem boıynsha da, elimizde de baǵdarlamalaý men ınjenerlik quzyrettilik salasyndaǵy mamandarǵa qajettilik artyp keledi. Bul daǵdylardy mektep kezinen damytý kerek. Osy baǵytta Qor «Bolashaq ınjenerler» qaıyrymdylyq baǵdarlamasyn josparlap otyr. Memorandýmǵa qol qoıylyp, jobany iske asyrýdyń Jol kartasy daıyndaldy. Robototehnıka kabınetteri Qazaqstannyń barlyq oblystarynda: ár aýdanda, shaǵyn qala men monoqalada bir mektepten jaraqtandyrylady. 1-6 synyp oqýshylary 160 aýyldyq jáne shaǵyn qalalarda jáne monoqalalardaǵy 27 mektepte baǵdarlamalaý, qurastyrý, mehatronıka, elektrotehnıka jáne basqa da baǵyttar boıynsha bilim ala alady. 2022-2026 jyldar kezeńinde jaraqtandyrýǵa 1 339 668 myń teńge baǵyttaý josparlanýda, onyń ishinde: «Qazaqstan halqyna» qory jabdyqtar men baǵdarlamalyq qamtamasyz etýdi satyp alý úshin 673 200 myń teńge bóledi. О́z kezeginde seriktester – Injenerlik bilim berýdi damytý qory uıymdastyrý máselelerin moınyna alsa, «Arman Injınırıng» JShS robototehnıka kabınetterin jóndeý men rásimdeýdi, jıhazben jáne oqý-ádistemelik keshenmen jaraqtandyrýdy, mektep pedagogtaryn oqytýdy uıymdastyrýdy jáne ádistemelik qoldaýdy qarjylandyrady. Jobany kelesi oqý jylynda iske qosý josparlanýda.
Nazarda – arnaıy mektepter
Arnaıy mektep bilim berý uıymdaryn jabdyqtaý máselesi de nazar aýdarýdy qajet etedi. Buzylystary bar balalar, onyń ishinde psıhofızıkalyq damýy bar balalar oqıtyn arnaıy mektepterdi qarjylandyrý jergilikti atqarýshy organdar tarapynan tıisti deńgeıde emes, qaldyq qaǵıdaty boıynsha júrgiziledi. Búgingi tańda mektepterdegi materıaldyq-tehnıkalyq baza tolyǵymen eskirgen jáne qazirgi zamanǵy suranys pen ýaqyt talabyna sáıkes emes. Sondyqtan mamandar erekshe balalarmen jumys jasaýda kóne ońaltý jáne túzetý jabdyqtaryn paıdalanýǵa májbúr. Qordyń Arnaıy mektep uıymdaryn jaraqtandyrý jónindegi baǵdarlamasy jergilikti atqarýshy organdarǵa erekshe qajettilikteri bar balalardyń qandaı jaǵdaıda oqyp, tárbıelenýi tıis ekenin kórsetip, osy salaǵa nazaryn aýdarýdy kózdeıdi. Oblys ákimdikterimen jáne Oqý-aǵartý mınıstrligimen birlese arnaıy mektepter iriktelip alyndy. Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy baǵdarlamaǵa ádisnamalyq qoldaý men pedagogtardyń biliktiligin arttyrýdy júrgizedi. 98 arnaıy bilim berý uıymdaryn, sondaı-aq «Arnaıy jáne ınklıýzıvti bilim berýdi damytýdyń ulttyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy» RMM-ni «jańalaý» josparlanýda. Onyń ishinde 31 mektep pen RMM bıyl jabdyqtalady. 2022-2024 jyldarǵa 2 764 000 000 teńgege deıin bólý josparlanyp otyr. Túrli jabdyqtar men jıhazdardy qazaqstandyq jáne reseılik kásiporyndar jetkizedi.
Aýyldaǵy az qamtylǵan jáne múgedek azamattardy qoldaý
Qyrkúıek aıynda halyqtyń áleýmettik osal toptarynan shyqqan 2 myńǵa jýyq talapker men stýdent «Qazaqstan halqyna» qorynyń grant ıegerleri atandy. Bilim berý granty baǵdarlamasynyń paıda bolýy kezdeısoq emes. Baǵdarlamany ázirleýge jastar men olardyń ata-analarynan JOO-da oqý aqysyn tóleýge járdemdesý týraly jazylǵan 1500-den astam ótinishi negiz boldy. Sonyń ishinde kórý qabileti buzylǵan jáne CBJ gemodıalızdegi termınaldy satydaǵy 30 jasar Marııa Keńesovanyń ótinishi erekshe sebep atandy. Ol oqýyn jalǵastyryp, medısınalyq mamandyq alý úshin Qorǵa oqý aqysyn tóleýge kómek alý úshin júgingen. 2010 jyly S.D. Asfendııarov atyndaǵy QazUMÝ-ǵa jalpy medısına fakýltetine oqýǵa túsken. 2014 jyly qant dıabetiniń asqynýyna baılanysty ol kórý qabiletin joǵaltyp, gemodıalızge ushyrady. О́tken jyly tereń kúızelisten arylyp, Marııanyń jaǵdaıy jaqsarǵan soń, ol ýnıversıtettegi oqýyn qaıta jalǵastyrdy. Úshinshi kýrs úshin 158 myń jáne kelesi oqý jyly úshin 1 mln 188 myń teńge tóleý qajet boldy. Aıtýynsha, 2014 jyly ákesi qaıtys bolǵan, al anasymen mundaı qarajatty tóleýge múmkindigi joq. Marııa sııaqty elimizde myńdaǵan muqtaj jan bar. Olar densaýlyqtarynyń erekshe qajettilikteri men otbasylarynyń áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıyna baılanysty qıyn jaǵdaıǵa tap boldy. Sondyqtan granttar halyqtyń áleýmettik osal toptarynan shyqqan talapkerler men stýdentterge berildi. Qazirgi ýaqytta 1978 talapker men stýdent grant ıegeri atandy, onyń ishinde bakalavrıat baǵdarlamalary boıynsha joǵary bilim alýǵa memlekettik nemese ózge grant almaǵan 738 talapker jáne 1240 aqyly bólimniń stýdenti. Stýdentter «Qazaqstan halqyna» qory esebinen 79 ulttyq, memlekettik jáne jeke joǵary jáne joǵary oqý ornynan keıingi bilim berý uıymdarynda bilim alyp, 40 000 teńge kóleminde stıpendııa alady. Grant 1 mln teńgege deıingi oqý aqysyn tóleýge baǵyttalǵan jáne keıin «pysyqtaýdy» talap etpeıdi. Grant ıegerleriniń tizimi Qordyń qazaqstanhalqyna.kz saıtynda jarııalanǵan. Stýdentterden ótinimderdi qabyldaý birneshe kezeńnen ótip, Qordyń seriktesteri – «Taiburyl» QB jáne «Endaýment KAZGIýÝ» KQ platformasy arqyly júzege asyryldy. Talapkerlerge keletin bolsaq, joǵary oqý oryndarynyń qabyldaý komıssııalary aýyl mektepteriniń túlekterine artyqshylyq bere otyryp sheshim qabyldady.
Sport salasyndaǵy saýaldar
О́ńirlerdegi, ásirese, shalǵaıdaǵy aýyldardaǵy sporttyq ınfraqurylymnyń jaǵdaıy kóńil kónshitpeıdi. Kóptegen aýyldarda mektepterdegi ádettegi sport zaldarynan nemese kóshedegi «dala stadıonynan» ózge is júzinde laıyqty sporttyq ınfraqurylym joq. Memlekettik baǵdarlamalar aıasynda salynǵan dene shynyqtyrý-saýyqtyrý keshenderi negizinen aýdan ortalyqtary men qalalarda ornalasqan. Halyqtyń áleýmettik osal toptaryndaǵy balalar men jastardyń sport úıirmeleri men seksııalarǵa únemi qatysýyna múmkindigi men qarjysy jete bermeıdi. Qordyń bastamasymen «Batyr bolamyn» QQ birlesip, «24 balalar sport zaly» qaıyrymdylyq jobasy shalǵaıdaǵy eldimekenderde jáne sport ınfraqurylymy tómen aýyldarda sport zaldaryn ashýdy kózdeıdi. Búginde Aqmola oblysynyń Tasty aýylynda, Almaty oblysynyń Avat aýylynda, Mańǵystaý oblysynyń Beıneý jáne Aqjigit aýyldarynda, Jetisý oblysynyń Cherkassk aýylynda, Qaraǵandy oblysynyń Izendi aýylynda, Almaty oblysynyń Qazaqstan aýylynda zaldar ashyldy. 7 sport zalda 710-nan astam bala sportpen shuǵyldanady. Joba aıasynda 24 zaldyń ashylýyna 183 623 000 teńge baǵyttalady. Ǵımarat qajetti zamanaýı jabdyqtarmen jáne sporttyq qural-jabdyqtarmen jaraqtandyrylyp, kúres, boks, karate jáne gımnastıka sııaqty zaldarymen jabdyqtalǵan. Kelesi jyly joba boıynsha sport zal sany 100-ge deıin keńeıtiledi.
Múmkindigi shekteýli balalardy qoldaýǵa arnalǵan «Tusaý keser» jobasy iske qosyldy. Qazaqstanda bilikti mamandar men qarjylyq qamtamasyz etýdiń jetispeýshiliginen balalardyń osy sanatyna arnalǵan úıirmeler sany az. Baǵdarlama boıynsha qurylǵan úıirmeler motıvasııalyq sıpatqa ıe jáne ádettegi seksııalarda úlken júktemelerdi oryndaı almaıtyn, múmkindikteriniń shekteýligine baılanysty ózin-ózi tómen baǵalaýǵa beıim, biraq áli de ońaltý áleýeti bar erekshe balalardyń áleýmettenýine oń áser etedi. Sondyqtan jobany iske asyrý úshin Astanadaǵy «Jas jaýynger» dene shynyqtyrý-saýyqtyrý klýbynyń tájirıbesi paıdalanyldy. Jaqynda Qordyń qoldaýymen klýb oqý baǵdarlamasyna avtorlyq quqyqty rastaıtyn ǵylymı patentke ıe boldy. Elimizdiń 5 óńirinde erekshe balalarǵa arnalǵan 5 dene shynyqtyrý-saýyqtyrý úıirmesi ashylǵan. Úıirmelerdiń arqasynda balalar alǵash ret aıaǵynan turyp, qazir sportpen aınalysýdy jalǵastyrýda. Osylaısha ómirlerinde jańa kezeńdi bastaǵan balalarǵa klýbta «Tusaý keser» rásimi ótkiziledi. Bul rette balalardy jattyǵýǵa jiberý jáne usynystar alý úshin ońaltýshylardyń, nevropatologtardyń jáne ortopedterdiń qaraýynan ótedi. 5 úıirmeni jaraqtandyrýǵa 37 494 066 teńge bólindi. Jattyǵýlar sporttyń bes túrinen ótedi: boks, armrestlıng, karate, aýyr atletıka jáne «jekpe-jek». Aldaǵy ýaqytta jergilikti atqarýshy organdar esebinen árbir oblysta osyndaı jobany iske qosý josparlanýda.
Ata-analar balalardyń jattyǵýlarǵa zor yqylaspen qatysatynyn, ári kelesi sabaqty kútip, ótkizbeýge tyrysatynyn aıtady. Jattyqtyrýshylardyń zor tájirıbesi, ashyqtyǵy men meıirimdiligi, balalarǵa degen súıispenshiligi erekshe. Balalardyń ózin-ózi baǵalaýy joǵarylap, senimdiligi, kóshbasshylyqqa degen umtylysy kúsheıgeni, belsendiligi men tózimdiligi artyp, tipti ımmýnıtet joǵarylaǵany baıqalady. Sondaı-aq, balalarmen jattyǵýlarda motıvasııalyq áńgimeler aıtylyp, qorqynyshtary men álsizdikterin, ózine degen senimsizdikterin jeńýge baýlıdy. Úıirmede balalar jańa dostar taýyp, qoǵamda áleýmettenýi belsendi ótedi. Osyndaı «qaharmandarymyzdyń» biri – elordalyq Amal Eskeneev. Ol 3 jyldan beri «Jas Jaýynger» klýbynyń jattyqtyrýshylarymen paraboks, armrestlıng jáne parakúres sııaqty beıimdelý sportymen aınalysady. Amalǵa týǵanynan serebraldy sal aýrýy dıagnozy qoıyldy (tómengi aıaqtyń dıplegııasy jáne eki kózdiń ishinara atrofııasy). Joba resmı túrde ashylǵanda qazaq dástúrlerine sáıkes «Tusaý keser» rásimi ótkizilip, ol óziniń alǵashqy qadamyn basty. Ata-analar men jattyqtyrýshylardyń aıtýynsha, sabaqqa qatysqannan keıin búldirshin ózdiginen turýdy úırenip, júrý qımyldary jaqsarǵan. Ol keýdeni jerden kóterýdi, ish qýysyn jattyqtyrýdy, deneni ustap turýdy úırengen. Amal fızıkalyq turǵydan kúsheıip, shydamdylyǵy men tózimdiligi, bastysy – ózine senimdiligi artty. Ata-anasynyń pikirinshe, jattyǵýlar mineziniń shyńdalýyna, artyq salmaqtan arylyp, bulshyqetteriniń qataıýyna, qol qozǵalysyna oń yqpal etti. Osylaısha Amal men onyń jaqyndary ómirdiń jańa kezeńine jańa qadam jasady.
Qor parasportmenderge de qoldaý bildirdi. QR sportshylaryn paraatletıkaǵa daıyndaý jáne qatysý úshin 10 sporttyq-júgirý protezdik-ortopedııalyq buıymdarmen qamtamasyz etý jónindegi baǵdarlama 2022-2024 jyldary iske asyrylady. Protezderdi daıyndaýǵa 113 mln teńge jumsalady. Joba sportshylardy protezdermen qamtamasyz ete otyryp, el tarıhynda tuńǵysh ret parajeńil atletıkada júgirý tobyn qurýǵa múmkindik beredi. Protezderdi «Ottobock» óndirýshi zaýytynyń ókili «Farmas» JShS ázirlep, ony Ulttyq paralımpıadalyq komıtetke tabystaıdy. Komıtet sportshylardyń protezderdi paıdalanýyn baqylaıdy. Árbir protezdik-ortopedııalyq buıym jeke dara bolǵanymen, sportshy aýystyrylǵan jaǵdaıda ony jeke bólshekterdi aýystyrǵannan keıin fızıkalyq jaǵdaıy uqsas kez kelgen parasportsmen paıdalana alady. Aldaǵy ýaqytta paralımpıadashylar komandasy óńirlik jáne halyqaralyq jarystarǵa, sondaı-aq Paralımpıada oıyndaryna qatysýǵa úmitker bola alady. Parajúgirýshilerdiń sportshylar komandasy QR-daǵy baǵytty damytý baǵdarlamasyna, sondaı-aq múgedekterdi buqaralyq sportqa tartýǵa yqpal etý maqsatynda protezben júgirý mektebiniń ashylýyna bastamashy bolmaq.
Shuǵyl kómek qajet bolǵanda...
2022 jyldyń basyndaǵy qańtar oqıǵasy «Qazaqstan halqyna» qoryn qurýdyń sebepteriniń biri boldy. Búgingi tańda Qor qaıǵyly oqıǵa barysynda zardap shekken 156 adamǵa jalpy somasy 616 mln teńge qaıyrymdylyq kómek kórsetti, atap aıtqanda: qaza tapqan 19 áskerı qyzmetshiniń, ishki ister jáne Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerleriniń otbasylaryna - 133 mln teńge (7 mln teńgeden); aýyr jaraqat alǵan 111 áskerı qyzmetshige, ishki ister jáne Ulttyq qaýipsizdik organdarynyń qyzmetkerlerine - 333 mln teńge (3 mln teńgeden); qańtar oqıǵalarynyń kezdeısoq qurbany bolǵan QR 18 azamatynyń (onyń ishinde 2 balanyń) otbasylaryna - 126 mln teńge (7 mln teńgeden); qańtar oqıǵalary kezinde jaraqat alǵan 6 balanyń otbasylaryna - 18 mln teńge (3 mln teńgeden); oq jaraqatyn alǵan 2 aýyr jaralanǵan kámeletke tolǵan azamattarǵa - 6 mln teńge (3 mln.teńgeden). Qazirgi ýaqytta qańtar oqıǵalarynyń kezdeısoq qurbany bolǵan taǵy 79 azamatqa materıaldyq kómek tóleý máselesi pysyqtalýda. Sotqa deıingi tergep-tekserýdi júzege asyratyn quzyretti organdardan qańtardaǵy oqıǵa kezinde qaza tapqandar jáne kezdeısoq qurban bolǵandary týraly aqparat kelip túsýine qaraı Qor olarǵa qaıyrymdylyq kómek kórsetetin bolady.
Batys Qazaqstan oblysynda sý tasqyny saldarynan turǵyn úısiz qalǵan zardap shekken turǵyndar da nazardan tys qalmady. «Qazaqstan halqyna» qoldaýymen 30 turǵyn úıdiń qurylysy jalǵasýda, onyń ishinde Qaratóbe aýdany Shalǵyn aýylyndaǵy 23 bir qabatty bir páterli úı, Jánibek aýdany Jaqsybaı aýylyndaǵy jeti 3 ekipáterli jáne 1 bir páterli úı. Úılerdiń qurylysyna 771 934 983 teńge bólingen. Zardap shekken azamattarǵa jańa baspanaǵa osy jyldyń sońyna deıin beriledi dep josparlanýda.
Osy jyldyń jazynda Qostanaı oblysyndaǵy iri órtten zardap shekkenderge qoldaý kórsetý men saldaryn joıýǵa degen umtylys qazaqstandyqtardy biriktirip, halyqtyń yntymaǵyn tanytty. Qor orman órtinen zardap shekkenderge kómek berý maqsatynda arnaıy shot ashty. О́ńir ákiminiń ótinishi boıynsha órtengen «Dostyq» lageriniń ornyna Áýlıekól aýdanynda 750 orynǵa arnalǵan balalar sporttyq-saýyqtyrý lagerin salýǵa 250 mln teńge bólý josparlanýda. О́rttiń saldaryn joıý úshin osy maqsattarǵa halyq jınaǵan, sondaı-aq kásipkerlerden túsken nysanaly qarajat jumsalady. Búgingi tańda arnaıy shotta 251 831 184 teńge bar, olar «Stepnogorsk taý-ken hımııa kombınaty» JShS – 200 000 000 teńge; Yedilov Online Telegram-kanalynyń jazylýshylarynyń atynan E.O. Edilov – 25 822 791 teńge; «Shákárim atyndaǵy Ýnıversıtet» KEAQ, Semeı q. - 2 804 978 teńge; «Zeket jáne Qazaqstan musylmandary dinı basqarmasynyń qaıyrymdylyq qory» QQ - 23 003 415 teńge; «AQMOL – project» JShS - 200 000 teńge.
Sonymen qatar, turǵyn úılerdiń qurylysy aıaqtalǵannan keıin «Qazaqstan halqyna» qory tarapynan zardap shekken turǵyndardyń baspanasyn qajetti jıhazben jáne tehnıkamen jaraqtandyrý úshin ár januıaǵa 2 mln teńge kóleminde aqshalaı kómek beriledi.
Basqa qorlar «Qazaqstan halqynan» qarajat ala ma?
Barlyq baǵdarlamalar men jobalar birneshe krıterııler boıynsha baǵalanyp, olar Qordyń Qamqorshylyq keńesimen bekitiledi. Qordyń seriktesteri retinde áreket etetin úkimettik emes uıymdar (qaıyrymdylyq qorlary, qoǵamdyq birlestikter) baǵdarlamalar men jobalardy iske asyrý kezinde baǵdarlamany nemese jobany iske asyrýǵa óziniń óteýsiz úlesin qosady. Osylaısha, Qor basqa qorlardy qarjylandyrmaıdy – olardyń jarǵylyq kapıtalyn toltyrmaıdy jáne jobany júzege asyrýǵa baılanysty ákimshilik shyǵyndaryn kótermeıdi. Osylardyń barlyǵy seriktesterdiń birlesken qyzmeti týraly sharttarda eskeriledi. Qor óziniń qabyldanǵan mindettemelerin oryndaı otyryp, qyzmetterdi nemese taýarlardy jetkizýshige tikeleı tólem jasaıdy. Qor qaıyrymdylyq jobaǵa nemese baǵdarlamaǵa óz úlesin qosýǵa ázir emes qorlarmen yntymaqtastyq qarym-qatynas júrgizbeıdi.
«Qazaqstan halqyna» qorynda neshe adam jumys isteıdi jáne qyzmetkerleriniń tabysy qansha?
Qor qurylǵan alǵashqy kúnnen bastap óńirlerde fılıaldar jelisin ashý men úlken shtat qurýdy qarastyrǵan emes. Qazirgi tańda bul sheshim óziniń tıimdiligin kórsetti dep aıtýǵa bolady. Búginde Qorda 26 shtattyq qyzmetker jumys isteıdi jáne jalaqy mólsheri memlekettik qyzmetshilerdiń ortasha jalaqysynan aspaıdy. Eńbekaqy tóleý qorynyń jáne basqa da ákimshilik shyǵystardyń kólemi týraly aqparat ashyq, ári aı saıyn resmı saıtta ornalastyrylady. Bul rette basqarma tóraǵasy men Qamqorshylyq keńes músheleri óz qyzmetin qoǵamdyq negizde júzege asyrady. Qor bıýdjetine sáıkes ákimshilik shyǵyndar donorlardyń qaıyrymdylyq jarnalarynan qarjylandyrylmaıdy. Bul shyǵystardyń kózi Qordyń qolma-qol aqshasyn basqarýdan alynǵan kiristiń salystyrmaly túrde az bóligi ǵana bola alady.
Qordyń qaıyrymdylyq kómek kórsetý týraly barlyq esepteri, sonyń ishinde tólem kúni, maqsaty men somasy jáne sonyń negizinde jasalǵan sharttar ashyq túrde jarııalanǵan. Atalǵan esepterden basqa, qaıyrymdylyq jarnalary boıynsha aqsha qarajatynyń qozǵalysy jónindegi aı saıynǵy esepter jáne Qor týraly basqa da qajetti málimetter resmı saıtta jarııalanǵan. Qyzmet týraly aqparat ta Qor ashylǵan ýaqyttan beri árqashan qoljetimdi jáne qazaqstanhalqyna.kz resmı saıtyndaǵy tıisti bólimderde ornalastyrylady. Internettiń kez kelgen paıdalanýshysy qalaǵan ýaqytta ol aqparattarmen tanysa alady. Árbir azamat nemese ÚEU onlaın rejıminde kómek alýǵa ótinish bere alady nemese jobany usyna alady.
Qoǵam pikiri eskerildi
Maýsym aıynda Qor basshysynyń Memleket basshysymen kezdesýinde Qordyń nysanaly baǵyttaryn aıqyndaý isine qoǵam men qoǵamdyq ınstıtýttardy neǵurlym keńirek tartý qajettigi erekshe atap ótildi. Shildeden bastap azamattyq qoǵam ókilderin barynsha qamtý úshin Qor eki aı ishinde ÚEU-nyń 1173 ókilimen ulttyq qaıyrymdylyqtyń óńirlik konferensııalaryn uıymdastyrdy. Zoom-konferensııalar formatynda 48 otyrys ótti, onyń ishinde ártúrli baǵyttar boıynsha sarapshylarmen 5 otyrys uıymdastyryldy. Onlaın talqylaýlardan keıin Qor basshylyǵy 1197 adamnyń qatysýymen elimizdiń 20 óńirinde kóshpeli dóńgelek ústelder ótkizdi. Bul jurtshylyqpen kezdesýge, jergilikti bılik organdarymen jáne azamattyq sektormen ózara is-qımyldy bastaýǵa múmkindik berdi. Nátıjesinde Qorǵa 592 usynys aıtyldy. Sonymen qatar, qoǵamdyq pikirdi zerdeleý jáne qoǵamdyq qor qyzmetiniń neǵurlym ózekti baǵyttary boıynsha ÚEU-dan usynystar alý maqsatynda onlaın-saýalnama iske qosylyp, oǵan 1041 respondent qatysty. Saýalnama nátıjeleri Qordyń baǵdarlamalyq qujattaryn daıyndaý úshin paıdalanyldy.
Barlyq múddeli taraptardyń ustanymdaryn zerdeleý úshin Qor donorlarymen tereń suhbat ádisimen keshendi zertteý júrgizdi. Donorlardyń usynystary jańartylǵan Tujyrymdama jobasynda jáne Qor prospektisinde kórsetilgen. Atqarylǵan jumystyń nátıjesi 2022 jyldyń 16 qyrkúıeginde ótken «Qazaqstan halqyna» ulttyq qaıyrymdylyq boıynsha I konferensııanyń qorytyndy otyrysynda keńinen baıandaldy. Konferensııa zoom platformasynda kommersııalyq emes uıymdar ókilderiniń, Qor donorlarynyń, ortalyq jáne jergilikti atqarýshy organdardyń qatysýymen onlaın formatta ótti. Tujyrymdamanyń jańartylǵan redaksııasynda kelip túsken usynystardy eskere otyryp, «Qazaqstan halqyna» qorynyń alty negizgi baǵyty tanystyryldy. Olar – el aýqymynda ózekti áleýmettik sala uıymdaryn fýnksıonaldyq jabdyqtarmen jáne quraldarmen materıaldyq-tehnıkalyq jaraqtandyrýǵa kómektesý; resmı jáne beıresmı bilim berýdi keńeıtýge járdemdesý; halyqqa áleýmettik qyzmetter kórsetýdiń qoldanystaǵy júıeleriniń, quraldary men prosesteriniń tıimdiligin arttyrýǵa qatysý; áleýmettik ınnovasııalardy qoldaý jáne engizý; erekshe jaǵdaılarda jekelegen azamattarǵa nysanaly kómek kórsetý; tótenshe jaǵdaılar kezindegi keshendi kómek.
Qor prospektisi kommersııalyq emes uıymdar men donorlardyń usynystary negizinde ázirlendi. Qujatqa Qordyń jumys prosesteri men bazalyq baǵyttary, aqparattyq jumysty kúsheıtý, azamattyq sektor men qaıyrymdylyq salasyn damytý, zertteý jobalaryn qoldaý máselelerin qozǵaıtyn 42 bólim boıynsha usynys engizildi. Konferensııa qorytyndysy boıynsha taǵy eki mańyzdy qujat usynyldy – áleýmettik damýdyń ózekti máseleleri boıynsha QR Úkimetine úndeý jáne konferensııa Deklarasııasy. Qujatta donorlarmen tıimdi yntymaqtastyq Qordyń turaqtylyǵyn qamtamasyz etýdiń mańyzdy sharty bolyp tabylatyny atap ótilgen. «Samuryq-Qazyna» qorynyń jyl saıynǵy taza tabysynyń keminde 7% mólsherinde «Qazaqstan halqyna» qoryna aýdarýy qaıyrymdylyq baǵdarlamalary men jobalarynyń uzaqmerzimdi etýde mańyzdy mánge ıe bolady.
Memlekettik sektordaǵy qarym-qatynasty ǵana emes, qoǵamdaǵy, atap aıtqanda ÚEU arasyndaǵy ózara is-qımyl qaǵıdattaryna da qatysty sybaılas jemqorlyqqa qarsy mádenıetti qalyptastyrý máselesi konferensııanyń mańyzdy usynysy dep sanaýǵa bolady. Osyǵan baılanysty Qor men QR Sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl agenttigi arasynda yntymaqtastyq týraly memorandým jasasý bastamasy qoldaý tapty.
«Jańartylǵan tujyrymdamada biz Qordyń mıssııasyn, kózqarasyn, qaǵıdattary men qundylyqtaryn ózektendirip, nysanasy, maqsattary men mindetteri jarııalandy, Qor qyzmetiniń baǵyttary tujyrymdaldy. Eger tujyrymdama kez kelgen basqa strategııalyq qujat sııaqty máńgilik sıpatqa ıe ámbebap tarmaqtardy qamtysa, onda Qor prospektisi azamattyq sektordyń barlyq usynystaryn eskergen qujatqa aınaldy. Barlyq usynystar men pikirler eskerilip, muqııat zertteledi. Ár baǵyt boıynsha Qordyń ustanymy ázirlenip, keri baılanys beriledi. Prospekt bólimderiniń negizinde naqty qaıyrymdylyq baǵdarlamalar men jobalar pysyqtalady. Úkimetke úndeý aýyldy eldimekenderdegi áleýmettik ınfraqurylym, mektepte bilim berý, azamattardy beıresmı jáne aqparattyq oqytý, áleýmettik qorǵaý jáne qoldaý, azamattardyń jekelegen sanattaryna nysanaly kómek máselelerin qozǵaıtyn bes baǵyttan turady», dep atap ótti «Qazaqstan halqyna» qorynyń basshysy Bolat Jámishev.
Jalpy Qor ınstıtýsıonaldyq qalyptasýdyń birinshi kezeńin aıaqtady dep aıtýǵa bolady. Alda ekinshi kezeń bar. Ol – qaıyrymdylyq baǵdarlamalar men jobalardy sapaly iske asyrý úshin ishki úrdisterdi jetildirý jumysy.
Áńgimelesken,
Aıana TOǴANBEK
