Alaqandaı Aqbasty

О́zimiz qonǵan úıdiń aýlasyna shyǵa bere jańaǵy baılamymyzdyń asyǵys ja­salǵandyǵyn uqtyq. Burynǵy men bú­gingi Aqbastynyń arasynda aıtarlyqtaı aıyrmashylyq bar eken. Áýelgi jańalyq – uıaly baılanys bul aýylǵa da jetipti. Buryn qum arasyndaǵy alaqandaı Aq­bas­tyǵa joly túskender baılanysy bar jerge jetkenshe qaltasyndaǵy telefonyn umyta turatyn. Qazir ondaı emes, qalaǵan jerińmen habarlasa beresiń.

Qalalyqtarǵa bul asa bir tańsyq jańa­lyq bolmaýy múmkin. Al Qyzylordadan 750, aýdan ortalyǵy Araldan 250 sha­qy­rym jerde jatqan aqbastylyqtar úshin úlken ózgeris.

Aýyldaǵy taǵy bir jańalyq – el­di mekenge aýyz sý tartyla bastapty. Aıadaı ǵana aýyldaǵy jalǵyz kósheni boılaı qazyp, qubyr tastap barady. Irgesi qalanǵan 60 jyldan beri sýdy syrttan tasyp, shegen qudyqqa quıyp iship otyr­ǵan Aqbasty jurty úshin bul alaqaı­laı­tyn qýanysh, aldaǵy kúnge aman jetki­zer degen úmit sáýlesi.

Nebir alaǵaı, bulaǵaıdy bastan keshse de týǵan topyraǵynan taban ajyratpaı otyrǵan jurt ta, olardyń mańdaı ter, ­taban aqysymen jıǵan aq adal maly da byl­tyrǵy qýańshylyqtan qınalyp shyqty. Aral tartylǵaly bergi toryǵý­dy kishi teńiz­diń aıdyny umyttyrǵan jurttyń bir­azy byltyrdan beri ózge óńirlerden qonys izdeı bastapty. Basta­ǵan qurylysyn toq­tatyp, «áldeqalaı kún bolady» dep ekiudaı kúı keship otyr­ǵandar da joq emes. Osynyń bárine qaramastan, aıadaı aýylda tirshiliktiń qazany búlk-búlk qaınap jatyr.

Tańǵy tynyshtyqty dyryldaǵan motosıkl daýsy buzdy. Jalpy, aýylda kólik­tiń osy túri óte kóp. Jolsyzda jaı kólik­pen 250 shaqyrymdaǵy aýdan ortalyǵy­na jetý úshin 4-5 saǵat qınalsańyz, motosı­k­lińiz demde jetkizedi. Qum arasy­nan mal qaraýǵa da qolaılysy osy. Odan qal­dy ár úıdiń aldynda jol talǵamaıtyn kóliktiń neshe túri qańtarylyp tur.

– Qazir aýylda 70-ten astam úı, 422 turǵyn bar, – deıdi Qulandy aýyldyq okrý­giniń ákimi Zamanbek Erdiqalyqov.– Áleýmettik kómek, járdemaqy alýshy­lar joq. Byltyr bastalǵan 116 shaqyrymdyq aýyz sý qubyry qurylysy keler jyly aıaqtalady.

Aýyl tarıhyn qattaǵan jalǵyz oryn – mektep murajaıy. Jalpy, bul bilim oshaǵy óz bastaýyn 1935 jyly Avan aýylynda ashylǵan 7 jyldyq aralas mektepten alady. «Avan» ataýy týraly da boljam jeterlik. Bireýler ony kemeler aıaldaıtyn «gavan» sózinen týyndatady. О́tken ǵasyrdyń jıyrma­synshy jyldarynda osy óńirlerge syrt­tan jer aýdarylǵandarǵa baılanys­ty «aýǵan» degen ataýdan kelip shyq­ty deıtinder de bar. Keıin osy mań­daǵy Kókaral, Avan, Shómishkól eldi meken­deri ortalyqtandyrylyp, Aqbas­tyǵa kóshiriledi. Alpysynshy jyldary aqbastylyqtar asarlatyp úlken mektep salyp, ony 1977 jylǵa deıin paıdala­nady. Sol jyly Qulandy jylqy zaýyty­nyń bir fermasyna aınalǵan Aqbastyda jańa bilim oshaǵy boı kóteripti. Ýaqyty kelgende tas ta mújiledi, temir de tozady. 2011 jyly sol tustaǵy oblys ákimi Bolatbek Qýandyqov Aqbastyǵa saparmen kelip, qabyrǵasy tireýmen turǵan mektepte oqyp jatqan balalardy kóredi. Aýyl halqyna ýáde bergen ákim sózinde turyp, 2012 jyly shaǵyn jınaqty mektep salyndy.

Qazir 50 oryndyq bilim oshaǵynda 85 bala eki aýysymda oqyp jatyr. Qatary­nan 2 jyl 11-synypta bala bolmaǵan eken. Mektep dırektorynyń orynbasary Joldasbek Mahanbetovtiń aıtýynsha, bıylǵy oqý jylynda bitirýshi túlekter bar. «Shúkir, bastaýysh synypta da bala kóbeıip keledi» deıdi ol qýanyp. Mektep janynda balabaqsha esebindegi shaǵyn ortalyq ta jumys isteıdi.

Jalpy, baıaǵydan bul aýylǵa at izin salatyn atqaminer sırek. Ásirese istiń bar tetigi qoldarynda turǵan Astanadaǵy dókeıler kele qoımaıdy. Kelgen kúnde de tikushaqpen qatynap, aýyldyń tóbesinen top ete qalady. «Solar kólikke minip, jolsyzben júrip kórse, biz alpys jyldan beri shegip kele jatqan azap-mehnattyń shet-shebirin seziner edi» desedi aýyldaǵylar.

Bul aradaǵy aýyldarǵa jetpisinshi jyldarǵa deıin tek sý joly arqyly keletin. «Aıdynǵa shyqqanda kókjıegi kóz taldyratyn telegeı sý bir kúnderi taýsylady degen eshkimniń oıyna kelgen emes» deıdi jaǵalaýynan shegingen teńizdi kózben uzatyp salǵan qarııalar. Jyraqtan kelip qonys tepken ózgeniń de ózegin taldyrmaǵan qaıran teńiz elýinshi jyldardyń aıaǵynda eleýsiz ǵana tartyla bastap, on shaqty jyldyń muǵdarynda ­mıdaı dalaǵa aınalyp shyǵa keldi.

Bul aýyldyń halqy atamekeninen ta­banyn ajyratpaý úshin ne istemedi deı­siz... Sol jetpisinshi jyldardyń so­ńyn ala munda jylqy zaýytynyń fermasy qurylyp, keshe úıdeı tolqynmen alys­qan balyqshylar qolyna quryq ustaǵan jylqyshyǵa aınalyp shyǵa keldi. Árıne, el adamy úshin kásiptiń qaısysy da bóten emes. Biraq kúnkóriske jaraǵan bul tirlik te asa bir baıandy bola qoıǵan joq.

Aqsaqaldarmen sóılese qalsań, aýyl ­týraly ańyzdardy sabaqtaı jóneledi. Sonyń bir parasy irgedegi Manabaı baz tóńireginde órbip jatyr. Osy mańda Manabaı atty ataqty baı bolypty. О́risi tórt túlikke tolǵan dáýletti azamattyń maly arasynda qylquıryqtynyń qata­ry qalyń bolsa kerek. Birde myńdaǵan jylqysyna sý izdegen baı qudyq qazdy­rady. Keıinnen óziniń jıǵan-tergen altyn, kúmisin, qoldaǵy bar qazyna baı­lyǵyn álgi qudyqqa kómdirgen desedi.

Manabaı bazdyń basyndaǵy bıiktigi 3-4 metrdeı bolatyn úlken kúmbezdi ke­sene bizdiń kezimizge de aman jetken eken. Qazir orny tóbeshik bolyp ja­tyr. Qazdyrǵan qudyǵy da kómilip qal­ǵan. Jetpisinshi jyldary aýyldaǵylar ol jerdi qazyp ta kórgen eken. Biraq naı­zanyń ushy, kisen sekildi tot basqan te­mirlerden ózge eshteńe shyǵa qoımapty. Keıinnen aýyldaǵylar qazyna kómildi degen jerge qaıta kúrek salyp kóripti. Bul joly da izdegenderi tabylmasa kerek.

Osydan biraz buryn Aqbastyǵa Mana­baıdyń urpaǵymyz degen birneshe azamat Aqtóbeden kelipti. Babalarynyń qumǵa kómilgen qazynasy jaıly habar qulaǵy­na tıgender arnaıy tehnıkamen sol ara­ny taǵy bir qazyp kórip, qurqol qaıtyp­ty. Manabaı bazdan tabylǵan jádiger­ler qazir mektep murajaıynda tur.

Aqbastynyń brendi – aýyl ortasy­nan shyǵyp jatqan ystyq qaınar. Ras qazir­gi qyzýy alǵash ashylǵan 70-jyldardaǵy­­daı qatty sezilmeıdi. Byltyrǵy qýańshy­lyq kezinde ekinshi uńǵyma qazylyp, 650 ­metrden shyqqan ashy sý oısylqara tuqymyn «aldaýǵa» ábden jarap tur. Qazir aýyldaǵy osy túlik bitken shaǵyn kólshiktiń aınalasynda.

Aýylda jumyssyz jastar joq. Bári mal men balyq sharýashylyǵynyń aınalasynda. Alty sharýa qojalyǵy jumys isteıdi. Aqbasty azamattarynyń aýyldaǵy ortaq sharýalardan shettep qalǵan jeri joq. Jyraqtaǵy jurtshylyq osylaısha bir-birine qaraılasyp, tirshilik kóshine ilesip keledi.

– Osynyń bári úzilýge aınalǵan úmi­­­timizdi jaqsylyqqa jalǵaǵan Kishi Araldyń arqasy, – deıdi aýyl turǵyny Oktıabr Qalabaev. – Biraq sońǵy 3-4 jylda teńiz aıdynyna darııadan tamshy sý túspeýi alańymyzdy kúsheıtip otyr. Byltyrǵy qýańshylyq ta osy kúdigimizdi qoıýlatyp ketti. Kópshiligi tisine iliner túk tappaı qınalǵan túliginiń tólin satty. Aýylǵa syrttan kelgen kólik qap­tap, bar tóldi arzan baǵaǵa aldy da ketti. Tipti úıinen ózine keregin ǵana alyp, sha­ńyraǵyn tastap ketkender de bar. Biz de alda kóshtiń betin Aqtóbege buramyz-aý. Atamekendi qımasaq ta osydan basqa amal qalmady.

Jalpy, mundaǵy tirshilik jaman emes. Teńizdiń tabany kepken anaý bir jyl­darmen salystyrǵanda hanǵa sálem bermes­teı jaǵdaıda. Qorasynda maly, teńizinde balyǵy barda el bireýge qol jaıýdan aýlaq. Tipti mundaǵylardyń aýdan­ ortalyǵy­men baılanystyryp jatqan joldyń aza­byna da eti úırengen. Bar tilekteri – Kishi Araldyń alystap ket­peýi. Keshegi úl­ken teńiz qaıtqandaǵy qasiret­ti kórgender endi myna aıdynnan aıyrylyp qalamyz ba dep qorqady. Baıaǵyda osy mańaıdaǵy berekesi tasyǵan birneshe aýyl tartylǵan teńizben birge jer betinen joıylǵan. Aýyldaǵylar solardyń kebin biz de kıemiz be dep alańdaýly.

Aqbasty – baıaǵy qalpyn saqtap qalǵan baıyrǵy jurttyń biri. Bireýdiń úıinde qýanysh bolsa, shaqyrtýsyz-aq jetip ke­lip, tirshiligine aralasa ketetin ańqyldaq aǵaıyndy osy jerden keziktirdik. Jalǵyz kóshesinde kezdese qalsań, seni tanymasa da ańqyldap aldyńa túsip, shańyraǵyna qaraı jol bastaı jóneledi. Aýyldyń keıbir úılerinde qorshaý da joq.

«Syrtqa shyqsaq, úıdiń esigine qulyp salmaı ketemiz. Urlyq-qarlyq degen atymen joq eldi mekenniń birimiz» deıdi aýyl ákimi Zamanbek Erdiqalyqov. Aqsaqaldar sheshimimen mundaǵy dúkenderde araq-sharap satýǵa tyıym salynǵan. Sodan bolar, aýylda oqys oqıǵa joqtyń qasy. El azamattary aqyldasyp, shaǵyn toıhana salyp qoıypty. Mundaǵylardyń qyzyq-qýanyshy, qade-qaýmetiniń bári sonda ótedi. Aýyl klýbyndaǵy kitaphanada 9441 kitap bar. Bir medbeket aqbastylyqtarǵa jyl on eki aı qyzmet kórsetip tur.

Ár aýyldyń sózin ustar salıqaly úlkenderi bolady. Aqbastydaǵy sondaı qarııalardyń biri toqsanǵa taıaǵan Sáýel­han Smaǵulov. Jetpisinshi jyl­dar­dyń orasynda teńiz túbi kórinip, el daǵ­daryp qalǵan tusta tıisti oryndarǵa óleń­d­etip hat jazyp, aýylda kóshpeli balyq brıgadasynyń qurylýyna sebepker bolǵan da osy kisi. Brıgadany ózi bas­qaryp, sý jaǵalap balyq súzip, el óze­gin taldyrmaǵan Sáýelhan aqsaqal áli de attan túse qoıǵan joq. Byltyrǵy qýań­shy­lyqtyń kezinde de turǵyndardyń basyn qosyp, ortaq iske jumyldyrǵan qarııa el irgesi bútin bolsa degen tilektiń ústinde.

– Baıaǵy jyldary munda 500-ge jýyq shańyraq bar edi. Jetpisinshi jyldary birazy Jalaǵash aýdanyna qonys aýdardy. Tirshiliktiń aýanymen árkim jaıly meken izdegen kezdi de kórdik. Qalǵan eldiń tileýin tilep otyr edik, byltyrǵy qýańshylyq qınap jiberdi jurtty. Eldiń nesibesine 40 shaqyrym jerdegi Talpaqtan sý shyǵyp, tórt túlikti birshama saqtap qaldyq. Kishi Aral – osyndaǵy aınala qonǵan eldiń ıgiligi. Endigi tilegimiz sol ortaq qazan or­taı­masa eken. Osy qysta qar, kóktemde ja­ýyn-shashyn da mol boldy. Amandyq bolsa, keler jyly aýyz sý da jetedi, – deıdi qarııa.

Jalpy, alaqandaı ǵana Aqbastydan belgili azamattar kóp shyqqan. Solardyń biri Aıdos Qulmanov jetpisinshi jyl­dardyń ortasynda Qazaqstan kompartııasy ortalyq komıtetine hat jazyp, sonyń izimen aýylda halyqqa nápaqa bolar jumys tabylyp, júdegen jurt bir serpilgen edi. Bala kezinde oqys jaǵdaıǵa ushyrap, bar ómiri boıyndaǵy dertpen arpalysý­men ótken aýdandyq gazettiń shtattan tys til­shisi aýdan men oblystan aspaǵan shaǵymdy Almatydaǵy poshta arqyly tıisti jerge jetkizip, jurtqa sebin tıgizgen eken. «Aqbastynyń Zeınolla Shúkirovi» atanǵan Qulmanov ómirden ­jastaı ótip ketipti.

Taǵy bir qyzyǵy, bul aýyl keshegi toq­sanynshy jyldarǵa deıin elektr jelisi degen­di tek syrttan ǵana kóretin. El qazy­nasyn molaıtýǵa basqalardan kem úles qosyp kórmese de balyqshy aýyl talaı jyl motordy aldanysh qylyp kelipti. Onyń ózi de kúnine 4 saǵat qosylyp, qalǵan mezgil qarańǵylyq qushaǵynda qala bergen. Tek 1991 jyly ǵana aýdandyq elektr jelisin basqaryp otyrǵan osy aýyldyń týmasy Araphan Sultanov ja­ryq tartqyzyp, jerlesteriniń alǵysyn aldy.

Byltyrǵy qýańshylyq kezinde de osy aýyldan túlep ushqan talaılar Aqbas­tynyń azabyn daýsy jetken jerge deıin aıtyp-aq jatty. Osy aýyldyń perzenti ǵalym, belgili jyrshy Berik Júsipov baýyrymyz eldiń janaıqaıyn áleýmettik jeli, baspasóz arqyly biraz jerge deıin jetkizdi. Bıliktiń qıyndyqty eńserýge jasaǵan joba-josparynyń júzege asýyna osyndaı azamattardyń sebi kóp tıdi.

Joǵaryda aıttyq qoı, aýylda tirshilik bar. Mundaǵylar áleýmettik kómek, jár­dem­aqy degenge alaqan jaımaıdy. О́ziniki ózine jetip jatqasyn ortaq nesibege qol sozyp qaıtsin. Biz kelgende Aqtóbe óńirinen kelgen azamattar XVIII ǵasyrda el shetin jaýdan qorǵaǵan aıtýly er Tuǵyr batyrǵa as berip, báıge uıymdastyryp jatyr eken. Osy sharaǵa aýyldyń azamaty, belgili jyraý Demeýbaı Jolymbetov te kelipti.

– Osy mekende týyp, erjettik. Qyz­met istep, keıinnen Aqtóbege qonys aýdar­ǵanymyzǵa da 25 jylǵa qarapty. Qazir eldiń burynǵy qalpyn saǵynǵanda soǵyp, maýqymyzdy basyp qaıtamyz. Jetpisinshi jyldardyń ortasynda aýyldaǵylarmen kezdesýge kelgenderdiń biriniń kópke saýsaǵyn bezep turyp: «Keleshekte munda qara mysyq qana qalady» degenin de kózimiz kórip, qulaǵymyz estigen. Sol tus­taǵy qandaı saıasattyń salqyny ekenin bilmeımin, eshkimnen eshteńe suramaı, eńbegine jalynǵan jurtty túp qopara kóshirip jiberýge qumarlar kóp-tuǵyn. Shúkir, olardyń degeni bolmady. Ázirge el de, jer de ornynda. Birazy kóshkeni bolmasa el sol baıyrǵy jurtta otyr. Tek myna mekteptiń jaıy alańdatady. Bas qura­ǵan jastar ortalyqqa oryn teýip, ­aýylda boı­daqtar qatarynyń qalyńdaǵany, tabıǵı ósimniń kidiristegeni kóńilge kirbiń túsirip tur, – deıdi belgili jyraý.

Osy kúni keri qaıttyq. Keshe 250 shaqy­rymdy 6 saǵat júrip ótkenimizdi oılap, kólikke qınala otyrdyq. Artta alaqandaı Aqbastynyń aldan úmitti jur­ty qalyp barady.

Sol úmit senimge jalǵassa eken.

Qyzylorda